new5 free

آثار فساد عقد در فقه امامیه، فقه عامّه و حقوق ایران

199.000تومان

توضیحات

250 صفحه

فایل word

پایان نامه دوره کارشناسی ارشد(M.A)

فقه و حقوق خصوصی

چکیده

عقد فاسد در عالم واقعیت و اعتبار کأن لم یکن است و اثری ندارد با این حال ممکن است متعاقدین از فساد عقد بی‌اطلاع بوده و آثار عقد صحیح را در روابط خود بر آن مترتب کرده باشند. هم چنان که می‌توان تصور کرد طرفین با علم به فساد عقد به دنبال ترتیب آثار عقد صحیح بر آن باشند.

با وجود این  در هیچ‌یک از این دو فرض شارع آثار عقد صحیح را بر آنها بار نمی‌کند ولی از آن‌جا که این وضعیت در روابط طرفین تأثیر گذار بوده و در شرایط خاصّی و با انضمام عوامل خارجی از قبیل قبض مال مورد معامله می‌تواند زمینه را برای ایجاد آثار جانبی خاصّی مانند ضمان عین و منافع اعم از مستوفات و غیر مستوفات فراهم آورد. مثل جایی که بر اثر بیع فاسد خسارتی به مبیع وارد شود، بنابر قاعده ضمان قهری و نه مسؤولیت قراردادی، مشتری ضامن جبران خسارت خواهد بود. در فقه امامیه و عامّه در خصوص تکلیف ردّ عین و عوض منافع در عقود معوّض و غیر معوّض آیات، روایات و قواعد فقهی متعددی مورد استناد قرار گرفته است.

در فقه شیعه و سه مکتب از مکاتب چهارگانه اهل سنّت (مالکی، حنبلی و شافعی) عقد فاسد و باطل به یک معنا بوده و در مقابل عقد صحیح قرار می‌گیرد ولی حنفیه میان عقد فاسد و باطل فرق نهاده‌اند و در عقد فاسد قبض را موجب تملّک مورد معامله می‌دانند. ماده 365 ق.م. در این مورد مقرر می‌دارد: «هرگاه کسی به بیع فاسد مالی را قبض کند باید آن را به صاحبش ردّ نماید و اگر تلف و ناقص شود ضامن عین و منافع آن خواهد بود.» این ماده اختصاصی به عقد بیع نداشته بلکه شامل تمامی عقود معوّض و غیر معوّض نیز می‌شود.

واژگان کلیدی: عقد، فساد، بطلان، اثر عقد فاسد، ضمان عین و منافع.

فهرست اجمالی

عنوان                                                                                                           صفحه

مقدمه. 1

بخش یکم: کلیات و مفاهیم. 5

فصل یکم: مفاهیم اصلی.. 7

مبحث یکم: عقد. 7

مبحث دوم: فساد 18

فصل دوم: مفاهیم مرتبط.. 24

مبحث یکم: صحّت… 24

مبحث دوم: انحلال. 35

مبحث سوم: ضمان معاوضی.. 46

مبحث چهارم: ضمان واقعی.. 49

بخش دوم: آثار فساد عقد در عقود معوّض 50

فصل یکم: آثار فساد عقد نسبت به متعاقدین.. 52

مبحث یکم: ادلّه حکم ضمان نسبت به متعاقدین در فقه امامیه. 52

مبحث دوم: ادلّه حکم ضمان نسبت به متعاقدین در فقه اهل سنّت… 68

مبحث سوم: تأثیر علم و جهل متعاقدین به فساد 71

مبحث چهارم: آثار فساد عقد قبل و بعد از قبض…. 75

مبحث پنجم: حکم تصرّفات قابض در مورد معامله فاسد. 78

فصل دوم: آثار فساد عقد نسبت به عوضین.. 81

مبحث یکم: مسؤولیت ردّ عین.. 81

مبحث دوم: مسؤولیت ردّ منافع. 97

مبحث سوم: مسؤولیت ردّ بدل. 118

فصل سوم: آثار فساد عقد نسبت به قائم مقام و اشخاص ثالث و فضولی.. 150

مبحث یکم: قائم مقام و اشخاص ثالث… 150

مبحث دوم: فضولی.. 153

فصل چهارم: عدم ضمان در موارد مشابه. 155

مبحث یکم: فروشنده نسبت ثمن در بیع مال مغصوب… 155

مبحث دوم: طرف قرار داد سبق فاسد در برابر سابق ( سبقت گیرنده) 157

مبحث سوم: زوج در عقد نکاح باطل با علم زوجه به فساد 160

مبحث چهارم: متهب در هبه فاسد. 163

مبحث پنجم: محجور. 164

مبحث ششم: مکره 167

مبحث هفتم: نسبت به مورد معامله فاقد مالیت یا منفعت عقلاء مشروع. 168

مبحث هشتم: در معامله ضمانی که موضوع آن عملی نامشروع است… 169

بخش سوم: آثار فساد عقد در عقود غیر معوّض 171

فصل یکم: ادلّه عدم ضمان در عقود غیر معاوضی فاسد. 173

مبحث یکم: بررسی ادلّه عدم ضمان در فقه. 173

مبحث دوم: بررسی آثار فساد عقود غیر معاوضی در حقوق ایران. 177

فصل دوم: آثار فساد عقد نسبت به عوضین.. 183

مبحث یکم: آثار فساد عقد نسبت به عوضین در فقه امامیه. 183

مبحث دوم: آثار فساد عقد نسبت به عوضین در حقوق ایران. 185

فصل سوم: عدم ضمان در موارد مشابه. 187

مبحث یکم: ضمان قابض نسبت به منافع غیر مستوفات در بیع فاسد. 187

مبحث دوم: شریک در شرکت فاسد. 192

مبحث سوم: عین در عقد اجاره فاسد. 194

مبحث چهارم: مرتهن در رهن فاسد. 200

مبحث پنجم: حمل در بیع فاسد حیوان حامل.. 202

مبحث ششم: مورد عقد امانی فاسد به علت اکراه یا عدم استحقاق دهنده مال. 204

مبحث هفتم: مورد عقد امانی فاسد به علت حجر تسلیم کننده 206

مبحث هشتم: ضمان مبیع و منافع آن در بیع بی‌ثمن و اجاره بی‌اجرت… 207

نتایج و پیشنهادها 208

فهرست تفصیلی.. 212

فهرست منابع. 218

 

فهرست علائم اختصاری

                               ق.ا…………………………………………………………………………..قانون اساسی

                               ق.م………………………………………………………………………….قانون مدنی

                               ق.ت………………………………………………………………………..قانون تجارت

                               ج…………………………………………………………………………….جلد

                               ص…………………………………………………………………………..صفحه

مقدمه

1ـ تبیین موضوع تحقیق

کلیه معاملات فاسد جدای از علم وجهل طرفین از دید حقوقی و به اعتبار اثری که مورد انتظار طرفین است در حکم هیچ است؛ پدیده‌ی است که به ظاهر صورت عقد را دارد؛ ولی در واقع هیچ تغییری در حقوق و تکالیف دو طرف به وجود نمی‌آورد؛ هم‌چنان‌که در مواد 365 و 366 قانون مدنی هم ذکر شده است. با این وجود، در پاره‌ای موارد، آثاری برای عقد فاسد شمرده شده که یکی از آن‌ها ضمان درک است که در بند 2 ماده 362 ق.م بیان شده است و نیز طبق ماده 366 ق.م در صورتی که بر اثر بیع فاسد خسارتی به مبیع وارد شود، بنابر قاعده ضمان قهری و نه مسؤولیت قراردادی، مشتری ضامن جبران خسارت خواهد بود و نیز طبق مواد 82 و 100 ق.ت نمی‌توان به بطلان عقد شرکت، در مقابل اشخاص ثالث استناد کرد؛ یعنی، شرکت باطل در حکم شرکت واقعی تلقی شده است. ماده 1157 ق.م در مقام بیان نکاح فاسد، اثرات نکاح صحیح را بر آن بار می‌نماید و لذا با این که نکاح فاسد بوده، نگهداری عدّه که حکم عقد نکاح صحیح است بر آن مترتب شده است.

2ـ ضرورت و اهداف تحقیق

هر عقدی در صورت فساد، آثاری بر آن بار می‌شود که با دیگر عقود متفاوت است؛ هم‌چنین مطالعه تطبیقی آثار فساد عقد در مذاهب پنج‌گانه نظر اینجانب را بر انگیخت تا به مطالعه و تحقیق بپردازم.

3ـ سؤالات تحقیق

1ـ مراد از عقد فاسد در فقه امامیه، عامّه و حقوق ایران چیست؟

2ـ آثار فساد عقد در فقه امامیه و دیگر مذاهب اسلامی کدام است؟

3ـ آثار فساد عقد در حقوق ایران کدام است؟

4ـ فرضیه‌های تحقیق

1ـ عقد فاسد عقدی است که به دلیل فقدان شرایط اساسی صحّت معاملات مانند قصد و رضا و اهلیت و … ، فاقد اثر حقوقی است.

2ـ در بین فقه شیعه و سنّی همگی اتفاق نظر دارند که با کشف فساد عقد، در صورتی که مورد معامله تسلیم شده باشد گیرنده مال اولاً؛ ضامن است و احکام آن مانند غصب است و ثانیاً؛ مورد معامله به تملیک گیرنده مال در نمی‌آید، به جز حنفیان که بین آثار عقد فاسد و باطل تفاوت قائل شده‌اند.

3ـ در حقوق ایران، عقد فاسد فاقد آثار حقوقی مورد انتظار طرفین است که بر عقد صحیح مترتب می‌شود. در عین حال، فساد عقد ممکن است به تناسب آن‌چه در روابط متعاقدین اتفاق افتاده منشأ آثاری نظیر ضمان مقبوض به عقد معاوضی فاسد باشد.

5ـ پیشینه تحقیق

ـ عباسی، محمد تقی، جریان یا عدم جریان قاعده مایضمن بصحیحه یضمن بفاسده در اثر فسخ و یا اقاله آن، ، دانشگاه قم، 1390.

ـ گرجی، ابوالقاسم، مقبوض به عقد فاسد(چیزی که به وسیله قرارداد نادرست بدست آمده)، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1357.

ـ رحیم‌زاده میبدی، حسن، بررسی فقهی و حقوقی قاعده «کل مایضمن بصحیحه یضمن بفاسده و کل ما لا یضمن بصحیحه ما لا یضمن بفاسده» در حقوق ایران و فقه امامیه با مطالعه تطبیقی در فقه عامّه، پایان نامه کارشناسی ارشد، 1362.

ـ پارسا، لیلی، احکام مقبوض به عقد فاسد در فقه و حقوق ایران، ، دانشگاه تهران، 1382.

ـ فهیمی، عزیزاله، فساد بیع و آثار آن، فصلنامه فقه و مبانی حقوق، شماره 2.

6ـ قلمرو تحقیق

ـ نگاه این پژوهش معطوف به آراء فقهای امامیه در باب عقود فاسد و باطل است. مشهور فقهای امامیه در مورد عقود معوّض فاسد در صورتی که موضوع عقد عین یا منفعت باشد به چند قاعده فقهی هچون قاعده علی الید، لاضرر، احترام، اقدام و … و به تعدادی روایت که در این بحث مطرح است استناد کرده‌اند و در مورد عقود غیر معوّض به قاعده استیمان، اجماع و … استناد کرده‌اند. البته در هر کدام از عقود معوّض و غیر معوّض، مواردی به صورت نقض قاعده کلی ضمان در عقود معوّض و عدم ضمان در عقود غیر معوّض بیان کرده‌اند که همگی آن‌ها مورد پذیرش نیستند و مردود هستند. همچنین در این پژوهش به آراء فقهای اهل سنّت نیز نظر شده است و به صورت تطبیقی نظرات فقهی چهار مذهب اهل سنّت و حقوق ایران را بیان خواهیم کرد. فقهای اهل سنّت به علّت اینکه دو اصطلاح فساد و بطلان را به یک معنا نمی‌دانند و احکام جاری بر این دو مفهوم را جدای از هم می‌دانند لذا به صورت جداگانه نظر هر کدام از مذاهب اهل سنّت را در خصوص فساد معامله و حالت بطلان بیان خواهیم کرد. حقوق ایران که بر گرفته از فقه امامیه است در این خصوص در ماده 365 به بیع فاسد اشاره می نماید و در ماده 366 حکم مالی را که با بیع فاسد بدست می‌آید مشخص می‌کند.

در این‌جا مشخص نیست مقصود از باطل و فاسد یکی است یا این دو، از نظر قانون‌گذار متفاوت هستند لیکن چون قسمت اعظم قانون مدنی از فقه شیعه اقتباس شده و اصطلاحات فقها در آن بکار رفته است باید پذیرفت که مقصود از بیع فاسد همان بیع باطل است. مواد متعددی از قانون مدنی هم نشان می دهد كه قانون‌گذار بین فساد و بطلان قائل به تمایز نیست، از جمله این مواد می‌توان به مواد 365، 366 و 813 قانون مدنی اشاره کرد. حقوق‌دانان‌‌ ما هم بیع فاسد و باطل را یکی دانسته‌اند.

7ـ روش تحقیق

ـ روش تحقیق در این پژوهش، روش توصیفی ـ تحلیلی است و شیوه گردآوری منابع استفاده از کتب، پژوهش‌های موجود و نرم‌افزارهای فقهی است.

8ـ ساختار تحقیق

این پژوهش شامل سه بخش است، بخش اول؛ کلیات و مفاهیم است که دو فصل مفاهیم اصلی و مفاهیم مرتبط با بحث تقسیم شده است در فصل اول به تبیین و توضیح واژه عقد و فساد از منظر فقه امامیه و فقه عامّه و حقوق ایران پرداخته است. فصل دوم به مفاهیمی همچون صحّت، انحلال و ضمان پرداخته‌ایم. برای این‌که آثار فساد عقد به صورت منظم و مطالب مربوط به آن را به صورت دسته‌بندی منظمی ارایه دهیم عقود را به معوّض و غیرمعوّض تقسیم کردیم و آثار فساد هر یک را در بخش‌های جداگانه‌ای آوردیم، چون دامنه بحث در عقود معوّض گسترده‌تر بود لذا ابتدا به آثار فساد عقد در بخش دوم پرداختیم.

بخش دوم؛ شامل چهار فصل است، فصل اول آثار فساد عقد نسبت به متعاقدین، فصل دوم آثار فساد عقد نسبت به عوضین، فصل سوم آثار فساد عقد نسبت به قائم مقام و اشخاص ثالث و فصل چهارم موارد مشابهی که ضمان در آن‌ها منتفی است، پرداختیم.

بخش سوم؛ در مورد آثار فساد عقد در عقود غیرمعوّض است که منقسم بر سه فصل است، فصل اول ادلّه عدم حکم ضمان، فصل دوم آثار فساد عقد نسبت به عوضین و فصل سوم را به موارد مشابهی که گیرنده مال ضمان است، اختصاص دادیم.

بخش یکم

کلیات و مفاهیم



فصل یکم: مفاهیم اصلی

در فصل اول ابتدا از مفاهیم اصلی که بیشترین ارتباط را با پژوهش دارند شروع می‌کنیم؛ در مبحث اول به تعریف مفهوم عقد و در مبحث دوم به تعریف مفهوم فساد می‌پردازیم که بخش‌های بعدی با توجه به چگونگی تقریر و توضیح این مفاهیم رابطه مستقیم دارد، ابتدای هر مبحث ضمن بیان معنای لغوی، معنای اصطلاحی آن را با توجه به فقه امامیه و فقه اهل سنّت و کاربرد آن در حقوق ایران توضیح می‌دهیم تا ذهن خوانندگان محترم به تفکیک با نظرات هر یک آشنا شود، هم‌چنین بر حسب نیاز این پژوهش که آثار فساد عقد را به طور تفکیک بین عقود معاوضی و عقود غیرمعاوضی توضیح می‌دهد، لازم می‌آید تا آن قسم از اقسام عقد که به بحث مربوط می‌شود را هم به اختصار بیان کنیم.

مبحث یکم: عقد

یکی از مباحث بسیار پایه‌ا‌‌‌ی و اساسی در باب معاملات مفهوم عقد است، فقها و حقوق‌دانان کوشیده‌اند تا تعریف جامع و مانعی از عقد ارائه دهند و در این باب گروهی سعی داشته‌اند تعریف ماهوی از عقد ارائه دهند و گروه دیگر ذیل هر یک از عقود معین تعریفی مناسب با آن عقد ارائه داده‌اند. در این مبحث ابتدا معنای لغوی عقد و سپس معنای اصطلاحی عقد را به تفکیک آرای فقهای امامیه و اهل سنّت و حقوق‌دانان ایران بیان می‌کنیم.

گفتار یکم: معنای لغوی عقد

اصل کلمه عقد یک واژه عربی است و از نظر ریشه‌شناسی مصدر است به معنی «گره زدن» و در معنی اسم مصدری از آن به «گره» تعبیر می‌شود[1] و از اين رو عرب به قلّاده و گردنبندي که به گردن بسته می‌شود «عِقد» ميگويد.[2] در مقابل اين واژه، کلمه «حَلّ» قرار دارد و «حَلّ و عِقد» به معناي گشودن و بستن است.[3] «عَقد» در لغت به معنای محکم کردن، غلیظ کردن، تصمیم، احکام و ابرام امری، اعتقاد جازم، عهد، عهد مؤکد، ضمان، پناه بردن به کسی[4] آمده است که همه این معانی بی‌ارتباط با معنای اصطلاحی عقد نیست و جمع آن اعقاد و عقود است. از این ماده می‌توان توان به «عُقدَة» به معنای گره، مسئله، مشکل، عقده (روان شناسی)[5] اشاره کرد و جمع آن عُقد است.

گفتار دوم: معنای اصطلاحی عقد

با توجه به این‌که موضوع تحقیق بررسی آثار فساد عقد از دیدگاه فقه امامیه، فقه عامّه و حقوق ایران است لذا این گفتار را در سه قسمت بررسی می‌کنیم. در قسمت اول به بیان معنای اصطلاحی عقد از منظر فقه امامیه می‌پردازیم، در قسمت دوم دیدگاه فقهای عامّه در خصوص معنای اصطلاحی عقد و در قسمت سوم معنای عقد از منظر حقوق موضوعه را به اجمال بیان می‌کنیم.

بند یکم: معنای عقد در فقه امامیه

فقهای امامیه با توجه به مفهوم لغوی و عرفی عقد تعابیر مختلفی مثل «مطلق عهد»،[6] «عهد و پیمان مؤکد»،[7] «مجموع ایجاب و قبول»[8]، «عهد مشروع بین دونفر»،[9] «معاهده واقع شده بین دو طرف که با ایجاب و قبول انشاء می‌گردد»،[10] و نهایتاً این‌که عقد «عهد مؤکد و عملی که در آن الزام و التزام نهفته»[11] را ارایه داده‌اند. البته در بعضی منابع فقهی هم بدون پرداختن به تعریف عام از عقد در هر عقد خاص، بر حسب مورد تعریفی از آن عقد خاص ارایه شده است.

در نهایت برای جمع‌بندی و مفاهیم ارایه شده از عقد می‌توان گفت که مفهوم عقد «مطلق ربط و گره» (که گاهی در امور مادی و حقیقی است و گاهی در امور اعتباری که همان مفهوم عقد در اصطلاح حقوقی است، می‌باشد) که دو طرف عقد را از لحاظ حقوقی به یکدیگر مرتبط می‌کنند. بدین ترتیب، عهد، جعل و قرار معاملی است و عقد، ارتباط و پیوند دو طرف و ربط قراری به قرار دیگر است.[12]

بند دوم: معنای عقد در فقه اهل سنّت

در مجموع آثار فقهی اهل سنّت در خصوص عقد، چنین تعاریفی بیان شده است: «مجموع ایجاب و قبول»،[13] «ایجاب و قبول مرتبط»،[14] «ارتباط ایجاب یکی از طرفین با قبول طرف دیگر، به طوری که اثرش در معقود آشکار شود. منظور از ارتباط در این تعریف، اتصال حقیقی یا حکمی کلام ایجاب کننده به کلام قبول کننده است»[15]، «مجموع ایجاب و قبول بر وجهی که شارع آثار آن را مترتب کند»[16]، «التزام و تعهد متعاقدین و به عبارتی، ارتباط ایجاب و قبول».[17] اهل سنّت عقد را در دو معنای عام و خاص تعریف کرده‌اند.[18] عقد در معنای عام هر گونه التزام و تعهدی است که انسان انجام دادن آن را بر عهده گرفته است. این تعهد و التزام ممکن است در مقابل التزام و تعهد دیگر باشد مانند بیع و اجاره یا در مقابل التزام دیگر نباشد مانند یمین، طلاق و نذر؛ هم‌چنان‌که این التزام و تعهد ممکن است التزام دینی مانند انجام فرائض و واجبات و ترک محرمات باشد یا التزام دنیوی.

احمد حنبل در مورد عقود می‌گوید: «اَلعُقودُ هِیَ العُهودُ کلُّها».[19] مفسران نیز در تفسیر آیه «أوفُوا بِالعُقُود» چنین معنای عامی را به کار برده‌اند. قصاص از ابی حنیفه نقل می‌کند که وی عقد را بر یمین متعلق به آینده اطلاق کرده است.[20] شافعی نیز عقد را در مورد نذر استعمال کرده است، يعني معنای عام عقد که عبارت است از هر گونه التزام و تعهدی که انسان انجام دادن آن را بر عهده مي‌گیرد.[21]

عقد به معنی خاص به معنی التزام و تعهد صادر از دو طرف مقابل است. فقهای دیگری از اهل سنّت تحقق صورت عقد را به ایجاب و قبول تعریف کرده‌اند.[22] آلوسی از طوسی نقل می‌کند که در عقد معنای استیثاق و استحکام نهفته است و فقط بین دو نفر محقق می‌شود.[23] در مجموع از آرای و نظرهای فقیهان عامّه و تعابیر مختلف آنان از ماهیت عقد، می‌توان به اختلاف نظرشان در این مورد پی برد.

بند سوم: معنای عقد در حقوق ایران

در اصطلاح حقوقی ماده 183 قانون مدنی عقد چنین تعریف می‌کند: «یک یا چند نفر در مقابل یک یا چند نفر دیگر تعهد بر امری نمایند و مورد قبول آن‌ها باشد.» بر طبق این تعریف برای این‌که عقدی دارای اثر باشد، حداقل باید دو اراده با هم توافق کنند و زمانی عقدی به ‌وجود می‌آید که این دو اراده اثر خاص را انشاء نمایند، البته ممکن است که در بعضی از موارد یک شخص قبول کند که به‌جای دو طرف اراده نماید در اینجا نمی‌توان گفت که عقد اثر یک اراده است این عمل در اصطلاح فقهی به تولی طرفین عقد معروف می‌باشد، به این صورت که یک نفر خود را به جای موجب و قابل فرض کرده و معامله را برای خود یا کالای شخصی را به شخص دیگری می‌فروشد در حالی که نماینده دو طرف می‌باشد. صورت اول مثل جایی که ولی می‌خواهد کالای مولی علیه را بخرد در این صورت از طرف مولی علیه موجب بوده و خود نیز قابل است، صورت دوم مثل جایی که شخص ثالثی به نمایندگی از طرف دیگر، کالای یکی را به دیگری می‌فروشد. عقد یکی از اسباب ایجاد تعهد است ولی تعهد محصول منحصر عقد نیست، بنابراین از جهت نسبت‌های چهارگانه، عقد و تعهد، عام و خاص من وجه هستند زیرا عقد علاوه بر ایجاد تعهد موجد تملیک مال، انتقال، سقوط تعهد، ایجاد شخصیت حقوقی، شرکت و… نیز هست و تعهد نیز می‏تواند علاوه بر عقد، از جرم، شبه جرم، شبه عقد و قانون نیز نشأت بگیرد.

تعریف ماده 183 قانون مدنی از عقد، از جهات‏ مختلفی مورد ایراد حقوق‌دانان‌‌ واقع شده‏ است، ایراد اول این‌که تعریف مزبور ناقص‏ است زیرا فقط تعریف از عقد عهدی نموده‏ و شامل عقد تملیکی که به‌وسیله آن مالی از مالکیّت کسی خارج و در مالکیّت دیگری‏ داخل می‏گردد نمی‏شود، چه در این‌گونه‏ عقود به نفس عقد، انتقال ملکیّت حاصل‏ می‏گردد و تعهدی مستقیماً ایجاد نمی‏شود و تعهدی که در عقود تملیکی به وجود می‏آید فرعی می‏باشد مانند تعهد به تسلیم‏ مبیع و ثمن ناشی از بیع.[24]

از آن‌جا که تعهد عبارت است از به‌عهده گرفتن، این امر اثر عقد است، نه خود عقد و درست از همین روست که عقد را به عنوان یکی از منابع تعهد به شمار آورده‏اند؛ بنابراین قانون مدنی در مقام تعریف عقد، تعریف به اثر کرده است که تعریفی شرح الاسمی است، نه حدّی و منطق[25]

به تعبیر یکی دیگر از حقوق‌دانان‌‌، در ماده 183ق.م خلط بین سبب و مسبب ـ که یکی از اقسام مغالطه است ـ صورت گرفته است؛ زیرا عقد، سبب است و تعهد، مسبب. عقد، نتیجه‏اش تعهد است؛ نه آن که خودش تعهد باشد.[26]

ايراد دومی که به ماده 183 ق.م گرفته شده است، این‌که این تعریف فقط شامل عقود غیرمعوّض می‌شود و عقود معوّض را در برنمی‌گیرد. زیرا در این ماده، منحصراً تعهد یک یا چند نفر در برابر یک یا چند نفر دیگر و قبول یک یا چند نفر اخیر به عنوان دو رکن عقد مورد انشاء طرفین معرفی گردیده است، بدون این‌که از تعهد یک یا چند نفر دیگر در عوض تعهد یک یا چند نفر اول، ذکری شده باشد.[27]

ایراد سوم این‌که تعریف مذکور تعهد و قبول را به نفر که واحد انسان است نسبت داده بدون این‌که به اشخاص حقوقی اشاره کند در صورتی که امروزه در بسیاری از عقود مهم، حداقل یک طرف، شخص حقوقی است نه شخص حقیقی و به همین جهت بهتر این بود که واژه «شخص» را به جای «نفر» در این ماده به کار می‌رفت.[28]

بنابراين تعریف مندرج در ماده 183 ق.م تعریف جامعی نیست و حقوق‌دانان تعریفی را برای ماده عقد پیشنهاد كرده‌اند که عبارت است از ‏همكاري متقابل اراده دو یا چند شخص در ایجاد ماهیت حقوقی[29] که همین تعریف را به عنوان‏ کامل‌ترین تعریف گزینش نموده و به این‏ مبحث خاتمه می‏دهیم.

نکته آخر این‌که براي ایرادات ماده 183 قانون مدنی توجيهاتي هم در كتب حقوقي بيان شده است ولی به دلیل اختصار در بحث نیازی به بیان آن‌ها نیست و علاقه‌مندان می‌توانند به کتب حقوقی مراجعه فرمایند.

[1]ـ بهرامی، محمد، تحلیل عقد و «اصالة اللزوم» آن در قانون مدنی، فصلنامه دیدگاه‌های‌ حقوقی، سال 1376 ه‍.ش، شماره 8، ص 28.

[2] ـ ابوالحسین، احمد بن ‌فرس ‌بن زکریا، معجم مقائیس اللغة، جلد 4، چاپ اول، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ایران ـ قم، 1404 ه‍.ق، ص 87.

[3]ـ محب ‌الدين، سید محمد رضا حسینی، تاج ‌العروس من جواهر القاموس، جلد 5، چاپ اول، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، لبنان ـ بیروت، 1414 ه‍.ق، ص 115.

[4] ـ عباد، اسماعيل، المحيط فياللغة، جلد 1، چاپ اول، عالم الكتاب، لبنان ـ بيروت، 1414 ه‍ .ق، ص 150؛ فیروز آبادی، محمد بن‌یعقوب، قاموس المحیط، جلد 1، چاپ اول، دارالکتبالعلمیة، لبنان ـ بیروت، 1414 ه‍ .ق، ص 315؛ طريحى، فخرالدين، مجمع البحرین، جلد 3، چاپ سوم، كتابفروشى مرتضوى، ايران ـ تهران، 1416 ه‍ .ق، ص 103؛ جوهرى، اسماعيل بن‌حماد، الصحاح ـ تاجاللغةو صحاح العربیة، جلد 2، چاپ اول، دارالعلم للملايين، لبنان ـ بيروت، 1410 ه‍ .ق، ص 510؛ محب‌الدین، سیدمحمدرضا حسینی، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، ج 8، ص 394؛ جمال‌الدین، محمدبن مكرم، لسان العرب، جلد 3، چاپ سوم، دارالفكر للطباعة و النشر و التوزيع ـ دار صادر، لبنان ـ بيروت، 1414 ه‍ .ق، ص 296؛

[5] ـ همان.

[6] ـ انصاری، مرتضی، المکاسب، جلد 3، چاپ اول، كنگره جهانى بزرگداشت شيخ اعظم انصارى، ايران ـ قم، 1415 ه‍ .ق، ص 56؛ خويى، سيد ابوالقاسم موسوى، مصباح الفقاهة، جلد 2، مؤسسه انصاریان، ایران ـ قم، بی‌تا، ص 142.

[7] ـ همان.

[8]ـ نجفى، محمدحسن، جواهرالكلام في‌شرح شرائع الإسلام، جلد 22، چاپ هفتم، دارإحياء التراث العربي، لبنان ـ بيروت، 1404 ه‍ .ق، ص 203؛ نائينى، ميرزا محمدحسين غروى، منیةالطالب في حاشيه‌ی المكاسب، جلد 1، چاپ اول، المكتبةالمحمدية،ايران ـ تهران، 1373 ه‍ .ش، ص94.

[9]ـ نراقى، مولى احمدبن محمدمهدى، عوائد الأيام في بيان قواعد الأحكام، در يك جلد، چاپ اول، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1417 ه‍.ق، ص 13؛ انصاری، مرتضی، المکاسب، جلد 3، ص 143.

[10]ـ بجنوردى، سيد حسن ، القواعد الفقهیة،جلد 3، چاپ اول، نشر الهادي، ايران ـ قم، 1419 ه‍ .ق، ص 253.

[11]ـ نائينى، ميرزا محمد حسين غروى، منیةالطالب في حاشيةالمكاسب، جلد 1، ص 89.

[12]ـ اصفهانی، محمد حسین، حاشيةكتاب المكاسب ، جلد 3، چاپ اول، أنوار الهدى، ايران ـ قم، 1418 ه‍ .ق، ص 5.

[13]ـ ابن همام، کمال الدین، فتح القدیر، جلد 2، دار احیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، ص 239.

[14]ـ ابن عابدین، محمد امین، رد المحتار علی الدر المختار، جلد 3، چاپ افست، دار احیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، 1412 ه‍ .ق، ص9.

[15]ـ قدری پاشا، محمد، مرشد الحیران الي معرفه احوال الانسان،المطبعةالکبری الامیریة،بی جا، 1308 ه‍ .ق، ص 49، ماده 262؛ ابوزهره، محمد، نظریةالعقد فی الشریعه الاسلامیه، دارالفکر العربی، مصر ـ قاهره، 1354 ه‍ .ق، ص 199.

[16]ـ ابن همام، کمال الدین، فتح القدیر، جلد 2، ص 341 .

[17]ـ جمعي از فقها و علمای خلافت عثمانی، مجلةالاحكام العدلیه، نجيب هواويني، كارخانه تجارتِ كتب، آرام باغ، كراتشي، ماده 103.

[18] ـ محقق داماد، سید مصطفی و جمعی از نویسندگان، حقوق قرارداد‌ها در فقه امامیه، جلد 1، چاپ چهارم، سمت، ایران ـ تهران، 1391 ه‍ ق، ص 93.

[19] ـ ابن تيميه، احمدبن عبد الحمید، قاعدةالعقود، مطبعه سنه محمدیه، مصر ـ قاهره، 1349 ه‍ .ق، ص 95.

[20] ـ جصاص، ابی بکر احمد، احکام القرآن، جلد 2، دار الکتب العربی، لبنان ـ بیروت، 1417 ه‍ .ق، ص 296.

[21] ـ شافعی، محمد بن ادریس، احکام القرآن، جلد 2، دار الکتب العلمیه، لبنان ـ بیروت، بی تا، ص 66.

[22] ـ شافعی، محمد بن ادریس، الأم، جلد 9، دار المعرفه، لبنان ـ بیروت، 1410 ه‍ .ق، ص 175.

[23] ـ آلوسی، شهاب الدین، روح المعانی، جلد 22، دار احیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، 1405 ه‍ .ق، ص 239.

[24]ـ امامی، سید حسن، حقوق مدنی، جلد 1، چاپ‏ سوم، نشر اسلامیه، ايران ـ تهران،1340 ه‍ .ش، ص 160؛ شهیدی، مهدی، تشکیل قراردادها و تعهدات، چاپ هشتم، مجد، ایران‌ ـ‌ تهر ان، 1390 ه‍ .ش، ص 36؛ کاتوزیان، ناصر، اعمال حقوقی ـ قرارداد ـ ایقاع، چاپ دهم، شرکت سهامی انتشار، ایران ‌ـ‌ تهران، 1384 ه‍ .ش، ص 17.

[25]ـ همان، ص 159.

[26] ـ همان، ص 160؛ جعفری لنگرودی، محمد جعفر، ترمینولوژی حقوق، چاپ هجدهم، گنج دانش، ایران ـ تهران، 1367 ه‍ .ش، ص454.

[27] ـ امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، جلد1، ص 160؛ شهیدی، مهدی، تشکیل قراردادها و تعهدات، ص 38؛ کاتوزیان، ناصر، اعمال حقوقی ـ قرارداد ـ ایقاع، ص 17.

[28] ـ همان.

[29] ـ شهیدی، مهدی، تشکیل قراردادها و تعهدات، ص 39؛ کاتوزیان، ناصر، اعمال حقوقی ـ قرارداد ـ ایقاع، ص 18.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

فهرست منابع

ـ قرآن کریم

الف) کتاب‌های فارسی

1) امامی، سید حسن، حقوق مدنی، 6 جلد، چاپ‏ سوم، نشر اسلامیه، ايران ـ تهران،1340 ه‍ .ش.

2) حائري شاهباغ، سید علی، شرح قانون مدني، در یک جلد، چاپ اول، انتشارات‏ گنج دانش، ایران ـ تهران، 1376 ه‍ .ش.

3) جعفری لنگرودی، محمد جعفر، حقوق مدنی، جلد 1، چاپ اول، انتشارات ابن سینا، ایران ـ تهران، 1349 ه‍ .ش.

4) ره‎پیک، حسن، حقوق مسؤولیت مدنی و جبرانها، چاپ سوم، انتشارات خرسندی، ایران ـ تهران، 1388 ه‍ .ش.

5) ــــ،ــــ، حقوق مدني، چاپ اول، تهران، چاپخانه 2000 ، سال 1372 ه‍ .ش.

6) شایگان، سید علی، حقوق مدنی ایران، در یک جلد، چاپ اول، انتشارات طه، ایران – تهران، 1375 ه‍ .ش.

7) شهیدی، مهدی، اصول قراردادها و تعهدات، چاپ ششم، انتشارات مجد، ایران ـ تهران، 1391 ه‍ .ش.

8) ــــ، ــــ، تشکیل قراردادها و تعهدات، چاپ هشتم، مجد، ایران ‌ـ‌ تهران، 1390 ه‍ .ش.

9) ــــ، ــــ، سقوط تعهدات، چاپ ششم، مجد، ايران ـ تهران، 1390 ه‍ .ق.

10) صفایی، سید حسین، حقوق مدنی، 2 جلد، مؤسسه عالی حسابدار، 1351 ه‍ .ش.

11) علامه، مهدی، شروط باطل و تأثیر آن در عقود، چاپ اول، انتشارات مانی، ايران ـ اصفهان، 1379 ه‍ .ش.

12) عمید زنجانی، عباسعلی، موجبات ضمان: درآمدی بر مسؤولیت مدنی و اسباب و آثار آن در فقه اسلامی، چاپ اول، نشر میزان، ایران ـ تهران، 1382 ه‍.ش.

13) فیروزکوهی، علی بابا، قواعد فقه، انتشارت فردوسی، بی جا، بی تا.

14) کاتوزیان، ناصر، اعمال حقوقی ـ قرارداد ـ ایقاع، چاپ دهم، شرکت سهامی انتشار، ایران‌ ـ‌ تهران، 1384 ه‍ .ش.

15) ــــ، ــــ، حقوق مدنی الزام هاي خارج از قرارداد (ضمان قهري)، در یک جلد، انتشارات دانشگاه تهران، ١٣٧٤ ه‍ .ش.

16) ــــ، ــــ، عقود معین، 4 جلد، چاپ یازدهم، شرکت سهامی انتشار، ایران – تهران، 1391 ه‍ .ش.

17) ــــ، ــــ، قواعد عمومي قراردادها، 5 جلد، چاپ اول، انتشارات بهنشر، ايران ـ تهران، 1366 ه‍ .ش.

18) گرجی، ابوالقاسم، مقالات حقوقی، 2 جلد، چاپ دوم، انتشارات دانشگاه تهران، ایران – تهران، 1372 ه‍ .ش.

19) محقق داماد، سید مصطفی و جمعی از نویسندگان، حقوق قرارداد‌ها در فقه امامیه، 2 جلد، چاپ چهارم، سمت، ایران – تهران، 1391 ه‍ .ش.

20) ــــ، ــــ، قواعد فقه، 4 جلد، چاپ سوم، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ایران ـ تهران، 1370 ه‍ .ش.

21) مصطفی، عدل، حقوق مدنی، در یک جلد، چاپ چهارم، ایران ـ تهران، 1342 ه‍ .ش.

22) مومنی، مهدی، آیین معاملات در اسلام و قوانین ایران، چاپ اول، نشر مکیال، ايران ـ تهران، 1379 ه‍ .ش.

ب) کتاب های عربی

23) ابن ادريس، محمد بن منصور حلّی، السرائر الحاوي لتحرير الفتاوى، 3 جلد، چاپ سنگی، ایران – تهران، 1270 ه‍ .ق.

24)ابن بابويه، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، 4 جلد، چاپ دوم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ایران ـ قم، 1413 ه‍ .ق.

25) ابن تیمیّه، احمد بن عبدالحمید، المنتقی الاخبار فی الاحکام، جلد 4، بی جا، بی نا، بی تا.

26) ــــ، ــــ، مجموعة الرسائل و المسایل، 5 جلد، چاپ دوم، دارالاضواء، لبنان ـ بیروت، 1392 ه‍ .ق.

27) ــــ، ــــ، قاعدة العقود، مطبة سنة محمدیة، مصر ـ قاهره، 1349 ه‍ .ق.

28) ابن جنيد، محمد بن احمد، مجموعة فتاوى ابن جنيد، در يك جلد، چاپ اول، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1416 ه‍ .ق.

29) ابن عابدین، محمد امین، ردالمحتار علی الدر المختار، 6 جلد، چاپ افست، دار احیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، 1412 ه‍ .ق.

30) ابن قدامه، احمد، المغنی، 10 جلد، چاپ اول، دارالکتب العربی، لبنان ـ بیروت، 1405 ه‍ .ق.

31) ابن نجیم الحنفی، زین الدین، البحر الرائق شرح کنز الدقائق با حاشیه ابن عابدین بنام «منحة الخالق علی البحر الرائق»، 8 جلد، چاپ افست، دارالكتاب الإسلامي لبنان ـ بیروت، بی تا.

32) ابن همام، کمال الدین، فتح القدیر، 10 جلد، دار احیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، بی تا.

33) أبو داود، سليمان بن الأشعث، سنن أبي داود، 4 جلد، موقع الإسلام، مصر ـ قاهره، 1371 ه‍ .ق.

34) ابو زهره، محمد، نظریة العقد فی الشریعة الاسلامیة، دارالفکر العربی، مصر ـ قاهره، 1354 ه‍ .ق.

35) أبو عبدالرحمن النسائي، أحمد بن شعيب، سنن النسائي الكبرى، 9 جلد، چاپ اول، دار الكتب العلمیة، لبنان ـ بيروت، 1411 ه‍ .ق.

36) اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان، 14 جلد، چاپ اول، مؤسسه انشارات اسلامی، ایران – قم، 1403 ه‍ .ق.

37) ــــ، ــــ، الرسالة الأولى في الخراج، در يك جلد، چاپ اول، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1413 ه‍ .ق.

38) اردبيلي، يوسف بن إبراهيم، الأنوار لأعمال الأبرار، چاپ اول، دار الضياء، بی جا، 1427 ه‍ .ق.

39) اصفهانی، محمد حسین، حاشیة كتاب المكاسب، 5 جلد، چاپ اول، أنوارالهدى، ايران ـ قم، 1418 ه‍ .ق.

40) اصفهانى، سيد ابوالحسن، وسلیة النجاة (مع حواشي الإمام الخميني)، در يك جلد، چاپ اول، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى قدس سره، ايران ـ قم، 1422 ه‍ .ق.

41) انصاری، مرتضی، المکاسب، 6 جلد، چاپ اول، كنگره جهانى بزرگداشت شيخ اعظم انصارى، ايران ـ قم، 1415 ه‍ .ق.

42) ــــ، ــــ، فرائد الاصول، 4 جلد، چاپ اول، مجمع الفکر الاسلامی، ایران ـ قم، 1419 ه‍ .ق.

43) ــــ، ــــ، المكاسب (المحشّى)، جلد 7، چاپ سوم، مؤسسه مطبوعاتى دارالكتاب، ايران ـ قم، 1410 ه‍ .ق.

44) ايروانى، على بن عبدالحسين، حاشية المكاسب، 2 جلد، چاپ اول، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ايران ـ تهران، 1406 ه‍ ق.

45) آبي ازهري، صالح عبدالسميع، جواهر الإكليل (شرح مختصر العلامه الشيخ الجليل في مذهب الامام مالك)، دارالمعرفة، لبنان ـ بیروت، بی تا.

46) آخوند خراسانی، محمد کاظم، کفایة الاصول، عباسی، مسعود، در یک جلد، چاپ اول، دارالفکر، ایران ـ قم، 1409 ه‍ .ق.

47) آل بحرالعلوم، سیدمحمد، بلغة الفقية، 4 جلد، چاپ چهارم، منشورات مكتبة الصادق، ايران ـ تهران، 1403 ه‍ .ق.

48) آلوسی، شهاب الدین، روح المعانی، 30 جلد، دار احیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، 1405 ه‍ .ق.

49) بجنوردى، سيد حسن، القواعد الفقیة، 7 جلد، چاپ اول، نشر الهادي، ايران ـ قم، 1419 ه‍ .ق.

50) بخاری، ابن إسماعيل، صحیح بخاری، چاپ اول، دار طوق النجاة، 1422 ه‍ .ق.

51) برهان الدين، أبوالحسن، الهدایة في شرح بدایة المبتدي، جلد 4، دار احياء التراث العربي، لبنان ـ بيروت، بی تا.

52) تبريزى، جعفر سبحانى، سلسلة المسایل الفقهیة، 22 جلد، چاپ اول، ايران ـ قم، بی تا.

53) جزائرى، سيدمحمد جعفر، هدى الطالب في شرح المكاسب، 7 جلد، چاپ اول، مؤسسه دارالكتاب، ايران ـ قم، 1416 ه‍ .ق.

54) جزيرى، عبدالرحمن، الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البيت عليهم السلام، 5 جلد، چاپ اول، دار الثقلين، لبنان ـ بيروت، 1419 ه‍ .ق.

55) جصاص، ابی بکر احمد، احکام القرآن، دارالکتب العربی، لبنان ـ بیروت، 1417 ه‍ .ق.

56) جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة (موسوعة جمال عبدالناصر)، 45 جلد، چاپ چهارم، وزارت اوقاف کویت، 1427 ه‍ .ق.

57) جمعي از فقها و علمای خلافت عثمانی، مجلة الاحكام العدلیة، نجيب هواويني، كارخانه تجارتِ كتب، آرام باغ، كراتشي، بی تا.

58) حسينى عاملى، سيدجواد بن محمد، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلاّمة، 23 جلد، چاپ اول، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1419 ه‍ .ق.

59) حكيم، سيد محسن طباطبايى، مستمسك العروة الوثقى، 14 جلد، چاپ اول، مؤسسة دارالتفسير، ايران ـ قم، 1416 ه‍ .ق.

60) حكيم، سيد محسن، منهاج الصالحين، 2 جلد، چاپ اول، دار التعارف للمطبوعات، لبنان ـ بيروت، 1410 ه‍ .ق.

61) حلّی، حسن بن يوسف، تذکرةالفقها، 14 جلد، چاپ اول، مؤسسه آل بیت، ايران ـ قم، 1414 ه‍ .ق.

62) ــــ، ــــ، قواعد الأحكام في معرفة الحلال و الحرام، 3 جلد، چاپ اول، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1413 ه‍ .ق.

63) ــــ، ــــ، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، 9 جلد، چاپ دوم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1413 ه‍ .ق.

64) ــــ، ــــ، إيضاح الفوائد في شرح مشكلات القواعد، 4 جلد، چاپ اول، مؤسسه اسماعيليان، ايران ـ قم، 1387 ه‍ .ق.

65) حنبلی، ابن رجب، القواعد فی الفقه الاسلامی، در يك جلد، چاپ اول، مكتبة الكليات الأزهرية، لبنان – بیروت، 1391 ه‍ .ق، ص 67.

66) خراسانی، محمد كاظم، كفاية الأصول، در یک جلد، چاپ اول، طبع آل البیت، ایران ـ قم، 1409 ه‍ .ق.

67) ــــ، ــــ، حاشیة المكاسب، در يك جلد، چاپ اول، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ايران – تهران، 1406 ه‍ .ق.

68) خمینی، سید روح الله، الرسائل، 2 جلد، چاپ اول، موسسه مطبوعاتي اسماعيليان‏، ایران ـ قم، 1410 ه‍ .ق.

69) ــــ، ــــ، تهذيب الأصول، 3 جلد، چاپ اول، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ایران ـ تهران، 1423 ه‍ .ق.

70) ــــ، ــــ، کتاب البیع، 5 جلد، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ایران ـ قم، 1421 ه‍ .ق.

71) ــــ، ــــ، تحريرالوسيلة، 2 جلد، چاپ اول، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، ايران ـ قم، بی تا.

72) خوانسارى، سيد احمد، جامع المدارك في شرح مختصر النافع، 7 جلد، چاپ دوم، مؤسسه اسماعيليان، ايران ـ قم، 1405 ه‍ .ق.

73) خویی، سيد ابوالقاسم، مصباح الاصول، 2 جلد، چاپ پنجم، مکتبه الداوری، ایران ـ قم، 1417 ه‍ .ق.

74) ــــ، ــــ، محاضرات في أصول الفقیة، 5 جلد، چاپ چهارم، طبع دارالهادى، ایران ـ قم، 1417 ه‍ .ق.

75) ــــ، ــــ، مصباح الفقاهة، 7 جلد، مؤسسه انصاریان، ایران ـ قم، بی تا.

76) ــــ، ــــ، منهاج الصالحين، 2 جلد، چاپ بیست و هشتم، نشر مدينه العلم، ايران ـ قم، 1410 ه‍ .ق.

77) الرملي، شمس الدين، نهایة المحتاج إلى شرح المنهاج، 8 جلد، دار الفكر، لبنان ـ بيروت، 1404 ه‍ .ق.

78) الزحيلى، وهبه، الفقه الاسلامى و ادلّته، 10 جلد، نشر دارالفكر، لبنان ـ بيروت، 1405 ه‍ .ق.

79) زرکشی، بدر الدین محمد بن بهادر، المنثور فی القواعد، 3 جلد، چاپ چهارم، وزارت اوقاف کویت، 1405 ه‍ .ق.

80) السابق، السید، فقه السنة، چاپ سوم، دار الكتاب العربي، لبنان ـ بيروت، 1397 ه‍ .ق.

81) سراج، محمد احمد، ضمان العدوان فی الفقه الاسلامی، در یک جلد، چاپ اول، المؤسسه الجامعیه للدراسات و النشر و التوزیع، لبنان ـ بیروت، 1414 ه‍ .ق.

82) سرخسی، محمدبن احمد، المبسوط، 30 جلد، دارالمعرفه، لبنان ـ بیروت، 1414 ه‍ .ق.

83) سلیمان، محمد، حاشیة الانوار لعمل الابرار، معهد المخطوطات العربیه، آذربایجان ـ باکو، بی تا.

84) سنهوری، عبدالرزاق، مصادر الحق فی الفقه الاسلامی، 4 جلد، چاپ اول، دارالحیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، بی تا.

85) سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، الاشباه و النظائر فی قواعد و فروع فقه الشافعیة، در یک جلد، دارالكتب العلميه، مصر ـ قاهره، 1411 ه‍ .ق.

86) شافعی، محمد بن ادریس، احکام القرآن، دارالکتب العلمیه، لبنان ـ بیروت، بی تا.

87) ــــ، ــــ، الأم، دارالمعرفة، لبنان ـ بیروت، 1410 ه‍ .ق.

88) شاه مرتضى، فیض کاشانی، محمد محسن، الوافي، 26 جلد، چاپ اول، كتابخانه امام أميرالمؤمنين على(ع)، ایران ـ اصفهان، 1406 ه‍ .ق.

89) شيرازى، سيدمحمد، إيصال الطالب إلى المكاسب، 16 جلد، چاپ اول، منشورات اعلمى، ايران ـ تهران، بی تا.

90) الصاوی، أحمد، بلغة السالک لأقرب المسالک، 4 جلد، دارالكتب العلميه، لبنان ـ بيروت، 1415 ه‍ .ق.

91) طباطبايى، سيدعلى بن محمد، رياض المسائل، 16 جلد، چاپ اول، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ايران ـ قم، 1418 ه‍ .ق.

92) طباطبايى، سيد محسن، نهج الفقاهة، در يك جلد، چاپ اول، انتشارات 22 بهمن، ايران ـ قم، بی تا.

93) طبرسى، احمدبن على، الاحتجاج، چاپ اول، نشر مرتضى، ايران ـ مشهد، 1403 ه‍ .ق.

94) طريحى، فخرالدين، مجمع البحرين، 6 جلد، چاپ سوم، كتابفروشى مرتضوى، ايران ـ تهران، 1416 ه‍ .ق.

95) طوسى، على بن حمزه، الوسيلة إلى نيل الفضيلة، در يك جلد، چاپ اول، انتشارات كتابخانه آيه الله مرعشى نجفى(ره)، ايران ـ قم، 1408 ه‍ .ق.

96) طوسى، محمدبن حسن، الخلاف، 6 جلد، چاپ اول، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1407 ه‍ .ق.

97) ــــ، ــــ، المبسوط في فقه الإماميه، 8 جلد، چاپ سوم، المكتبه المرتضويه لإحياء الآثار الجعفريه، ايران ـ تهران، 1387 ه‍ .ق.

98) عاملى، زين الدين بن على، الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية، 10 جلد، چاپ اول، كتابفروشى داورى، ايران ـ قم، 1410 ه‍ .ق.

99) ــــ، ــــ، مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، 15 جلد، چاپ اول، مؤسسه المعارف الإسلاميه، ايران ـ قم، 1413 ه‍ .ق.

100) عاملى، على بن حسين، جامع المقاصد في شرح القواعد، 13 جلد، چاپ دوم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ايران ـ قم، 1414 ه‍ .ق.

101) عاملى، محمدبن حسن، وسائل الشيعه، 30 جلد، چاپ اول، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ايران ـ قم، 1409 ه‍ .ق.

102)عاملى، محمدبن مكى، الدروس الشرعية في فقه الإماميه، 3 جلد، چاپ دوم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1417 ه‍ .ق.

103) ــــ، ــــ، القواعد و الفوائد، 2 جلد، چاپ اول، كتاب فروشى مفيد، ايران ـ قم، بی تا.

104) عراقی، ضیاء الدین، نهایة الافکار، 4 جلد، مؤسسه النشر الاسلامی، ایران – قم، 1417 ه‍ .ق.

105) علم الهدى، على بن حسين، رسائل الشريف المرتضى، 4 جلد، چاپ اول، دارالقرآن الكريم، ايران ـ قم، 1405 ه‍ .ق.

106) عمربن منصور العجيلي، سليمان، شرح منهج الطلاب المعروف بحاشية الجمل، 5 جلد، دار الفكر، بی تا.

107) فراهيدى، خليل بن احمد، كتاب العين، 8 جلد، چاپ دوم، نشر هجرت، ايران ـ قم، 1410 ه‍ .ق.

108) فیروز آبادی، ابواسحق، المهذب، 2 جلد، دارالفکر، لبنان ـ بیروت، بی تا.

109) قدری پاشا، محمد، مرشد الحیران الي معرفة احوال الانسان، المطبعه الکبری الامیریه، بی جا، 1308 ه‍ .ق.

110) کامل الملطاوی، حسن، فقه المعاملات علی مذهب الامام مالک، نشریه المجلس الاعلی للشئون الاسلامیه، 1973 م.

111) کلینی، محمد بن یعقوب، الكافي، 15 جلد، چاپ اول، دارالحديث، ایران ـ قم، ‏1429 ه‍ .ق.

112) گيلانى، نجفى، ميرزا حبيب الله، كتاب الغصب، در يك جلد، بی جا، بی تا.

113) مالكی، خلیل بن اسحاق، الخرشی علی مختصر سیدی خلیل و بهامشة حاشیة الشیخ علی العدوی، المطبعه الكبری الامیریه، بولاق، ۱۳۱۷ ه‍ .ق.

114) مامقانی، محمدحسن بن عبدالله، نهاية الآمال، 8 جلد، ناشر ثامن الحجج عليه السلام، ایران ـ قم، 1381 ه‍ .ش.

115) محمد کاظم، خلخالی، فقه الامامیه، تقریر ابحاث میرزا حبیب الله الرشتی، م‍ک‍ت‍ب‍ة‌ ال‍داوری‌، ایران ـ ق‍م‌، ۱۴۰۷ ه‍ .ق.

116) محمودبن مودود، عبدالله، الاختيار لتعليل المختار، 5 جلد، چاپ سوم، دارالكتب العلميه، لبنان ـ بيروت، 1426 ه‍ .ق.

117) مسعود الکاسانی، علاءالدین ابوبکر، بدایع الصنایع، دارالكتب العلميه، بيروت ـ لبنان، 1406 ه‍ .ق.

118) مصطفوى، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، 14 جلد، چاپ اول، مركز الكتاب للترجمه و النشر، ايران ـ تهران، 1402 ه‍ .ق.

119) مظفر، محمدرضا، أصول الفقه، 2 جلد، چاپ پنجم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ایران ـ قم، 1430 ه‍ .ق.

120) مغنيه، محمد جواد، فقه الإمام الصادق عليه السلام، 6 جلد، چاپ دوم، مؤسسه انصاريان، ايران ـ قم، 1421 ه‍ .ق.

121) مكارم شيرازى، ناصر، القواعد الفقهیة، 2 جلد، چاپ اول، مدرسه امام اميرالمؤمنين(ع)، ايران ـ قم، 1411 ه‍ .ق.

122) ــــ، ــــ، أنوار الفقاهة، 5 جلد، چاپ اول، انتشارات مدرسة الإمام علي بن أبي طالب (ع)، ايران ـ قم، 1425 ه‍ .ق.

123) نائينى، ميرزا محمد حسين غروى، منیة الطالب في حاشيه المكاسب، 2 جلد، چاپ اول، المكتبه المحمديه، ايران ـ تهران، 1373 ه‍ .ق.

124) نجفى، محمد حسن، جواهرالكلام في شرح شرائع الإسلام، 43 جلد، چاپ هفتم، دار إحياء التراث العربي، لبنان ـ بيروت، 1404 ه‍ .ق.

125) نجفى، محمدحسين، تحريرالمجلة، 5 جلد، چاپ اول، المكتبه المرتضويه، عراق ـ نجف اشرف، 1359 ه‍ .ق.

126) نجم الدين، جعفربن حسن، شرائع الإسلام في مسایل الحلال و الحرام، 4 جلد، چاپ دوم، مؤسسه اسماعيليان، ايران ـ قم، 1408 ه‍ .ق.

127) نراقى، مولى احمدبن محمد مهدى، عوائد الأيام في بيان قواعد الأحكام، در يك جلد، چاپ اول، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1417 ه‍ .ق.

128) نورى، حسين بن محمد تقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسایل، 18 جلد، چاپ اول، مؤسسه آل البيت(ع)، ایران ـ قم، 1408 ه‍ .ق.

129) نووی، محیی الدین بن شرف، المجموع فی شرح المهذب، دارالفکر، لبنان ـ بیروت، بی تا.

130) نیشابوری، مسلم بن الحجاج، صحيح مسلم، دارالفکر، لبنان ـ بیروت، 1428 ه‍ .ق.

131) يزدى طباطبائی، سيدمحمد كاظم، العروة الوثقى، 2 جلد، چاپ دوم، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، لبنان ـ بيروت، 1409 ه‍ .ق.

132) ــــ، ــــ، حاشية المكاسب، 2 جلد، چاپ دوم، دارالمعارف الاسلامیه، ايران ـ تهران، 1421 ه‍ .ق.

133) يوسف الشيرازي، أبواسحاق إبراهيم، المهذب في فقة الإمام الشافعي، جلد 1، دارالكتب العلميه، لبنان ـ بیروت، بی تا.

ج) مقالات

134) ابهری، حمید و ایزدی فرد، علی‌اکبر، ضمان غاصب نسبت به منافع در فقه اسلامی و حقوق ایران، مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال چهل و سوم، پاییز و زمستان 1389، شماره 2، ص 22.

135) بهرامی، محمد، تحلیل عقد و «اصالة اللزوم» آن در قانون مدنی، فصلنامه دیدگاه های حقوقی، سال 1376 ه‍ .ش.

136) تولیت، سیدعباس، بررسي و تحقيق درباره قاعده (ما يضمن بصحيحه يضمن بفاسده) و قاعده عكس آن، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، پاییز 1375 ه‍ .ش.، شماره 3.

137) جابری عربلو، محسن، بررسی بدل حیلوله، فصلنامه مقالات و بررسی‌ها، زمستان 1385، شماره 82، ص 39.

138) جعفري لنگرودي، محمدجعفر، عناصر غصب، نشریه دانشکده حقوق و علوم سیاسي، شماره ٧، ص 87.

139) حسنی، محمد، کنکاشی پیرامون فساد از منظر فقه، فصلنامه کتاب زنان، شماره 18

140) مهدی امین، سید امیر، اصل لزوم قراردادها در فقه و قانون‌مدنی ایران، عدالت آرا، سال چهارم، دوره سال 1387، شماره 9 و 10، صفحه 174 تا 210.

د) پایان نامه‌ها

141)امیری‌زاده، امین، بررسی تطبیقی ضمان مقبوض به عقد فاسد در حقوق ایران و انگلیس، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد نراق، 1388 ه‍ .ش.

142) خلیلی، نایب علی، مسؤولیت مدنی طرف معامله فاسد، رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، 1370 ه‍ .ش.

143) س‍ع‍ی‍دی‌، اک‍ب‍ر، ض‍م‍ان‌ م‍ق‍ب‍وض‌ ب‍ه‌ ع‍ق‍د ف‍اس‍د، پایان نامه کارشناسی ارشد، دان‍ش‍گ‍اه‌ آزاد اس‍لام‍ی‌، واح‍د ت‍ه‍ران‌ م‍رک‍زی‌، تهران، 1376 ه‍ .ش

144) شريف، محمد مهدي، ضمان به عقد فاسد در حقوق ایران وحقوق تطبیقی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سياسي، 1371 ه‍ .ش.

145) نصیری، محمد، تقریرات درس تجارت، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، مقطع دکتر حقوق خصوصی، 1372 ه‍ .ش.

146) نوبان، احمدعلي، عقد از نظر قانون مدني و شرايط اساسي صحت معامله، پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشگاه تهران، شماره 1243.

ﻫ) فرهنگ‌ها و کتاب‌های لغت

147) ابن عباد، اسماعيل، المحيط في اللغة، 10 جلد، چاپ اول، عالم الكتاب، لبنان ـ بيروت، 1414 ه‍ .ق.

148) ابوالحسین، احمدبن فرس بن زکریا، معجم مقائیس اللغة، 6 جلد، چاپ اول، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ایران ـ قم، 1404 ه‍ .ق.

149) ابوجيب، سعدى، القاموس الفقهي الغة و اصطلاحا، در يك جلد، چاپ دوم، دار الفكر، سوريه ـ دمشق، 1408 ه‍ .ق.

150) الشربيني، محمد الخطيب، مغني المحتاج إلى معرفة معاني ألفاظ المنهاج، جلد 3، دارالفكر، لبنان ـ بيروت، بی تا.

151) انصاری، مسعود و طاهری، محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، 3 جلد، چاپ اول، محراب فكر، ايران ـ تهران، 1384 ه‍ .ق.

152) جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، چاپ هجدهم، گنج دانش، ایران ـ تهران، 1367 ه‍ .ش.

153) ــــ، ــــ، فرهنگ عناصرشناسی، چاپ اول، کتاب‎خانه گنج دانش، ایران ـ تهران، 1382 ه‍ .ش.

154) ــــ، ــــ، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، 5 جلد، چاپ دوم، کتابخانه گنج دانش، ایران ـ تهران، 1381 ه‍ .ش.

155) جمال الدين، محمدبن مكرم، لسان العرب، 15 جلد، چاپ سوم، دارالفكر للطباعه و النشر و التوزيع ـ دار صادر، لبنان ـ بيروت، 1414 ه‍ .ق.

156) جوهرى، اسماعيل بن حماد، الصحاح ـ تاج اللغة و صحاح العربیة، 6 جلد، چاپ اول، دارالعلم للملايين، لبنان ـ بيروت، 1410 ه‍ .ق.

157) حميرى، نشوان بن سعيد، شمس العلوم و دواء كلام العرب من الكلوم، 11 جلد، چاپ اول، دار الفكر المعاصر، لبنان ـ بيروت، 1420 ه‍ .ق.

158) دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، چاپ اول از دوره­ی جدید، انتشارات دانشگاه تهران، ايران ـ تهران، 1373 ه‍ .ش.

159) صفی پور شیرازی، عبدالرحیم، منتهی الارب فی لغة العرب، 2 جلد، شركت سهامی انتشار، ايران ـ تهران، ۱۳۸۸ ه‍ .ش.

160) عبدالرحمان، محمود، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهيه، 3 جلد، دارالفضیله، مصرـ قاهره، بی تا.

161) عمید، حسن، فرهنگ عمید، 2 جلد، انتشارات امیركبیر، ايران ـ تهران، 1384 ه‍ .ش.

162) فیروز آبادی، محمدبن یعقوب، قاموس المحیط، چاپ اول، دارالکتب العلمیه، لبنان ـ بیروت، 1414 ه‍ .ق.

163) محب الدين، سیدمحمد رضا حسینی، تاج العروس من جواهر القاموس، 20 جلد، چاپ اول، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، لبنان ـ بیروت، 1414 ه‍ .ق.

و) منابع الکترونیکی و اینترنتی

164) http://law.dotic.ir/AIPLaw/lawview.do?reqCode=lawView&lawId=178971&isLaw=1

165) http://www.magiran.com/

166) http://www.noormags.com/view/fa/default

167) http://www.irandoc.ac.ir/

168) http://www.ensani.ir/

169) نرم افزار جامع فقه اهل بیت(ع)

170) نرم افزار جامع اصول فقه

171) نرم افزار جامع الاحادیث

172) نرم افزار المکتبة الشاملة

173) نرم افزار جامع قوانین و مقررات (معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات ریاست جمهوری)

ز) قوانین

174) قانون تجارت

175) قانون مدنی ایران

176) قانون مدنی فرانسه

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست منابع

ـ قرآن کریم

الف) کتاب‌های فارسی

1) امامی، سید حسن، حقوق مدنی، 6 جلد، چاپ‏ سوم، نشر اسلامیه، ايران ـ تهران،1340 ه‍ .ش.

2) حائري شاهباغ، سید علی، شرح قانون مدني، در یک جلد، چاپ اول، انتشارات‏ گنج دانش، ایران ـ تهران، 1376 ه‍ .ش.

3) جعفری لنگرودی، محمد جعفر، حقوق مدنی، جلد 1، چاپ اول، انتشارات ابن سینا، ایران ـ تهران، 1349 ه‍ .ش.

4) ره‎پیک، حسن، حقوق مسؤولیت مدنی و جبرانها، چاپ سوم، انتشارات خرسندی، ایران ـ تهران، 1388 ه‍ .ش.

5) ــــ،ــــ، حقوق مدني، چاپ اول، تهران، چاپخانه 2000 ، سال 1372 ه‍ .ش.

6) شایگان، سید علی، حقوق مدنی ایران، در یک جلد، چاپ اول، انتشارات طه، ایران – تهران، 1375 ه‍ .ش.

7) شهیدی، مهدی، اصول قراردادها و تعهدات، چاپ ششم، انتشارات مجد، ایران ـ تهران، 1391 ه‍ .ش.

8) ــــ، ــــ، تشکیل قراردادها و تعهدات، چاپ هشتم، مجد، ایران ‌ـ‌ تهران، 1390 ه‍ .ش.

9) ــــ، ــــ، سقوط تعهدات، چاپ ششم، مجد، ايران ـ تهران، 1390 ه‍ .ق.

10) صفایی، سید حسین، حقوق مدنی، 2 جلد، مؤسسه عالی حسابدار، 1351 ه‍ .ش.

11) علامه، مهدی، شروط باطل و تأثیر آن در عقود، چاپ اول، انتشارات مانی، ايران ـ اصفهان، 1379 ه‍ .ش.

12) عمید زنجانی، عباسعلی، موجبات ضمان: درآمدی بر مسؤولیت مدنی و اسباب و آثار آن در فقه اسلامی، چاپ اول، نشر میزان، ایران ـ تهران، 1382 ه‍.ش.

13) فیروزکوهی، علی بابا، قواعد فقه، انتشارت فردوسی، بی جا، بی تا.

14) کاتوزیان، ناصر، اعمال حقوقی ـ قرارداد ـ ایقاع، چاپ دهم، شرکت سهامی انتشار، ایران‌ ـ‌ تهران، 1384 ه‍ .ش.

15) ــــ، ــــ، حقوق مدنی الزام هاي خارج از قرارداد (ضمان قهري)، در یک جلد، انتشارات دانشگاه تهران، ١٣٧٤ ه‍ .ش.

16) ــــ، ــــ، عقود معین، 4 جلد، چاپ یازدهم، شرکت سهامی انتشار، ایران – تهران، 1391 ه‍ .ش.

17) ــــ، ــــ، قواعد عمومي قراردادها، 5 جلد، چاپ اول، انتشارات بهنشر، ايران ـ تهران، 1366 ه‍ .ش.

18) گرجی، ابوالقاسم، مقالات حقوقی، 2 جلد، چاپ دوم، انتشارات دانشگاه تهران، ایران – تهران، 1372 ه‍ .ش.

19) محقق داماد، سید مصطفی و جمعی از نویسندگان، حقوق قرارداد‌ها در فقه امامیه، 2 جلد، چاپ چهارم، سمت، ایران – تهران، 1391 ه‍ .ش.

20) ــــ، ــــ، قواعد فقه، 4 جلد، چاپ سوم، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ایران ـ تهران، 1370 ه‍ .ش.

21) مصطفی، عدل، حقوق مدنی، در یک جلد، چاپ چهارم، ایران ـ تهران، 1342 ه‍ .ش.

22) مومنی، مهدی، آیین معاملات در اسلام و قوانین ایران، چاپ اول، نشر مکیال، ايران ـ تهران، 1379 ه‍ .ش.

ب) کتاب های عربی

23) ابن ادريس، محمد بن منصور حلّی، السرائر الحاوي لتحرير الفتاوى، 3 جلد، چاپ سنگی، ایران – تهران، 1270 ه‍ .ق.

24)ابن بابويه، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، 4 جلد، چاپ دوم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ایران ـ قم، 1413 ه‍ .ق.

25) ابن تیمیّه، احمد بن عبدالحمید، المنتقی الاخبار فی الاحکام، جلد 4، بی جا، بی نا، بی تا.

26) ــــ، ــــ، مجموعة الرسائل و المسایل، 5 جلد، چاپ دوم، دارالاضواء، لبنان ـ بیروت، 1392 ه‍ .ق.

27) ــــ، ــــ، قاعدة العقود، مطبة سنة محمدیة، مصر ـ قاهره، 1349 ه‍ .ق.

28) ابن جنيد، محمد بن احمد، مجموعة فتاوى ابن جنيد، در يك جلد، چاپ اول، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1416 ه‍ .ق.

29) ابن عابدین، محمد امین، ردالمحتار علی الدر المختار، 6 جلد، چاپ افست، دار احیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، 1412 ه‍ .ق.

30) ابن قدامه، احمد، المغنی، 10 جلد، چاپ اول، دارالکتب العربی، لبنان ـ بیروت، 1405 ه‍ .ق.

31) ابن نجیم الحنفی، زین الدین، البحر الرائق شرح کنز الدقائق با حاشیه ابن عابدین بنام «منحة الخالق علی البحر الرائق»، 8 جلد، چاپ افست، دارالكتاب الإسلامي لبنان ـ بیروت، بی تا.

32) ابن همام، کمال الدین، فتح القدیر، 10 جلد، دار احیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، بی تا.

33) أبو داود، سليمان بن الأشعث، سنن أبي داود، 4 جلد، موقع الإسلام، مصر ـ قاهره، 1371 ه‍ .ق.

34) ابو زهره، محمد، نظریة العقد فی الشریعة الاسلامیة، دارالفکر العربی، مصر ـ قاهره، 1354 ه‍ .ق.

35) أبو عبدالرحمن النسائي، أحمد بن شعيب، سنن النسائي الكبرى، 9 جلد، چاپ اول، دار الكتب العلمیة، لبنان ـ بيروت، 1411 ه‍ .ق.

36) اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان، 14 جلد، چاپ اول، مؤسسه انشارات اسلامی، ایران – قم، 1403 ه‍ .ق.

37) ــــ، ــــ، الرسالة الأولى في الخراج، در يك جلد، چاپ اول، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1413 ه‍ .ق.

38) اردبيلي، يوسف بن إبراهيم، الأنوار لأعمال الأبرار، چاپ اول، دار الضياء، بی جا، 1427 ه‍ .ق.

39) اصفهانی، محمد حسین، حاشیة كتاب المكاسب، 5 جلد، چاپ اول، أنوارالهدى، ايران ـ قم، 1418 ه‍ .ق.

40) اصفهانى، سيد ابوالحسن، وسلیة النجاة (مع حواشي الإمام الخميني)، در يك جلد، چاپ اول، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى قدس سره، ايران ـ قم، 1422 ه‍ .ق.

41) انصاری، مرتضی، المکاسب، 6 جلد، چاپ اول، كنگره جهانى بزرگداشت شيخ اعظم انصارى، ايران ـ قم، 1415 ه‍ .ق.

42) ــــ، ــــ، فرائد الاصول، 4 جلد، چاپ اول، مجمع الفکر الاسلامی، ایران ـ قم، 1419 ه‍ .ق.

43) ــــ، ــــ، المكاسب (المحشّى)، جلد 7، چاپ سوم، مؤسسه مطبوعاتى دارالكتاب، ايران ـ قم، 1410 ه‍ .ق.

44) ايروانى، على بن عبدالحسين، حاشية المكاسب، 2 جلد، چاپ اول، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ايران ـ تهران، 1406 ه‍ ق.

45) آبي ازهري، صالح عبدالسميع، جواهر الإكليل (شرح مختصر العلامه الشيخ الجليل في مذهب الامام مالك)، دارالمعرفة، لبنان ـ بیروت، بی تا.

46) آخوند خراسانی، محمد کاظم، کفایة الاصول، عباسی، مسعود، در یک جلد، چاپ اول، دارالفکر، ایران ـ قم، 1409 ه‍ .ق.

47) آل بحرالعلوم، سیدمحمد، بلغة الفقية، 4 جلد، چاپ چهارم، منشورات مكتبة الصادق، ايران ـ تهران، 1403 ه‍ .ق.

48) آلوسی، شهاب الدین، روح المعانی، 30 جلد، دار احیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، 1405 ه‍ .ق.

49) بجنوردى، سيد حسن، القواعد الفقیة، 7 جلد، چاپ اول، نشر الهادي، ايران ـ قم، 1419 ه‍ .ق.

50) بخاری، ابن إسماعيل، صحیح بخاری، چاپ اول، دار طوق النجاة، 1422 ه‍ .ق.

51) برهان الدين، أبوالحسن، الهدایة في شرح بدایة المبتدي، جلد 4، دار احياء التراث العربي، لبنان ـ بيروت، بی تا.

52) تبريزى، جعفر سبحانى، سلسلة المسایل الفقهیة، 22 جلد، چاپ اول، ايران ـ قم، بی تا.

53) جزائرى، سيدمحمد جعفر، هدى الطالب في شرح المكاسب، 7 جلد، چاپ اول، مؤسسه دارالكتاب، ايران ـ قم، 1416 ه‍ .ق.

54) جزيرى، عبدالرحمن، الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البيت عليهم السلام، 5 جلد، چاپ اول، دار الثقلين، لبنان ـ بيروت، 1419 ه‍ .ق.

55) جصاص، ابی بکر احمد، احکام القرآن، دارالکتب العربی، لبنان ـ بیروت، 1417 ه‍ .ق.

56) جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة (موسوعة جمال عبدالناصر)، 45 جلد، چاپ چهارم، وزارت اوقاف کویت، 1427 ه‍ .ق.

57) جمعي از فقها و علمای خلافت عثمانی، مجلة الاحكام العدلیة، نجيب هواويني، كارخانه تجارتِ كتب، آرام باغ، كراتشي، بی تا.

58) حسينى عاملى، سيدجواد بن محمد، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلاّمة، 23 جلد، چاپ اول، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1419 ه‍ .ق.

59) حكيم، سيد محسن طباطبايى، مستمسك العروة الوثقى، 14 جلد، چاپ اول، مؤسسة دارالتفسير، ايران ـ قم، 1416 ه‍ .ق.

60) حكيم، سيد محسن، منهاج الصالحين، 2 جلد، چاپ اول، دار التعارف للمطبوعات، لبنان ـ بيروت، 1410 ه‍ .ق.

61) حلّی، حسن بن يوسف، تذکرةالفقها، 14 جلد، چاپ اول، مؤسسه آل بیت، ايران ـ قم، 1414 ه‍ .ق.

62) ــــ، ــــ، قواعد الأحكام في معرفة الحلال و الحرام، 3 جلد، چاپ اول، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1413 ه‍ .ق.

63) ــــ، ــــ، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، 9 جلد، چاپ دوم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1413 ه‍ .ق.

64) ــــ، ــــ، إيضاح الفوائد في شرح مشكلات القواعد، 4 جلد، چاپ اول، مؤسسه اسماعيليان، ايران ـ قم، 1387 ه‍ .ق.

65) حنبلی، ابن رجب، القواعد فی الفقه الاسلامی، در يك جلد، چاپ اول، مكتبة الكليات الأزهرية، لبنان – بیروت، 1391 ه‍ .ق، ص 67.

66) خراسانی، محمد كاظم، كفاية الأصول، در یک جلد، چاپ اول، طبع آل البیت، ایران ـ قم، 1409 ه‍ .ق.

67) ــــ، ــــ، حاشیة المكاسب، در يك جلد، چاپ اول، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ايران – تهران، 1406 ه‍ .ق.

68) خمینی، سید روح الله، الرسائل، 2 جلد، چاپ اول، موسسه مطبوعاتي اسماعيليان‏، ایران ـ قم، 1410 ه‍ .ق.

69) ــــ، ــــ، تهذيب الأصول، 3 جلد، چاپ اول، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ایران ـ تهران، 1423 ه‍ .ق.

70) ــــ، ــــ، کتاب البیع، 5 جلد، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ایران ـ قم، 1421 ه‍ .ق.

71) ــــ، ــــ، تحريرالوسيلة، 2 جلد، چاپ اول، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، ايران ـ قم، بی تا.

72) خوانسارى، سيد احمد، جامع المدارك في شرح مختصر النافع، 7 جلد، چاپ دوم، مؤسسه اسماعيليان، ايران ـ قم، 1405 ه‍ .ق.

73) خویی، سيد ابوالقاسم، مصباح الاصول، 2 جلد، چاپ پنجم، مکتبه الداوری، ایران ـ قم، 1417 ه‍ .ق.

74) ــــ، ــــ، محاضرات في أصول الفقیة، 5 جلد، چاپ چهارم، طبع دارالهادى، ایران ـ قم، 1417 ه‍ .ق.

75) ــــ، ــــ، مصباح الفقاهة، 7 جلد، مؤسسه انصاریان، ایران ـ قم، بی تا.

76) ــــ، ــــ، منهاج الصالحين، 2 جلد، چاپ بیست و هشتم، نشر مدينه العلم، ايران ـ قم، 1410 ه‍ .ق.

77) الرملي، شمس الدين، نهایة المحتاج إلى شرح المنهاج، 8 جلد، دار الفكر، لبنان ـ بيروت، 1404 ه‍ .ق.

78) الزحيلى، وهبه، الفقه الاسلامى و ادلّته، 10 جلد، نشر دارالفكر، لبنان ـ بيروت، 1405 ه‍ .ق.

79) زرکشی، بدر الدین محمد بن بهادر، المنثور فی القواعد، 3 جلد، چاپ چهارم، وزارت اوقاف کویت، 1405 ه‍ .ق.

80) السابق، السید، فقه السنة، چاپ سوم، دار الكتاب العربي، لبنان ـ بيروت، 1397 ه‍ .ق.

81) سراج، محمد احمد، ضمان العدوان فی الفقه الاسلامی، در یک جلد، چاپ اول، المؤسسه الجامعیه للدراسات و النشر و التوزیع، لبنان ـ بیروت، 1414 ه‍ .ق.

82) سرخسی، محمدبن احمد، المبسوط، 30 جلد، دارالمعرفه، لبنان ـ بیروت، 1414 ه‍ .ق.

83) سلیمان، محمد، حاشیة الانوار لعمل الابرار، معهد المخطوطات العربیه، آذربایجان ـ باکو، بی تا.

84) سنهوری، عبدالرزاق، مصادر الحق فی الفقه الاسلامی، 4 جلد، چاپ اول، دارالحیاء التراث العربی، لبنان ـ بیروت، بی تا.

85) سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، الاشباه و النظائر فی قواعد و فروع فقه الشافعیة، در یک جلد، دارالكتب العلميه، مصر ـ قاهره، 1411 ه‍ .ق.

86) شافعی، محمد بن ادریس، احکام القرآن، دارالکتب العلمیه، لبنان ـ بیروت، بی تا.

87) ــــ، ــــ، الأم، دارالمعرفة، لبنان ـ بیروت، 1410 ه‍ .ق.

88) شاه مرتضى، فیض کاشانی، محمد محسن، الوافي، 26 جلد، چاپ اول، كتابخانه امام أميرالمؤمنين على(ع)، ایران ـ اصفهان، 1406 ه‍ .ق.

89) شيرازى، سيدمحمد، إيصال الطالب إلى المكاسب، 16 جلد، چاپ اول، منشورات اعلمى، ايران ـ تهران، بی تا.

90) الصاوی، أحمد، بلغة السالک لأقرب المسالک، 4 جلد، دارالكتب العلميه، لبنان ـ بيروت، 1415 ه‍ .ق.

91) طباطبايى، سيدعلى بن محمد، رياض المسائل، 16 جلد، چاپ اول، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ايران ـ قم، 1418 ه‍ .ق.

92) طباطبايى، سيد محسن، نهج الفقاهة، در يك جلد، چاپ اول، انتشارات 22 بهمن، ايران ـ قم، بی تا.

93) طبرسى، احمدبن على، الاحتجاج، چاپ اول، نشر مرتضى، ايران ـ مشهد، 1403 ه‍ .ق.

94) طريحى، فخرالدين، مجمع البحرين، 6 جلد، چاپ سوم، كتابفروشى مرتضوى، ايران ـ تهران، 1416 ه‍ .ق.

95) طوسى، على بن حمزه، الوسيلة إلى نيل الفضيلة، در يك جلد، چاپ اول، انتشارات كتابخانه آيه الله مرعشى نجفى(ره)، ايران ـ قم، 1408 ه‍ .ق.

96) طوسى، محمدبن حسن، الخلاف، 6 جلد، چاپ اول، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1407 ه‍ .ق.

97) ــــ، ــــ، المبسوط في فقه الإماميه، 8 جلد، چاپ سوم، المكتبه المرتضويه لإحياء الآثار الجعفريه، ايران ـ تهران، 1387 ه‍ .ق.

98) عاملى، زين الدين بن على، الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية، 10 جلد، چاپ اول، كتابفروشى داورى، ايران ـ قم، 1410 ه‍ .ق.

99) ــــ، ــــ، مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، 15 جلد، چاپ اول، مؤسسه المعارف الإسلاميه، ايران ـ قم، 1413 ه‍ .ق.

100) عاملى، على بن حسين، جامع المقاصد في شرح القواعد، 13 جلد، چاپ دوم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ايران ـ قم، 1414 ه‍ .ق.

101) عاملى، محمدبن حسن، وسائل الشيعه، 30 جلد، چاپ اول، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ايران ـ قم، 1409 ه‍ .ق.

102)عاملى، محمدبن مكى، الدروس الشرعية في فقه الإماميه، 3 جلد، چاپ دوم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1417 ه‍ .ق.

103) ــــ، ــــ، القواعد و الفوائد، 2 جلد، چاپ اول، كتاب فروشى مفيد، ايران ـ قم، بی تا.

104) عراقی، ضیاء الدین، نهایة الافکار، 4 جلد، مؤسسه النشر الاسلامی، ایران – قم، 1417 ه‍ .ق.

105) علم الهدى، على بن حسين، رسائل الشريف المرتضى، 4 جلد، چاپ اول، دارالقرآن الكريم، ايران ـ قم، 1405 ه‍ .ق.

106) عمربن منصور العجيلي، سليمان، شرح منهج الطلاب المعروف بحاشية الجمل، 5 جلد، دار الفكر، بی تا.

107) فراهيدى، خليل بن احمد، كتاب العين، 8 جلد، چاپ دوم، نشر هجرت، ايران ـ قم، 1410 ه‍ .ق.

108) فیروز آبادی، ابواسحق، المهذب، 2 جلد، دارالفکر، لبنان ـ بیروت، بی تا.

109) قدری پاشا، محمد، مرشد الحیران الي معرفة احوال الانسان، المطبعه الکبری الامیریه، بی جا، 1308 ه‍ .ق.

110) کامل الملطاوی، حسن، فقه المعاملات علی مذهب الامام مالک، نشریه المجلس الاعلی للشئون الاسلامیه، 1973 م.

111) کلینی، محمد بن یعقوب، الكافي، 15 جلد، چاپ اول، دارالحديث، ایران ـ قم، ‏1429 ه‍ .ق.

112) گيلانى، نجفى، ميرزا حبيب الله، كتاب الغصب، در يك جلد، بی جا، بی تا.

113) مالكی، خلیل بن اسحاق، الخرشی علی مختصر سیدی خلیل و بهامشة حاشیة الشیخ علی العدوی، المطبعه الكبری الامیریه، بولاق، ۱۳۱۷ ه‍ .ق.

114) مامقانی، محمدحسن بن عبدالله، نهاية الآمال، 8 جلد، ناشر ثامن الحجج عليه السلام، ایران ـ قم، 1381 ه‍ .ش.

115) محمد کاظم، خلخالی، فقه الامامیه، تقریر ابحاث میرزا حبیب الله الرشتی، م‍ک‍ت‍ب‍ة‌ ال‍داوری‌، ایران ـ ق‍م‌، ۱۴۰۷ ه‍ .ق.

116) محمودبن مودود، عبدالله، الاختيار لتعليل المختار، 5 جلد، چاپ سوم، دارالكتب العلميه، لبنان ـ بيروت، 1426 ه‍ .ق.

117) مسعود الکاسانی، علاءالدین ابوبکر، بدایع الصنایع، دارالكتب العلميه، بيروت ـ لبنان، 1406 ه‍ .ق.

118) مصطفوى، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، 14 جلد، چاپ اول، مركز الكتاب للترجمه و النشر، ايران ـ تهران، 1402 ه‍ .ق.

119) مظفر، محمدرضا، أصول الفقه، 2 جلد، چاپ پنجم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ایران ـ قم، 1430 ه‍ .ق.

120) مغنيه، محمد جواد، فقه الإمام الصادق عليه السلام، 6 جلد، چاپ دوم، مؤسسه انصاريان، ايران ـ قم، 1421 ه‍ .ق.

121) مكارم شيرازى، ناصر، القواعد الفقهیة، 2 جلد، چاپ اول، مدرسه امام اميرالمؤمنين(ع)، ايران ـ قم، 1411 ه‍ .ق.

122) ــــ، ــــ، أنوار الفقاهة، 5 جلد، چاپ اول، انتشارات مدرسة الإمام علي بن أبي طالب (ع)، ايران ـ قم، 1425 ه‍ .ق.

123) نائينى، ميرزا محمد حسين غروى، منیة الطالب في حاشيه المكاسب، 2 جلد، چاپ اول، المكتبه المحمديه، ايران ـ تهران، 1373 ه‍ .ق.

124) نجفى، محمد حسن، جواهرالكلام في شرح شرائع الإسلام، 43 جلد، چاپ هفتم، دار إحياء التراث العربي، لبنان ـ بيروت، 1404 ه‍ .ق.

125) نجفى، محمدحسين، تحريرالمجلة، 5 جلد، چاپ اول، المكتبه المرتضويه، عراق ـ نجف اشرف، 1359 ه‍ .ق.

126) نجم الدين، جعفربن حسن، شرائع الإسلام في مسایل الحلال و الحرام، 4 جلد، چاپ دوم، مؤسسه اسماعيليان، ايران ـ قم، 1408 ه‍ .ق.

127) نراقى، مولى احمدبن محمد مهدى، عوائد الأيام في بيان قواعد الأحكام، در يك جلد، چاپ اول، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، ايران ـ قم، 1417 ه‍ .ق.

128) نورى، حسين بن محمد تقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسایل، 18 جلد، چاپ اول، مؤسسه آل البيت(ع)، ایران ـ قم، 1408 ه‍ .ق.

129) نووی، محیی الدین بن شرف، المجموع فی شرح المهذب، دارالفکر، لبنان ـ بیروت، بی تا.

130) نیشابوری، مسلم بن الحجاج، صحيح مسلم، دارالفکر، لبنان ـ بیروت، 1428 ه‍ .ق.

131) يزدى طباطبائی، سيدمحمد كاظم، العروة الوثقى، 2 جلد، چاپ دوم، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، لبنان ـ بيروت، 1409 ه‍ .ق.

132) ــــ، ــــ، حاشية المكاسب، 2 جلد، چاپ دوم، دارالمعارف الاسلامیه، ايران ـ تهران، 1421 ه‍ .ق.

133) يوسف الشيرازي، أبواسحاق إبراهيم، المهذب في فقة الإمام الشافعي، جلد 1، دارالكتب العلميه، لبنان ـ بیروت، بی تا.

ج) مقالات

134) ابهری، حمید و ایزدی فرد، علی‌اکبر، ضمان غاصب نسبت به منافع در فقه اسلامی و حقوق ایران، مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال چهل و سوم، پاییز و زمستان 1389، شماره 2، ص 22.

135) بهرامی، محمد، تحلیل عقد و «اصالة اللزوم» آن در قانون مدنی، فصلنامه دیدگاه های حقوقی، سال 1376 ه‍ .ش.

136) تولیت، سیدعباس، بررسي و تحقيق درباره قاعده (ما يضمن بصحيحه يضمن بفاسده) و قاعده عكس آن، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، پاییز 1375 ه‍ .ش.، شماره 3.

137) جابری عربلو، محسن، بررسی بدل حیلوله، فصلنامه مقالات و بررسی‌ها، زمستان 1385، شماره 82، ص 39.

138) جعفري لنگرودي، محمدجعفر، عناصر غصب، نشریه دانشکده حقوق و علوم سیاسي، شماره ٧، ص 87.

139) حسنی، محمد، کنکاشی پیرامون فساد از منظر فقه، فصلنامه کتاب زنان، شماره 18

140) مهدی امین، سید امیر، اصل لزوم قراردادها در فقه و قانون‌مدنی ایران، عدالت آرا، سال چهارم، دوره سال 1387، شماره 9 و 10، صفحه 174 تا 210.

د) پایان نامه‌ها

141)امیری‌زاده، امین، بررسی تطبیقی ضمان مقبوض به عقد فاسد در حقوق ایران و انگلیس، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد نراق، 1388 ه‍ .ش.

142) خلیلی، نایب علی، مسؤولیت مدنی طرف معامله فاسد، رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، 1370 ه‍ .ش.

143) س‍ع‍ی‍دی‌، اک‍ب‍ر، ض‍م‍ان‌ م‍ق‍ب‍وض‌ ب‍ه‌ ع‍ق‍د ف‍اس‍د، پایان نامه کارشناسی ارشد، دان‍ش‍گ‍اه‌ آزاد اس‍لام‍ی‌، واح‍د ت‍ه‍ران‌ م‍رک‍زی‌، تهران، 1376 ه‍ .ش

144) شريف، محمد مهدي، ضمان به عقد فاسد در حقوق ایران وحقوق تطبیقی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سياسي، 1371 ه‍ .ش.

145) نصیری، محمد، تقریرات درس تجارت، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، مقطع دکتر حقوق خصوصی، 1372 ه‍ .ش.

146) نوبان، احمدعلي، عقد از نظر قانون مدني و شرايط اساسي صحت معامله، پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشگاه تهران، شماره 1243.

ﻫ) فرهنگ‌ها و کتاب‌های لغت

147) ابن عباد، اسماعيل، المحيط في اللغة، 10 جلد، چاپ اول، عالم الكتاب، لبنان ـ بيروت، 1414 ه‍ .ق.

148) ابوالحسین، احمدبن فرس بن زکریا، معجم مقائیس اللغة، 6 جلد، چاپ اول، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ایران ـ قم، 1404 ه‍ .ق.

149) ابوجيب، سعدى، القاموس الفقهي الغة و اصطلاحا، در يك جلد، چاپ دوم، دار الفكر، سوريه ـ دمشق، 1408 ه‍ .ق.

150) الشربيني، محمد الخطيب، مغني المحتاج إلى معرفة معاني ألفاظ المنهاج، جلد 3، دارالفكر، لبنان ـ بيروت، بی تا.

151) انصاری، مسعود و طاهری، محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، 3 جلد، چاپ اول، محراب فكر، ايران ـ تهران، 1384 ه‍ .ق.

152) جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، چاپ هجدهم، گنج دانش، ایران ـ تهران، 1367 ه‍ .ش.

153) ــــ، ــــ، فرهنگ عناصرشناسی، چاپ اول، کتاب‎خانه گنج دانش، ایران ـ تهران، 1382 ه‍ .ش.

154) ــــ، ــــ، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، 5 جلد، چاپ دوم، کتابخانه گنج دانش، ایران ـ تهران، 1381 ه‍ .ش.

155) جمال الدين، محمدبن مكرم، لسان العرب، 15 جلد، چاپ سوم، دارالفكر للطباعه و النشر و التوزيع ـ دار صادر، لبنان ـ بيروت، 1414 ه‍ .ق.

156) جوهرى، اسماعيل بن حماد، الصحاح ـ تاج اللغة و صحاح العربیة، 6 جلد، چاپ اول، دارالعلم للملايين، لبنان ـ بيروت، 1410 ه‍ .ق.

157) حميرى، نشوان بن سعيد، شمس العلوم و دواء كلام العرب من الكلوم، 11 جلد، چاپ اول، دار الفكر المعاصر، لبنان ـ بيروت، 1420 ه‍ .ق.

158) دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، چاپ اول از دوره­ی جدید، انتشارات دانشگاه تهران، ايران ـ تهران، 1373 ه‍ .ش.

159) صفی پور شیرازی، عبدالرحیم، منتهی الارب فی لغة العرب، 2 جلد، شركت سهامی انتشار، ايران ـ تهران، ۱۳۸۸ ه‍ .ش.

160) عبدالرحمان، محمود، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهيه، 3 جلد، دارالفضیله، مصرـ قاهره، بی تا.

161) عمید، حسن، فرهنگ عمید، 2 جلد، انتشارات امیركبیر، ايران ـ تهران، 1384 ه‍ .ش.

162) فیروز آبادی، محمدبن یعقوب، قاموس المحیط، چاپ اول، دارالکتب العلمیه، لبنان ـ بیروت، 1414 ه‍ .ق.

163) محب الدين، سیدمحمد رضا حسینی، تاج العروس من جواهر القاموس، 20 جلد، چاپ اول، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، لبنان ـ بیروت، 1414 ه‍ .ق.

و) منابع الکترونیکی و اینترنتی

164) http://law.dotic.ir/AIPLaw/lawview.do?reqCode=lawView&lawId=178971&isLaw=1

165) http://www.magiran.com/

166) http://www.noormags.com/view/fa/default

167) http://www.irandoc.ac.ir/

168) http://www.ensani.ir/

169) نرم افزار جامع فقه اهل بیت(ع)

170) نرم افزار جامع اصول فقه

171) نرم افزار جامع الاحادیث

172) نرم افزار المکتبة الشاملة

173) نرم افزار جامع قوانین و مقررات (معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات ریاست جمهوری)

ز) قوانین

174) قانون تجارت

175) قانون مدنی ایران

176) قانون مدنی فرانسه

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “آثار فساد عقد در فقه امامیه، فقه عامّه و حقوق ایران”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

11 − = 5