new5

آثار کلامی و متکلمان سیستان

49.000تومان

توضیحات

پایان نامه کارشناسی ارشد
رشته علوم حدیث
گرایش کلام و عقاید اسلامی
آثار کلامی و متکلمان سیستان
( از قرن اول تا هفتم هجری قمری)

چکیده

اگر به تاریخ کلام به عنوان شاخه ای از علم کلام بنگریم مطالعه تاریخی رخدادهای کلامی در این میان، جایگاه استواری خواهد داشت. در این پژوهش، سیستانِ تاریخی به عنوان یک ظرف مکانی از جهت فعالیت های کلامی مورد توجه قرار گرفته است.

در جغرافیای تاریخی، «سیستان» بر تمامی سرزمین های واقع در جنوب شرقی ایران حدّ فاصل جنوب خراسان و شرق کرمان، غرب هراتِ افغانستان و شمال بلوچستان( مکران)، اطلاق می شود.

این سرزمین از قرن اول (هجری قمری)، فعالیت کلامیش آغاز شده و تا قرن هفتم ادامه داشته است؛ هدف این پایان نامه چنین است مکاتب کلامی که در این قرون در سیستان فعالیت داشته را بررسی کند و چگونگی پیدایش و رشد این مکاتب را مورد کنکاش قرار دهد؛ هدف دیگر از پژوهش حاضر این است متکلمانی که در این برهه زمانی در سیستان سکونت داشته یا متعلق به آن جا بوده را بررسی کرده و آثار و روش کلامی آنان را تبیین کند.

روش ما در اینجا، روش توصیفی تحلیلی است؛ موضوع با بررسی کتب کلامی، تاریخی، رجالی و حدیثی، ارزیابی و تحلیل قرار می گیرد؛ یافته های این تحقیق نشان می دهد که در سیستان، مکاتب کلامی همچون شیعه امامی، زیدیه، اسماعلیه، خوارج، اهل حدیث، معتزله و کرامیه فعالیت داشته و هر یک از این مکاتب دارای اندیشمندانی بوده اند که آثار کلامی و مبانی خاصی از خود به جا گذاشته اند.

این شهر طی چندین قرن، یکی از مهم‌ترین حوزه‌های درسی اهل سنت به شمار می‌آمد و مجموعه‌ای از بزرگ‌ترین فقها، محدثان و متکلمانِ اهل تسنن را در خود جای داده بود، همچنین در این شهر مفاخری از شیعیان همچون«حریز بن عبدالله» حضور داشتند که مکتب اهل البیت را گسترش دادند.

کلید واژها:

تاریخ کلامی سیستان، مکاتب کلامی سیستان ، متکلمان سیستان.

Contents

فصل اوّل:کلیات (مفاهیم، طرح تحقیق و اشاره به پیشینه تاریخی و جغرافیایی سیستان) 3

1-        کلیات.. 4

1-1 مقدمه 4

1-1-1 بیان مسئله 5

2-1-1 اهمیت و ضرورت.. 5

3-1-1 سوالات تحقیق. 5

4-1-1 فرضیه های تحقیق. 6

5-1-1 پیشینه تحقیق. 6

6-1-1 روش تحقیق. 6

2-1 اشاره به پیشینه تاریخی وجغرافیایی سیستان. 7

1-2-1 جغرافیای سیستان. 7

2-2-1 شهرهای سیستان در قرون آغازین هجری قمری.. 9

3-2-1 نقشه سیستان در زمان ورود اسلام به این سرزمین. 10

4-2-1 پیشینه اعتقادی سیستان تا زمان ورود اسلام به آن جا 11

5-2 -1 جمع بندی فصل اول. 16

فصل دوّم: نمودارتاریخی حضور و رشد مکاتب کلامی درسیستان ( ناظر به جریان ها، شخصیت ‌ها و آثار) 17

1-2 شیعیان سیستان. 18

1-1-2 شیعیان امامی. 18

2-1-2 شیعیان زیدیه 35

3-1-2 شیعیان اسماعیلیه 40

4-1-2 جمع بندی فعالیت تشیع سیستان. 42

2-2 خوارج. 43

1-2-2 فرقه های خوارج در سیستان. 46

2-2-2 جمع بندی فعالیت خوارج سیستان. 50

3-2 اهل سنت سیستان. 50

1-3-2 اهل حدیث.. 50

2-3-2 مرجئه 67

3-3-2 کرامیه 69

4-3-2 معتزله 73

5-3-2 ماتریدیه 75

6-3-2 قدریه 78

7-3-2 تصوف.. 80

8-3-2 جمع بندی فعالیت اهل سنت سیستان. 85

فصل سوّم: اندیشه ها و روش کلامی متکلمان آن دیار. 87

1-3 اندیشه کلامی متکلمان شیعی سیستان. 88

1-1-3 شیعیان امامی. 88

2-1-3 زیدیه 96

3-1-3 اسماعیلیه 99

2-3 اندیشه کلامی خوارج سیستان. 102

1-2-3 اندیشه های کلامی ازارقه 102

2-2-3 اندیشه کلامی عطویه 103

3-2-3 اندیشه کلامی حمزه خارجی. 103

3-3 اندیشه کلامی اهل سنت سیستان. 104

1-3-3 اهل حدیث.. 104

2-3-3 کرامیان. 116

4-3 جمع بندی آراء و اندیشه ها متکلمان سیستان. 119

نتیجه گیری.. 120

منابع و مآخذ. 121

 

 

 

 

 

 

فصل اوّل:کلیات (مفاهیم، طرح تحقیق و اشاره به پیشینه تاریخی و جغرافیایی سیستان)

1-   کلیات

1-1 مقدمه

سیستان یکی از سرزمین هایی است که عالمانِ اسلام شناسی را درخود پرورش داده است و کسانی برای آموختنِ مبانی اسلامی از این دیار رهسپار بلاد اسلامی می شدند و از متکلمان به نامِ زمانه خود می شدند و عدّه ای از آنان به این سرزمین بازگشته و تفکر حدیثی کلامی را در این دیار گسترش می دادند و عدّه دیگری در باقی بلاد زیسته اند.

دراین سرزمین فرقه های گوناگون اسلامی حضور داشته اند؛ از جمله«شیعه امامی»، «اسماعیلی»، « زیدیه»، «خوارج»، «اهل حدیث»، «شافعیه »، «حنفیه»، «صوفیه»؛ عالمان این فرقه ها، اندیشه های کلامی خود را دراین بلاد گسترش دادند.

درباره عالمان این دیار، کتاب هایی نوشته شده است؛[1] اما درباره اندیشهِ  کلامی این عالمان و رابطه حوزه کلامی شیعی و سنی کمتر نگاشته شده است؛ لذا در این تحقیق  متکلمان سرشناس این دیار را بررسی کرده وتاثیر اندیشه های این عالمان را در این دیار بررسی کنیم.

با توجه به کمبود منابع موجود در این زمینه، کار نگارش پایان نامه به سختی پیش رفت ولی آخرالامر به لطف الهی این تحقیق با تمام نقصانش به دستاوردهای مهمی رسید.

1-1-1 بیان مسئله

یکی از مباحث کلامی، بررسی مکاتب کلامی است که در منطقه جغرافیایی وجود داشته و دارای پیراوانی بوده اند؛ سیستان نیز یکی از مناطقی است که اکثر فرقه های اسلامی در آنجا دارای عالمان سرشناسی بوده اند؛ مانند«شیعه اثنا عشری، زیدی، اسماعیلی، خوارج،  اهل حدیث، شافعی، معتزلی، حنفی و صوفی» وبعضی از این عالمان دارای آثار کلامی یا دارای آثار حدیثی بوده اند که با رویکرد کلامی- اعتقادی احادیث را نقل می کرده اند؛ لذا در این پایان نامه مکاتب کلامی آنجا وآثار کلامیشان و اندیشه های کلامی آنجا را بررسی می کنیم.

2-1-1 اهمیت و ضرورت

بررسی مکاتب کلامی و رویکرد عالمان یک منطقه نقش بسزایی درشناخت تاریخ کلام اسلامی دارد و از سویی که اکثر فرقه های اسلامی در سیستان حضور داشته اند به گونه ایی که اکثر متکلمان این فرقه ها، محدّث نیز بوده اند؛ لذا برای فهم احادیث کلامی راوی، شناخت مکتب فکری او دارای اهمیت است. همچنین با توجه به عدم معرفی کامل مورخان از رخدادهای کلامی در سیستان، نویسنده را بر آن داشت تا تحقیقی گردآوری کند تا تمام فرقه های اسلامی و فعالیت های متکلمان آنان را در این دیار نمایان کند.

3-1-1 سوالات تحقیق

سوال اصلی: آیا منطقه سیستان در سده های نخستین اسلامی از ظرفیت های فکری و اعتقادی برخوردار بوده و هر یک از گروه ها و فرقه ها چه متکلمان و آثار کلامی را به جامعه اسلامی تقدیم کرده اند؟

سوال فرعی:

1- سیر تاریخی مذاهب  کلامی در سیستان چگونه بوده است؟

2- گرایش ها و مکاتب کلامی متکلمان سیستان چگونه است؟

3-آرا و روش کلامی متکلمان آن جا در سده های نخستین اسلامی چگونه بوده است؟

4-1-1 فرضیه های تحقیق

1-بعضی از متکلمان – شیعه و سنی- آن دیار دارای آثار کلامی یا داری آثار حدیثی با رویکرد کلامی بوده اند.

2- با ورود اسلام در قرن اول تفکر کلامی در سیستان آغاز گردید ودر قرن سوم و چهارم تقریباً اکثر فرقه های اسلامی در این منطقه حضور داشتند و فعالیت می کرده اند

3- دراین دیار تفکرات نص گرایی اهل حدیث و عقل گرای معتزلی و عقلی حدیثی شیعی و خوراج حضور داشته اند و در این دیار فعالیت می کردند.

4- برخی متکلمان سیستان دارای آرای کلامی خاصی بوده اند مانند: آرای کلامی محمد بن کرام موسس فرقه کرامیه.

5-1-1 پیشینه تحقیق

با مطالعه‌ای که صورت گرفته، پژوهشی مستقل که به صورت خاص به این موضوع پرداخته باشد یافت نشد، اگرچه سخن از متکلمان سیستانی تبار، در کتاب های رجال، طبقات، فهرست نامه ها ونیز در آثاری که ویژه مشاهیر سیستان نوشته شده بسیار است، ولی مطالب ارائه شده در آن ها، پراکنده وعمومی است؛[2] این پژوهش با همه نواقصش، اولین کار در موضوع خود است.

6-1-1 روش تحقیق

روش توصیفی تحلیلی است. موضوع با بررسی کتب کلامی، تاریخی، رجالی و حدیثی آغاز می گردد و سپس با ارزیابی و تحلیل داده های موجود به کشف جریان های فکری این دیار می پردازد.

روش گرد آوری اطلاعات، بررسی و مطالعه کتب و اسناد موجود در کتابخانه ها می باشد؛ ابزار گرد آوری نیز از طریق یادداشت های انجام شده و فیش برداری های صورت گرفته و نرم افزارهای موجود می باشد.

ممکن است نتیجه گیری ها و جمع بندی های ما یکی از صورت های زیر باشد:

  • استدلالی تاریخی
  • تطبیقی تاریخی
  • توصیفی تاریخی
  • انتقادی تاریخی
  • تاریخی صرف

بیشترین حجم این تحقیق از روش توصیفی- استدلالی تاریخی استفاده شده است.

2-1 اشاره به پیشینه تاریخی وجغرافیایی سیستان

1-2-1 جغرافیای سیستان

سیستانِ کنونی، در جلگه ی پست و همواری در منتهی الیه مرزشرقی کشور ایران بین 30 درجه و18 دقیقه تا31 درجه و 20 دقیقه عرض شمالی و 61 درجه و 10 دقیقه تا 61 درجه و 50 دقیقه ی طول شرقی از نصف النهارگرینویچ قرار دارد. و حد شرقی آن در امتداد رودمرزی هیرمند، مرز ایران وافغانستان را تشکیل می دهد.[3] سیستان از شمال ومشرق به افغانستان، از جنوب به شهرستان زاهدان، از مغرب و شمال غربی به کویر لوت و شهرستان بیرجند خراسان محدود است. جلگه سیستان، قسمتی از جلگه ی وسیع هیرمند است که قسمت عمده ی آن در خاک افغانستان و قسمت کوچکی از آن در خاک پاکستان است. سیستان در بیشترین طول و عرض خود به ترتیب 171 و 168 کیلومتر است.[4]

مرز طبیعی شمال سیستان با افغانستان قراردادی است و تقریباً از وسط چاله ی« هامون صابری» تا حدود کوه« چاه شور» و «دربند باد» ادامه دارد. ومرز جنوب  سیستان را «دره حرمک» و کوه«ملک سیاه» تشکیل می دهد و مرز طبیعی غرب سیستان را کوهپایه های «چهل دختر» و کوه«پلنگان» مشخص می کند که ارتفاع آن ها بین 1500 تا 2000 متر است.[5]

اما سیستان در قرون اول هجری دارای وسعت بیشتری نسبت به سیستان کنونی بوده است چنانکه ابو اسحاق ابراهیم اصطخری مولف کتاب المسالک والممالک چنین می گوید:

جانب شرقی سیستان، بیابان مکران است و زمین سند و قسمتی از اعمال مولتان و جانب غربی آن، خراسان و بعضی از اعمال هندوستان و جانب شمالی آن، زمین هندوستان و جانب جنوبی آن بیایان های سیستان وکرمان بوده است.[6]

ابوالقاسم محمد بن حوقل بغدادی در کتاب صورة الارض نیز نظرفوق را تایید می کند:

سیستان با منضمات آن محدود است از مشرق به بیابان واقع در کرمان و سرزمین سند و سیستان  و قسمتی از اعمال ملتان؛ و از مغرب به خراسان و بخشی از اعمال هند؛ و از شمال به سرزمین هند؛ واز جنوب به بیابان واقع در میانه ی سیستان و کرمان.[7]

سیستان در نیمه ی اول قرن هفتم(هجری قمری) نیز وسعت زیادی داشت و ایالت قهقستان تا ترشیز(سبزوار امروزی) تابع آن بود.[8]

در قرن یازدهم(هجری قمری) سرحد شرقی سیستان، از کشمیر تا ساحل دریای هند وحد غربی آن غربی تا کرمان و حدشمالی اش اسفزار(سبزوار هرات)و حد جنوبی آن سند بود.[9]

منظور از سیستان در این رساله محدوده ای است که اصطخری و ابن حوقل مشخص کرده اند.

2-2-1 شهرهای سیستان در قرون آغازین هجری قمری

بر اساس گزارش منابع جغرافیایی و تاریخی، سیستان دارای شهرهای زیادی بوده و در بسیاری از این بلاد دارای عالمان برجسته ای بو ده است، شهرهای زیر عبارتند از:

  • بُست: این شهر از بزرگترین بلاد سیستان بوده و دارای عالمان بسیاری بوده است و در زمان حال جزء کشور افغانستان است ودر فاصله بین هرات و غزنه و نزدیک رود هیرمند قرار دارد.[10]
  • زَرَنج: این شهر که امروزه آن را «زابل» می گویند در گذشته از آبادترین شهرهای سیستان بوده است به گونه ایی که مسجد جامع آن محور شهر بوده و اطراف آن تعداد بسیاری از مغازهای بازار وجود داشته است این شهر هم مانند « بُست» دارای عالمان سرشناسی بوده است.[11]
  • رخّج (قندهار امروزی): این سرزمین در قرون اول هجری متعلق به سیستان بوده است، اما اکنون جزء کابل افغانستان است.[12]

علاوه بر این شهرها، سیستان دارای بلاد دیگری بوده است که به نام آنان اکتفا می کنیم: «نِه و طاق و قرنين و خواش و فره و كِسّ و جزه و روذان و سروان و صالقان و بغنين و درغش و تلّ و بشلنك و بنجواى و كهك و غزنة و قصر و سيوى و اسفنجاى و جامان و ماهکان وأَسْفِزَار»[13]

[1]. اویسی جواد، دانشنامه سیستان، زاهدان، انتشارات تفتان، سال 1387-1390 هجری شمسی

[2]. آثاری که عموماً نوشته شده اند، به صورت متمرکز درباره متکلمان آن دیار بحث نکرده اند بلکه بخشی از اثر خود را به متکلمان اختصاص داده اند؛ مانند: افشار سیستانی، ایرج، سیستان نامه، محل نشر: تهران، ناشر: مرغ آمین، چاپ اول، سال انتشار 1369 ه ش؛ افشار سیستانی، ایرج، بزرگان سیستان، تهران، نشر مرغ آمین، ۱۳۶۶ش؛ اویسی جواد، دانشنامه سیستان، پیشین

[3]. افشار سیستانی، ایرج، سیستان نامه، پیشین، ج2، ص1193

[4]. همان.

[5]. همان.

[6]. اصطخري، أبو اسحاق إبراهيم بن محمد الفارسي، المسالك والممالك، القاهرة، ناشر: الهيئة العامة لقصور الثقافة، ص 192

[7]. ابن حوقل، محمد بن حوقل البغدادي الموصلي، صورة الأرض، محل نشر: بيروت،  ناشر: دار صادر، أفست ليدن، سال نشر: 1938 م ، ص 150

[8]. مستوفی، احمد، شهداد و جغرافیای تاریخی دشت لوت، موسسه ی جغرافیای دانشگاه تهران، دیماه 1351، ص 117

[10]. حازمي، محمد بن موسى الهمداني، زين الدين، الأماكن أو ما اتفق لفظه وافترق مسماه من الأمكنة، محقق: حمد بن محمد الجاسر، ناشر: دار اليمامة للبحث والترجمة والنشر، سال نشر: 1415 هـ، ص 123، ابن حوقل، محمد بن حوقل ، پیشین، ج2 ص414

[11]. حموی، شهاب الدين أبو عبد الله ياقوت بن عبد الله الرومي الحموي، معجم البلدان، مکان نشر: بيروت، ناشر: دار صادر، سال 1995 م، چاپ دوم، ج3 ص 191، ابن حوقل، محمد بن حوقل ، پیشین ص414

[12]. اصطخري، پیشین، ج1، ص85،

[13]ابن حوقل، محمد بن حوقل، پیشین، ج2 ص414، اصطخری، پیشین، ص83، حموی، شهاب الدين، پیشین، ج1، ص178

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “آثار کلامی و متکلمان سیستان”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

58 − = 50