new5
حراج!

بررسي تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و فرهنگی بندر لنگه از تشکيل حکومت صفويه تا پايان حکومت پهلوي 1357 ه.ش– 880 ه.ش

49.000تومان 39.000تومان

توضیحات

دانلود و مشاهده قسمتی از متن کامل پایان نامه :

دانشگاه اصفهان
دانشکده ادبيات و علوم انساني
گروه تاريخ

پايان نامه کارشناسي ارشد رشته¬ي تاريخ گرايش ايران دوره¬ اسلامي

بررسي تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و فرهنگی بندر لنگه ا ز تشکيل حکومت صفويه تا پايان حکومت پهلوي 1357 ه.ش– 880 ه.ش

استاد راهنما:
دکتر فريدون اله¬ياري

استاد مشاور:
دکتر حسین میر جعفری

پژوهشگر:
…………………..

اسفند ماه 1389

کليه حقوق مادي مترتب بر نتايج مطالعات، ابتکارات و نوآوري هاي ناشي از تحقيق موضوع اين پايان نامه متعلق به دانشگاه اصفهان است.

این اثر تقدیم می کنم:
به:
معلمان دوره ابتدایی، راهنمایی و دبیرستانم.
اساتید گروه تاریخ دانشگاه شهید چمران اهواز.
اساتید محترم گروه تاریخ داشگاه اصفهان.
پدر و مادر عزیزم که از هیچ کوششی در جهت موفقیت من دریغ نکردند.
همسر عزیزم که با صبر و بردباری همواره مشوق من بوده اند.
فرزندانم ریحانه و گلبهار.
برادران و خواهر عزیزم.

چكيده
بندرلنگه یکی از بنادر آباد و پر رونق در کنار ساحل زیبای خلیج فارس است. این بندر همزمان با تاسیس دولت صفویه و در پی آن ورود استعمارگران اروپایی به مشرق زمین و خصوصا خلیج فارس کم کم به صورت یک کانون تحولات در منطقه خلیج فارس درآمد. پرتغالی های استعمارگر اولین گروهی بودند که دست به ماجراجویی و به دست آوردن مستعمراتی در منطقه خلیج فارس زدند. با کشف راه های تجاری و بازرگانی جدید توسط اروپائیان و حضور آنها در خلیج فارس، این منطقه کانون تحولات و رقابت ها بین استعمارگران به منظور تسلط سیاسی، نظامی و اقتصادی بر این منطقه گردید و هر یک سعی در تصرف این منطقه یا تاسیس نمایندگی هایی نمودند. بندرلنگه بواسطه قرار گرفتن در ساحل زیبای خلیج فارس، نزديكي به جزایر متعدد ایرانی خلیج فارس و امارت های حاشیه جنوبی خلیج فارس، داشتن دریانوردانی جسور و بی باک، حضور قابل توجهی از بازرگانان عمده و همچنین حضور کمپانی های تجاری کشورهای دیگر در این بندر نقش بسزايي در ترانزیت كالا بر عهده داشت.
با تاسیس دولت صفویه به دلیل اقتدار حکومت مرکزی در برقراری امنیت، تجارت در ایران رونق فوق العاده ای یافت و بندرلنگه در سایه این تحولات و به دلیل نزدیکی به کانون های تجارت در خلیج فارس یعنی قشم، هرمز، کیش و بندرکنگ رونق فوق العاده ای یافت. بندرلنگه در دوره های بعد یعنی افشاریه، زندیه، قاجاریه و پهلوی به نقش خود در خلیج فارس ادامه داد چنانکه می توان تحولات این بندر را به لحاظ اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مورد بررسی قرار داد.
وضع و اجراء دو قانون ظالمانه یعنی قانون انحصار تجارت و کشف حجاب در دوره حکومت رضا شاه باعث مهاجرت گسترده مردم بندر لنگه به آن سوی آب هاي خلیج فارس شد به طوري كه جمعیت اين بندر به سه الی چهار هزار نفر تقلیل يافت. این پژوهش به دنبال بررسی تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بندرلنگه می باشد که باعث افزایش شناخت و آگاهی های ما نسبت به توانایی ها و قابلیت های این بندر و همچنین نقش آن در تحولات منطقه ای از دوره صفویه تا پایان پهلوی گردد.
اين رساله با روشي توصيفي و تحليلي و بر پايه منابع كتابخانه اي و آرشيوي به بررسي تحولات سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بندر لنگه از ابتداي تشكيل دولت صفويه تا پايان حكومت پهلوي (1357 ه.ش- 907 ه.ق) مي پردازد.

واژگان کليدي: خليج فارس، بندر لنگه، مرواريد، ايران، انگليس.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده
فصل اول: کلیات
1-1- تبيين مساله پژوهشي و اهميت آن ………………………………………………………………………………………………………1
1-2- اهداف پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………………………………2
1-3- پرسشها و فرضيات ………………………………………………………………………………………………………………………………..2
1-3-1- پرسشها …………………………………………………………………………………………………………………………………………….2
1-3-2- فرضيات ……………………………………………………………………………………………………………………………………………2
1-4- پيشينه پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………………………………3
1-5- روش تحقيق و مراحل آن ……………………………………………………………………………………………………………………3
1-6- نقد منابع و ماخذ …………………………………………………………………………………………………………………………………3
1-6-1 منابع تاريخي …………………………………………………………………………………………………………………………………….3
1-6-1-1- سرزمین های شمالی پیرامون خلیج فارس………………………………………………………………………………………4
1-6-1-2- تاریخ جهانگیریه…………………………………………………………………………………………………………………………..4
1-6-1-3- تاريخ بنادر و جزاير خليج فارس ………………………………………………………………………………………………..5
1-6-2- سفرنامه¬ها ……………………………………………………………………………………………………………………………………….5
1-6-2-1 سفرنامه سرپرسی سایکس……………………………………………………………………………………………………………5
1-6-2-2- سفرنامه سدید…………………………………………………………………………………………………………………………….6
1-6-3- اسناد ………………………………………………………………………………………………………………………………………………6
1-6-4- منابع جديد ……………………………………………………………………………………………………………………………………6
1-6-4-1- تاریخ لنجه………………………………………………………………………………………………………………………………….6
1-6-4-2- بندرلنگه در ساحل خلیج فارس …………………………………………………………………………………………… 7
فصل دوم : موقعيت جغرافيايي بندر لنگه
2-1- جغرافياي طبيعي ………………………………………………………………………………………………………………………………8
2-1-1- مشخصات جغرافيايي ……………………………………………………………………………………………………………………8
2-1-2- ناهمواري ها بندر لنگه…………………………………………………………………………………………………………………..9
2-1-3- آب و هوا ……………………………………………………………………………………………………………………………………….10
2-1-4- رود ها……………………………………………………………………………………………………………………………………………11
2-1-5- پوشش گياهي ……………………………………………………………………………………………………………………………….11
2-1-5-1- درختان……………………………………………………………………………………………………………………………………. 11
2-1-5-2- گیاهان دارویی…………………………………………………………………………………………………………………………..12
2-1-6- پوشش جانوري ……………………………………………………………………………………………………………………………..13
2-1-7- راه های ارتباطي………………………………………………………………………………………………………………..14
2-2- جغرافياي انسانی………………………………………………………………………………………………………………………………..14
2-2-1- جمعيت………………………………………………………………………………………………………………………………………….14
2-2-1-1- محلات بندرلنگه……………………………………………………………………………………………………………………….15
2-2-2- زبان………………………………………………………………………………………………………………………………………………..16
2-2-3- نژاد…………………………………………………………………………………………………………………………………………………17
2-2-4- دین و مذهب…………………………………………………………………………………………………………………………………17
2-2-5- خوراک…………………………………………………………………………………………………………………………………………..17
2-2-6- پوشاک…………………………………………………………………………………………………………………………………………..17
2-3- جغرافياي اقتصادي……………………………………………………………………………………………………………………………18
2-3-1- صیادی…………………………………………………………………………………………………………………………………………18
2-3-1-1- ماهی گیری………………………………………………………………………………………………………………………………18
2-3-1-2- صید مروارید……………………………………………………………………………………………………………………………18
2-3-1-3- صدف………………………………………………………………………………………………………………………………………18
2-3-2- معادن…………………………………………………………………………………………………………………………………………..19
2-3-3- صنایع…………………………………………………………………………………………………………………………………………..19
2-3-4- هنرهای دستی……………………………………………………………………………………………………………………………19
2-3-5-کشاورزی……………………………………………………………………………………………………………………………………..20
2-3-6- دامداری………………………………………………………………………………………………………………………………………20
2-3-7- بازرگانی………………………………………………………………………………………………………………………………………20
2-4- جغرافياي تاريخي ………………………………………………………………………………………………………………………..21
2-4-1- پیشینه تاریخی…………………………………………………………………………………………………………………………..21
2-4-2- وجه تسميه¬ي ……………………………………………………………………………………………………………………………21
فصل سوم: تحولات سياسي بندر لنگه
3-1- بخش اول: دوره صفویه تا پایان زندیه……………………………………………………………………………………………….24
3-1-1- تشکیل دولت صفويه…………………………………………………………………………………………………………………….24
3-1-2- حضور استعمارگران پرتغالی در خلیج فارس………………………………………………………………………………..25
3-1-3- پایان حضور پرتغالی ها در خلیج فارس……………………………………………………………………………………….28
3-1-4- حضور هلندی ها در بندر لنگه……………………………………………………………………………………………………..30
3-1-5- حمله خوارج به بندر لنگه و توابع آن……………………………………………………………………………………………30
3-1-6- سقوط دولت صفویه و آغاز حملات جواسم به سواحل ایران……………………………………………………….31
3-1-6-1- جواسم و تلاش آنها برای استقرار در سواحل ایران و بندر لنگه…………………………………………….31
3-1-7- پادشاهی نادر……………………………………………………………………………………………………………………………….33
3-1-8- کشته شدن نادر و حملات مجدد جواسم به سواحل ایران…………………………………………………………33
3-3- بندر لنگه در دوره¬ي زنديه ……………………………………………………………………………………………………………….34
3-2- بخش دوم : از پایان زندیه تا انقلاب مشروطه………………………………………………………………………………….34
3-2-1- استقرار جواسم در بندر لنگه و توابع……………………………………………………………………………………………34
3-2-2- تثبیت حاکمیت جواسم بر بندر لنگه و آغاز تحرکات انگلیسی ها در این بندر…………………………..36
3-2-3- اخراج جواسم از بندر لنگه……………………………………………………………………………………………………………43
3-2-4- حاکمان بندرلنگه از اخراج جواسم تا سال 1316 ه . ق……………………………………………………………..45
3-2-5- تلاش نافرجام جواسم برای حکومت مجدد بر بندرلنگه………………………………………………………………45
3-3- بخش سوم: تحولات بندرلنگه از انفلاب مشروطیت تا سقوط دولت قاجاریه…………………………………46
3-3-1- مردم بندرلنگه و انقلاب مشروطه…………………………………………………………………………………………………47
3-3-1-1- اغتشاشات در لار و جنوب ایران و تاثیر آن بر بندرلنگه………………………………………………………….48
3-3-1-2- انجمن های محلی مشروطه خواهان………………………………………………………………………………………..52
3-3-2- جنگ جهانی اول و تاثیرات آن بر بندرلنگه…………………………………………………………………………………53
3-4- بخش چهارم: انقراض قاجاریه و روی کار آمدن رضا شاه پهلوی……………………………………………………..54
3-4-1- جنگ جهانی دوم……………………………………………………………………………………………………………………………..58
3-4-2- حکومت محمد رضا شاه پهلوی……………………………………………………………………………………………………….58
3-4-2-1- نا امنی در جنوب ایران و بندر لنگه……………………………………………………………………………………………58
فصل چهارم: تحولات اجتماعي و فرهنگي بندر لنگه
4-1- بخش اول: دین و مذهب در بندرلنگه……………………………………………………………………………………………..60
4-1-1- دین اسلام…………………………………………………………………………………………………………………………………….60
4-1-1-1- اهل سنت………………………………………………………………………………………………………………………………..60
4-1-1-2- تشیع…………………………………………………………………………………………………………………… …………..61
4-1-2- فرق غیر اسلامی…………………………………………………………………………………………………………………………62
4-1-2-1- زرتشتی………………………………………………………………………………………………………………………………….62
4-1-2-2- یهود………………………………………………………………………………………………………………………………………..62
4-1-2-3- هندوها…………………………………………………………………………………………………………………………………….62
4-1-2-4- مسیحیان…………………………………………………………………………………………………………………………………62
4-2- بخش دوم: آداب و رسوم………………………………………………………………………………………………………………….63
4-2-1- آداب و رسوم مذهبی…………………………………………………………………………………………………………………..63
4-2-1-1- عید قربان………………………………………………………………………………………………………………………………..63
4-2-1-2- جشن استقبال از حاجیان……………………………………………………………………………………………………….64
4-2-1-3- آداب و رسوم در ماه رمضان…………………………………………………………………………………………………….64
4-2-1-3-1- خواندن نماز تراویح……………………………………………………………………………………………………………..64
4-2-1-3-2- مراسم ویژه شهادت حضرت علی (ع)………………………………………………………………………………….65
4-2-1-3-3- خواندن نماز تهجد یا قیام الیل…………………………………………………………………………………………..65
4-2-1-3-4- خیر شب 27 رمضان…………………………………………………………………………………………………………. 65
4-2-1-4- عید فطر……………………………………………………………………………………………………………………………………65
4-2-1-5- گرفتن روزه بعد از پایان ماه مبارک رمضان……………………………………………………………………………66
4-2-1-6- خیرات………………………………………………………………………………………………………………………………………66
4-2-1-6-1- جشن روز پانزدهم شعبان (جشن نومه یا نیمه)………………………………………………………………..66
4-2-1-6-2- خیر روز هشتم ذی الحجه…………………………………………………………………………………………………66
4-2-1-6-3- خیر معراج (شب 26 رجب)……………………………………………………………………………………………….67
4-2-1-7- مولود خوانی…………………………………………………………………………………………………………………………….67
4-2-1-8- عاشورا در بندرلنگه………………………………………………………………………………………………………………….67
4-2-1-9- آئین ها و مراسم های ویژه به مناسبت تولد و مرگ ائمه و بزرگان دینی……………………………..68
4-2-2- آداب و رسوم محلی……………………………………………………………………………………………………………………..68
4-2-2-1- مراسم ختنه سوران ………………………………………………………………………………………………………………..69
4-2-3- آداب و رسوم ملی………………………………………………………………………………………………………………………69
4-2-3-1- جشن چهارشنبه سوری………………………………………………………………………………………………………….69
4-2-3-2- خانه تکانی……………………………………………………………………………………………………………………………..69
4-2-3-3- تحویل سال……………………………………………………………………………………………………………………………..70
4-2-3-4- سیزده بدر………………………………………………………………………………………………………………………………..70
4-2-4- ضرب المثل ها……………………………………………………………………………………………………………………………..70
4-2-5- تقویم های رایج در بندرلنگه………………………………………………………………………………………………………..72
4-2-5-1- تقویم هجری قمری ………………………………………………………………………………………………………………..72
4-2-5-1-1- کاربرد تقویم هجری قمری………………………………………………………………………………………………….72
4-2-5-2- تقویم هجری شمسی………………………………………………………………………………………………………………..73
4-2-5-2-1- کاربرد تقویم هجری شمسی……………………………………………………………………………………………….73
4-2-6- طب سنتی…………………………………………………………………………………………………………………………………… 73
4-2-7- زبان و گویش………………………………………………………………………………………………………………………………. 74
4-2-7-1- زبان فارسي……………………………………………………………………………………………………………………………….75
4-2-7-2- زبان عربی………………………………………………………………………………………………………………………………….76
4-3- بخش سوم: نهاد های آموزشی……………………………………………………………………………………………………………76
4-3-1- مکتب خانه در بندرلنگه………………………………………………………………………………………………………………..77
4-3-1-1- نقاط ضعف و قوت مکتب خانه ها……………………………………………………………………………………………..78
4-3-1-1-1- نقاط قوت مکتب خانه………………………………………………………………………………………………………….78
4-3-1- 1-2- نقاط ضعف مکتب خانه ها…………………………………………………………………………………………………..78
4-3-1- 2- مدارس در بندرلنگه…………………………………………………………………………………………………………………79
4-3-1- 2-1- مدارس علوم دینی………………………………………………………………………………………………………………79
4-3-1- 2-1-1- مدارس دینی اهل سنت………………………………………………………………………………………………….79
4-3-1- 2-1-1-1- مدرسه احمدیه……………………………………………………………………………………………………………79
4-3-1- 2-1-1-2- مدرسه رحمانیه بندر لنگه………………………………………………………………………………………….80
4-3-1- 2-1-2- مدارس علوم دینی تشیع………………………………………………………………………………………………..81
4-3-1- 2-1-2-1- مدرسه علوم دینی سید محمد عالم بحرینی…………………………………………………………….81
4-3-1- 2-2- مدارس عمومی غیر دینی بندرلنگه……………………………………………………………………………………82
4-3-1- 2-2-1- مدرسه انجمن…………………………………………………………………………………………………………………82
4-3-1- 2-2-2- مدرسه محمدیه…………………………………………………………………………………………………………….82
4-3-2- آموزش و پرورش بندرلنگه…………………………………………………………………………………………………………..84
4-4- بخش چهارم: مساجد و زیارتگاه ها…………………………………………………………………………………………………..84
4-4-1- مساجد شیعیان ……………………………………………………………………………………………………………………………85
4-4-2- مساجد اهل سنت…………………………………………………………………………………………………………………………85
4-4-3- مراکز زیارتی (آرامگاه ها)………………………………………………………………………………………………………………85
4-5- بخش پنجم: علماء و روحانیون و بزرگان علم و ادب در بندرلنگه…………………………………………………….86
4-5-1- علما و روحانیون…………………………………………………………………………………………………………………………….86
4-5-1-1- علماء و روحانیون شیعی ………………………………………………………………………………………………………….86
4-5-1-1-1- سید محمد عالم بحرینی………………………………………………………………………………………………………86
4-5-1-1-2- شیخ علی بن عبدالله محلاتی………………………………………………………………………………………………87
4-5-1-1-3- شیخ احمد سرحان……………………………………………………………………………………………………………….87
4-5-1-1-4- سید هاشم بحرانی………………………………………………………………………………………………………………..87
4-5-1-2- علماء و روحانیون معروف اهل تسنن در بندر لنگه………………………………………………………………….88
4-5-1-2-1- شیخ عبدالله صوفی………………………………………………………………………………………………………………88
4-5-1-2-2- سلطان العلماء شیخ عبدالرحمن خالدی……………………………………………………………………………..88
4-5-1-2-3- شیخ حسن بن عبدالله الرضوان……………………………………………………………………………………………90
4-5-1-2-4- شیخ محمد علی خالدی………………………………………………………………………………………………………90
4-5-1-2-5- شیخ قاسم قصاب…………………………………………………………………………………………………………………91
4-5-2- ادبا در بندرلنگه…………………………………………………………………………………………………………………………….92
4-5-2-1- عبدالرحمن فرامرزی………………………………………………………………………………………………………………..92
4-5-2-2- احمد فرامرزی………………………………………………………………………………………………………………………….93
4-5-2-3- عباس انجم روز……………………………………………………………………………………………………………………….93
4-5-3- شعرا در بندرلنگه…………………………………………………………………………………………………………………………94
4-5-3-1- شیخ عبدالرحمن خالدی………………………………………………………………………………………………………..94
4-5-3-2- سيد کامل کاملی…………………………………………………………………………………………………………………….94
4-5-3-3- شیخ عبدالواحد فرامرزی………………………………………………………………………………………………………..94
4-5-3-4- علی اکبر هاتف……………………………………………………………………………………………………………………….95
4-5-3-5- عباس انجم روز……………………………………………………………………………………………………………………….95
4-6- بخش ششم: آب، خوراک، مسكن و معماري……………………………………………………………………………………96
4-6-1- منابع تامین آب……………………………………………………………………………………………………………………………96
4-6-1-1- آب انبار……………………………………………………………………………………………………………………………………96
4-6-1-2- چاه…………………………………………………………………………………………………………………………………………..97
4-6-2- خوراک……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 98
4-6-2-1- نان……………………………………………………………………………………………………………………………………………98
4-6-2-2- تهیه انواع دسر…………………………………………………………………………………………………………………………98
4-6-2-3- صرف قهوه………………………………………………………………………………………………………………………………99
4-6-2-4- خرما………………………………………………………………………………………………………………………………………..99
4-6-2-4-1- خرمای خشک………………………………………………………………………………………………………………….100
4-6-2-4-2- کنگ شانه زده یا چنگال………………………………………………………………………………………………….100
4-6-2-4-3- شیره خرما……………………………………………………………………………………………………………………….100
4-6-2-4-4- خارک نارس…………………………………………………………………………………………………………………….100
4-6-3- مسکن و معماری………………………………………………………………………………………………………………………101
4-6-3-1- آثار باستانی و تاریخی………………………………………………………………………………………………………….102
4-6-3-1-1- قلعه تاریخی لشتان…………………………………………………………………………………………………………102
4-6-3-1-2- زیارت خضر……………………………………………………………………………………………………………………..102
4-6-3-1-3- منازل……………………………………………………………………………………………………………………………..103
4-6-3-1-4- قلعه پرتغالی ها……………………………………………………………………………………………………………….103
4-6-3-1-5- کاروانسرای کنگ……………………………………………………………………………………………………………103
4-6-3-1-6- برکه ها و آب انبارها……………………………………………………………………………………………………….104
4-6-3-1-7- خرابه های معروف به تالار……………………………………………………………………………………………..104
4-6-3-1-8- مقسم های آب……………………………………………………………………………………………………………….105
4-6-3-1-9- مساجد…………………………………………………………………………………………………………………………….105
فصل پنجم: تحولات اقتصادي بندر لنگه
5-1- بخش اول:کشاورزی و دامداری…………………………………………………………………………………………………….107
5-1-1- کشاورزی…………………………………………………………………………………………………………………………………..107
5-1-1-1- نخل …………………………………………………………………………………………………………………………………….108
5-1-1-1-2- علل اساسی از بین رفتن نخیلات بندرلنگه ……………………………………………………. ……………110
5-1-2- دامداری …………………………………………………………………………………………………………………………….. ……110
5-2- بخش دوم: دریا نوردی……………………………………………………………………………………………………………………111
5-2-1- صید و تجارت مروارید ……………………………………………………………………………………………………………..111
5-2-1-1- علل رکود صید و تجارت مروارید………………………………………………………………………………………….113
5-3- بخش سوم: صنایع و معادن ………………………………………………………………………………………………………….114
5-3-1- صنایع ……………………………………………………………………………………………………………………………………….112
5-3-2- معادن…………………………………………………………………………………………………………………………………………118
5-4- بخش چهارم: تجارت………………………………………………………………………………………………………………………119
5-4-1- صادرات و واردات ……………………………………………………………………………………………………………………..119
5-4-1-1- صادرات ………………………………………………………………………………………………………………………………..120
5-4-1-1-1- صادرات بندرلنگه به امارت های حاشیه جنوبی خلیج فارس ………………………………………..121
5-4-1-2- واردات ………………………………………………………………………………………………………………………………….124
5-4-2- تجارت برده……………………………………………………………………………………………………………………………….127
5-4-3- علل اصلی رونق بازرگانی خارجی در بندرلنگه ……………………………………………………………………….128
5-4-3-1- بازار لنگه ……………………………………………………………………………………………………………………………..129
5-4-3-1-1- مهمترین بازار های لنگه ………………………………………………………………………………………………..130
5-4-3-2- کمپانی های خارجی در بندرلنگه ………………………………………………………………………………………130
5-4-3- عوامل رکود اقتصادی بندر لنگه ……………………………………………………………………………………………..132
سخن آخر ………………………………………………………………………………………………………………………………………………134
پيوست¬ها ………………………………………………………………………………………………………………………………………………..136
منابع و ماخذ ……………………………………………………………………………………………………………. 158

فهرست جدول ها

عنوان صفحه
جدول 2-1- محلات بندرلنگه …………………………………………………………………………………………………………………… 15
جدول 4-1- اسامی ماه های سال هجری قمری در بندرلنگه …………………………………………………………………. 72
جدول 4-2- اسامی ماه های سال هجری شمسی در بندرلنگه ………………………………………………………………. 73
جدول 4-3- صرف فعل گفتن در لهجه بستکی ………………………………………………………………………………………. 75
جدول 4-4- صرف فعل گفتن در محله ی بلوکی ……………………………………………………………………………………. 76
جدول 4-5- آرامگاه های بندرلنگه ………………………………………………………………………………………………………….. 85
جدول 4-6- برکه های تاریخی آب در بندرلنگه ……………………………………………………………………………………… 104
جدول 5-1- باغ های بندرلنگه در گذشته ………………………………………………………………………………………………. 108
جدول 5-2- میزان محصولات خرما در بنادر و کرانه های دریای پارس ……………………………………………….. 109
جدول 5-3- تعداد تقریبی درختان نخل ………………………………………………………………………………………………… 109
جدول 5-4- کارگاه های کشتی سازی در بندرلنگه ………………………………………………………………………………. 117
جدول 5-5- میزان صادرات لنگه به کشورهای مختلف …………………………………………………………………………. 120
جدول 5-6- تجارت بنادر خلیج فارس در سال های 1313- 1321 ه.ق ……………………………………………… 122
جدول 5-7- صادرات ایران به انگلستان در سال 1307 ه.ق ………………………………………………………………….. 123
جدول 5-8- صادرات ایران در سال 1318 ه.ق ……………………………………………………………………………………… 123
جدول 5-9- اوضاع بازرگانی بنادر ایران در طول سال های 1333-1332 ه.ق ……………………………………. 123
جدول 5-10- واردات ایران از انگلستان در سال 1307 ه.ق …………………………………………………………………. 126
جدول 5-11- واردات انگلستان به ایران در سال 1307 ه.ق ………………………………………………………………… 126
جدول 5-12- واردات به ایران در سال 1318 ه.ق ………………………………………………………. 126
جدول 5-13- تجار معروف بندرلنگه در سال 1328 ه.ق ……………………………………………………………………… 128
جدول 5-14- اصناف لنگه در سال 1326 ه.ق ……………………………………………………………………………………… 130

فصل اول
كلیات

1-1- تبيين مساله پژوهشي و اهميت آن
بندرلنگه یکی از بنادر مهم در سواحل خلیج فارس است که از دیرباز به دلیل صید مروارید در سواحل آن به بندر مروارید معروف بوده و از بنادر پررونق و آبادان سواحل خلیج فارس بوده است. به دلیل همین رونق و آبادانی آن، در دوره قاجاریه به عروس بنادر ایران معروف گردید. این بندر یکی از مناطق حساس در سواحل خلیج فارس می باشد که به دلیل قرار گرفتن در نزدیکی و همجواری با جزایر مهم و استراتژیک قشم، کیش، لاوان، هندرابی از موقعیت سوق الجیشی، تجاری و اقتصادی ویژه ای برخوردار است و همین همجواری موجب شده است که در غالب تحولات سیاسی ـ نظامی و بعضا حوادث بزرگ اجتماعی ـ اقتصادی با این جزایر پیوند تاریخی داشته باشد که از جمله آنها می توان به حضور جواسم در بندرلنگه اشاره نمود.
با تاسیس دولت صفویه به دلیل اقتدار حکومت مرکزی در برقراری امنیت، تجارت در ایران رونق فوق العاده ای یافت و بندرلنگه در سایه این تحولات و به دلیل نزدیکی به کانون های تجارت در خلیج فارس یعنی قشم، هرمز، کیش و بندرکنگ رشد زیادی پیدا نمود و با کشف راه های تجاری و بازرگانی جدید توسط اروپائیان و حضور آنها در خلیج فارس، این منطقه کانون تحولات و رقابت ها بین استعمارگران به منظور تسلط سیاسی، نظامی و اقتصادی بر این منطقه گردید و هر یک سعی در تصرف این منطقه یا تاسیس نمایندگی هایی نمودند. با تاسیس کمپانی هند شرقی از سوی آنها فعالیت دول اروپایی در این منطقه حساس وارد مرحله تازه ای شد و این امر موجب تحولات گوناگونی در بنادر و جزایر خلیج فارس گردید.
بندرلنگه در دوره های بعد یعنی افشاریه، زندیه، قاجاریه و پهلوی به نقش خود در خلیج فارس ادامه داد چنانکه می توان تحولات این بندر را به لحاظ اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مورد بررسی قرار داد.
این پژوهش به دنبال بررسی تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بندرلنگه می باشد که می تواند باعث افزایش شناخت و آگاهی های ما نسبت به توانایی ها و قابلیت های این بندر و همچنین نقش آن در تحولات منطقه ای از دوره صفویه تا پایان پهلوی گردد.
1-2- اهداف پژوهش
بررسی تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بندرلنگه از دوره صفویه تا پایان حکومت پهلوی.

1-3- پرسشها و فرضيات
1-3-1-پرسش¬هاي پژوهش
ـ موقعیت جغرافیایی بندرلنگه در تحولات منطقه ای از صفویه تا پایان حکومت پهلوی در منطقه خلیج فارس چگونه بوده است؟
ـ نقش و کارکرد اقتصاد و تجارت بندرلنگه از صفویه تا پایان حکومت پهلوی در خلیج فارس چگونه بوده است؟
ـ بندرلنگه با توجه به تحولات سیاسی، نظامی و اقتصادی چه تغییرات و تحولاتی در حوزه های اجتماعی و فرهنگی تجربه کرده است؟
1-3-2- فرضيات پژوهش
ـ با توجه به موقعیت جغرافیایی بندرلنگه و قرار گرفتن در کناره خلیج فارس و ورود استعمارگران اروپایی، خصوصا انگلیسی ها به این منطقه که همراه با چالش های زیادی بر سر منافع اقتصادی به بهانه مبارزه با دزدان دریایی و تجارت برده بود، بندرلنگه کانون تحولات مهمی در این دوره بوده است.
ـ به نظر می رسد با توجه به موقعیت استراتژیک بندرلنگه و قرار گرفتن در سواحل خلیج فارس، این بندر نقش و کارکرد ویژه ای در اقتصاد و تجارت منطقه ای از دوره صفویه تا پایان حکومت پهلوی داشته است.
ـ با توجه به اهمیت تجاری و اقتصادی بندرلنگه، این عوامل در تحولات فرهنگی و اجتماعی آن از دوره صفویه به بعد بسیار محسوس می باشد که به لحاظ اجتماعی و فرهنگی قابل مطالعه است.
1-4-پيشينه پژوهش
ـ اقتداری (1348): وی در اثر خود اطلاعات مفیدی راجع به جغرافیای تاریخی بنادر و جزایر ایرانی خلیج فارس از جمله بندرلنگه ارائه می دهد و در خلال آن به تحولات تجاری و اقتصادی بندرلنگه به صورت مختصر می پردازد که دارای نکات قابل توجهی در مورد این بندر می باشد.
ـ موحد (1380): وی در کتاب خود مدارک مورد استناد شیوخ امارات در ادعا بر جزایر ایرانی تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی را مورد بررسی قرار داده است، با این حال وی اطلاعات مفیدی راجع به حضور جواسم و تجارت در بندرلنگه به طور گذرا و مختصر ارائه می دهد.
ـ نوربخش (1382): وی در کتاب خود اطلاعات جغرافیایی و اقتصادی مفیدی راجع به بنادر خلیج فارس ارائه می دهد، وی در فصل سوم کتاب خود تحولات تجاری و اقتصادی بندرلنگه را به طور مختصر و گذرا را مورد مطالعه قرار داده است.
با توجه به مطالب اندک و گذرا در مورد تحولات بندرلنگه در این پژوهش سعی می شود تحولات اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی بندرلنگه به طور مفصل و بر پایه اسناد و منابع دست اول ارائه گردد.
1-5- روش تحقيق و مراحل آن
روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي- تحليلي و بر مبناي منابع كتابخانه¬اي و آرشيوي مي¬باشد.

1-6- نقد منابع و مآخذ
1-6-1-منابع تاريخي
منابع تاریخی زیادی از زمان تاسیس سلسله صفویه تا پایان دوره ی پهلوی موجود می باشد، اما منابع یا منبعی که به طور خاص به تحولات این بندر بپردازد وجود ندارد اما بسیاری از منابع تاریخی ضمن پرداختن به وقایع دیگر تا حدودی به تحولات بندرلنگه به صورت اختصار اشاره کرده اند در این پایان نامه از این منابع تاریخی که تا حدودی از منابع دست اول هستند استفاده شده است.
1-6-1-1- سرزمین های شمالی پیرامون خلیج فارس
مولف کتاب محمد علی خان بندرعباسی معروف به سدید السلطنه کبابی است. سدید السلطنه و پدرش سرتیب احمد خان کبابی، هر دو از ماموران دولتی بوده اند، چنانچه پدرش در دوره سلطنت ناصرالدین شاه قاجار سال های متمادی حاکم بندر عباس و نواحی جنوبی ایران بوده است و از طرف دولت ایران مامور اخراج جواسم از بندرلنگه گردید. نامبرده دو بار جواسم را از بندرلنگه اخراج نمود و خود برای مدت کوتاهی حکومت بندرلنگه را در دست گرفت. از آنجایی که سدید السلطنه در غالب این تحولات به همراه پدرش بوده و بعدها در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی در بندرعباس مصدر امور دولتی بوده و مدتی هم حاکم بندرلنگه بوده و سفرهای زیادی به بنادر و جزایر ایرانی انجام داده، تحولات این نواحی را عینا مشاهده نموده است. وی خود شاهد و ناظر عینی وقایع و حوادث این سرزمین ها در محل وقوع بوده و یا در بعضی از آنها نقش داشته است و آنچه که از زبان دیگران شنیده و نقل کرده است، دقیق و نزدیک به واقع و قابل استناد می باشد و از جهت مطالعات سیاسی و اقتصادی صفحات جنوب، خصوصا بندرلنگه قابل اعتماد است.
کتاب وی حاوی اطلاعات ارزشمندی درباره بندرها و جزایر و شهرهایی است که به نحوی با جریانات و تحولات خلیج فارس در ارتباط بوده اند. وی در این کتاب اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره ی حضور جواسم در بندرلنگه و تجارت بازرگانی این بندر ارائه می دهد که در این رساله مورد استفاده قرار گرفته است.
1-6-1-2- تاریخ جهانگیریه
مولف کتاب محمد اعظم بنی عباسیان بستکی است. نیاکان محمد اعظم خان مدت مدیدی علاوه بر حکومت بستک، حکومت برخی از مناطق جنوبی ایران از جمله بندرلنگه را برعهده داشتند و خود او در اوایل دوره پهلوی مامور حکومتی بوده است. این کتاب راجع به تحولات حکومت جهانگیریه نوشته شده است اما مولف در نوشته های خود در پاره ای موارد به توضیحاتی در مورد سلسله های حاکم بر ایران می پردازد که نوشته های او بدون ذکر منابع و ماخذ می باشد و در پاره ای موارد رنگ تعصب مذهبی در آن به چشم می خورد. اما با وجود این، مولف ادعا می کند که در نوشتن این کتاب از یاداشت ها و خاطرات اجدادش استفاده کرده است. اهمیت این کتاب از چند جهت قابل بررسی است: نخست اطلاعات این کتاب در مورد تاریخ محلی حکومت بستک و جهانگیریه که در خلال آن مولف به برخی تحولات بندرلنگه هم اشاره کرده است. دوم اطلاعات این کتاب در ارتباط با استقرار جواسم در بندرلنگه و شروط فی ما بین حاکم وقت جهانگیریه با شیوخ جواسم مبنی بر اسکان آنها در بندرلنگه و اثبات حقانیت حاکمیت ایران بر جزایر سه گانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی می تواند مورد استفاده پژوهشگران قراربگیرد و از آنجایی که این کتاب در کشور امارات متحده عربی به چاپ رسیده، اهمیت آن را در مورد این قضیه دو چندان می کند. اطلاعات موجود در این کتاب در مورد تحولات بندرلنگه بیشتر سیاسی است که در این رساله مورد استفاده قرار گرفته است.
1-6-1-3- تاریخ بنادر و جزایر خلیج فارس
مولف کتاب محمد ابراهیم کازرونی می باشد که وقایع نگار دربار محمد شاه قاجار بوده و از طرف دربار، مامور بررسی و مطالعه ی بنادر و جزایر ایرانی خلیج فارس گردید. او در کتاب خویش، نتیجه دیدارش از این مناطق که حاصل مشاهدات خود وی می باشد به رشته تحریر در آورد. کازرونی در کتاب خود، در بحث مربوط به بندرلنگه تحت عنوان حقایق نگاری بندرلنگه که عروس بنادر است، مطالب دست اولی ارائه می نماید. اطلاعات وی در باب آبادانی و تحولات اجتماعی بسیار ارزشمند می باشد.
1-6-2- سفرنامه ها
اگر چه در دوره مورد بحث یعنی از اوایل دوره صفویه تا پایان قاجاریه، جهانگردان زیادی از ایران دیدن کرده اند و عده زیادی از آنها از طریق خلیج فارس وارد ایران شده اند، اما آنها از بندرلنگه دیدن نکرده اند و علت آن شاید بنا به گفته سرپرسی سایکس که خود از این بندر دیدن کرده است وضعیت نامناسب جاده های این بندر با نقاط داخلی ایران بوده است.
1-6-2-1- سفرنامه سرپرسی سایکس
مولف کتاب یعنی ژنرال سرپرسی سایکس از جمله کسانی بوده است که با زبان فارسی آشنایی داشته است. او قبل از سفر به ایران به دلیل علاقه خاصی که به ایران داشته است به آموختن زبان فارسی مشغول می شود و در سال 1893 م . زمانی که از طرف دولت متبوع خود عازم ایران می شود این توانایی را داشته است که به طور کامل با زبان فارسی صحبت کند. سایکس در ماموریتش در جنوب ایران از سوی دولت انگلستان به فرماندهی پلیس جنوب منصوب می شود به همین دلیل از نزدیک با تحولات جنوبی ایران آشنا می شود. اطلاعات سایکس در این کتاب در خصوص تحولات بندرلنگه اگر چه مختصر و اندک است اما بسیار مفید و جالب توجه است. او در وصف این بندر، لنگه را زیباترین بنادر خلیج فارس می داند.
1-6-2-2- سفرنامه سدید
مولف این کتاب محمد علی خان معروف به سدید السلطنه کبابی می باشدکه بار اول در زمان مظفرالدین شاه در سال 1316ـ 1314 ه . ق به مدت دو سال به مسافرت رفته و در این سفر از شهرهای مهم و بزرگی چون بوشهر، تهران، مشهد و کربلا دیدن کرده است و در بازگشت از کربلا از راه بصره و خلیج فارس به بندر عباس بازگشته است. در سال 1308 ه . ش بار دیگر از بندرعباس به تهران آمد و تا اواسط سال 1309 ه . ش در تهران توقف داشته است. سدید این کتاب را «الدقیق فی سیر طریق» نامگذاری کرده است. وی اطلاعات بسیار ارزشمندی در باب احوال شهرها، خصوصیات اجتماعی رجال عصرقاجار، احوال راه ها، ارزاق عمومی و نرخ ها و… ارائه می دهد که در نوع خود بی نظیر است. این کتاب حاوی اطلاعات بسیار ارزشمندی در باب تحولات سیاسی بندرلنگه در دوره حاکمیت جواسم بر این بندر و وضعیت و معرفی راه های این بندر با نقاط دیگر در داخل ایران می باشد که با نوشته های دیگر سدید السلطنه در کتاب «سرزمین های شمالی پیرامون خلیج فارس» مشابه می باشد و تفاوتی در آن مشاهده نمی گردد.
1-6-3- اسناد
اسناد مورد استفاده در این رساله مربوط به دوره پهلوی است که تعدادی از آنها از اسناد آرشیوی سازمان اسناد و کتابخانه ی ملی ایران تهیه شده و بقیه از کتاب گزیده اسناد خلیج فارس و کتاب های دیگر تهیه گردیده است و بیشتر آنها به تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بندرلنگه مربوط می شود.
1-6-4- منابع جدید
در تدوین و نگارش این رساله علاوه بر استفاده از منابع دسته اول تاریخی، سفرنامه ها، اسناد، از تحقیقات جدید در ارتباط با دوره مورد بحث استفاده شده است.
1-6-4-1- تاریخ لنجه
مولف کتاب، کامله بنت عبدالله بن علی القاسمی، از نوادگان شیوخ قاسمی حاکم بر بندرلنگه می باشد از آنجایی که نیاکان وی سالیان متمادی بر بندرلنگه حکمرانی داشته اند وی به بسیاری از اطلاعات مربوط به این دوره دسترسی داشته است که اگر چه خالی از تعصب نیست ولی حاوی اطلاعات بسیار ارزشمند در خصوص رجال تاثیر گذار بر بندرلنگه اعم از علماء، بازرگانان و شخصیت های دیگر است و بیشتر به معرفی زندگی نامه این افراد بطور مختصر می پردازد. در واقع این کتاب بیشتر رجال شناسی بندرلنگه است تا تاریخ آن. این کتاب فاقد هرگونه ارجاع، استفاده از منابع و به طور کلی تحلیل های علمی و تاریخی است.
1-6-4-2- بندرلنگه در ساحل خلیج فارس
مولف کتاب، حسین نوربخش، خود چندین سال قبل از انقلاب سمت های مختلف اجرایی از قبیل شهرداری بندرلنگه، شهرداری کنگ، اشتغال در فرمانداری و بخشداری لنگه را به عهده داشته است به همین دلیل او بسیاری از تحولات این بندر را از نزدیک مشاهده کرده و یا از افرادی که شاهد این تحولات بوده و یا در آن نقش داشته اند شنیده است که در جای جای این کتاب از قول آنها نقل کرده است. این کتاب اولین کتابی است که بطور مستقل در مورد بندرلنگه نوشته شده است و حاوی مطالب بسیار ارزنده در باب تحولات اجتماعی و آداب و رسوم مردم بندرلنگه می باشد که در نوع خود بی نظیر است. با این حال در این کتاب جای تحلیل علمی و تاریخی در باب تحولات سیاسی و اقتصادی این بندر خالی می باشد.

فصل دوم
موقعيت جغرافيايي بندر لنگه

2-1 جغرافياي طبيعي
2-1-1 مشخصات جغرافيايي
شهر بندرلنگه با وسعت حدود 20 کیلومتر مربع در کناره سواحل خلیج فارس و در 26 درجه و 33 دقیقه و 15 ثانیه عرض شمالی و 54 درجه و 53 دقیقه طول شرقی نسبت به نصف النهار گرینویج قرار دارد و میانگین ارتفاع آن از سطح دریا 10 متر می باشد(جعفری،1379: 200/3).
شهرستان بندرلنگه از شمال به شهرستان بستک، از جنوب به خلیج فارس، از مغرب به شهرستان پارسیان و از مشرق به شهرستان خمیر محدود می شود. این شهر تا بندر عباس 260 کیلومتر، تا بستک 160 کیلومتر و تا بندر خمیر 105 کیلومتر فاصله دارد.
بنا به اظهارات مورخین و محققین از همه ی بنادر و جزایر خلیج فارس آبادتر و بزرگتر بوده است(یغمائی،1352: 96/اقتداری،2536: 184). محمد ابراهیم کازرونی از حیث عمران و آبادانی به آن لقب عروس خلیج فارس می دهد و یاد آور می شود که بندر لنگه «بندری است در نهایت آبادانی، از همه بنادر واقعه در کنار دریای عمان آبادتر و معمورتر است و در آن بندر معادل 5 هزار خانوار از اعیان و تجار و … [ زندگی می کنند ] (کازرونی،1367: 116).
شهرستان بندر لنگه دارای سه بخش مرکزی، شیبکوه و کیش می باشد که مرکز آن شهر لنگه است.
2-1-2- ناهمواری های بندر لنگه
کوه ها و ارتفاعات مشرف بر بندرلنگه دنباله ی رشته کوه های زاگرس است که از جانب شمال غربی آغاز شده و سپس به موازات خلیج فارس و دریای عمان تا جنوب شرقی ایران امتداد می یابد. جنس غالب این کوه ها از گچ و آهک بوده که هر قدر به ساحل نزدیک شویم از ارتفاع آنها کاسته می شود. بطور کلی وجود کوه ها در اطراف بندرلنگه ارتباط این بندر را با نواحی داخلی ایران با مشکل مواجه ساخته است. ارتفاعات مهم پیرامون بندرلنگه و توابع آن عبارتند از:
ـ نمکی: این کوه در شمال روستای گلشن از توابع دهستان چارک (مرکز بخش شیبکوه) و در شمال غربی بندرلنگه واقع است و ارتفاع آن 1520 متر می باشد (جعفری،1368: 539/1).
ـ کیلدون: در شمال روستای چمبه و در 38 کیلومتری شمال غربی بندرلنگه قرار دارد و ارتفاع آن 1172 متر می باشد که از گدازه های آتشفشانی تشکیل شده است (جعفری،1368: 459/1).
ـ کمپیر: در شمال شرقی روستای مهرکان و در 31 کیلومتری شمال شرق بندرلنگه واقع است و ارتفاع آن 1080 متر می باشد (جعفری،1368: 443/1).
ـ کرکین: در دهستان لمزان و در 48 کیلومتری شمال غربی بندرلنگه قرار دارد و ارتفاع آن 920 متر می باشد (جعفری،1368: 429/1).
ـ شب (شو): در شمال شرقی بندرلنگه قرار دارد و یکی از مرتفع ترین کوه های جنوب ایران محسوب می شود که 2681 متر ارتفاع دارد (جعفری،1368: 359/1).
ـ حمیران: در 28 کیلومتری شمال شرقی بندرلنگه قرار دارد و ارتفاع آن حدود 250 متر می باشد (جعفری،1368: 209/1).
ـ ببیان: در 65 کیلومتری شمال شرقی بندرلنگه و در دهستان لمزان واقع است و ارتفاع آن 1854 متر می باشد (جعفری،1368: 94/1).
در هریک از این کوه ها منابع عظیم معدنی وجود دارد که اگر مورد بهره برداری قرار گیرد تحولی عظیم در اقتصاد منطقه بوجود می آورد. همچنین جاذبه های طبیعی این کوه ها بسیار زیبا و دل انگیز می باشد.
2-1-3- آب و هوا
به طور کلی در هر منطقه، عرض جغرافیایی و پستی و بلندی، دوری و نزدیکی به آبهای آزاد و وضعیت منطقه نسبت به استقرار و جریان توده های هوا از مهمترین عوامل موثر بر شرایط آب و هوایی است. نوار ساحلی خلیج فارس به علت واقع شدن در عرض جغرافیایی حدود 30 درجه و پست بودن (این نواحی)، در نشست جریان هوا قرارگرفته، دارای رطوبت نسبتا بالا ولی بارندگی کم می باشد (امتحانی،1381: 4).
موقعیت جغرافیایی بندرلنگه یعنی قرار گرفتن در عرض های جغرافیایی پایین موجب شده است که هوای بندر لنگه گرم و مرطوب باشد و بیشترین درجه حرارت در فصل تابستان و در ماه های تیر و مرداد بین 41 تا 44 درجه بالای صفر و کمترین درجه حرارت در زمستانها بین 4 تا 5 درجه بالای صفر است. در مجموع هوای بندرلنگه به غیر از تابستان، معتدل و خوب است. متوسط درجه حرارت سالانه در این شهر 1/26 درجه سانتی گراد است (فرجی،1366: 1251).
با شروع فصل پاییز (برعکس دیگر مناطق که برگ درختان می ریزد)، در بندرلنگه درختان بومی مانند کنار و …، سبز و خرم می شوند. شکوفه های این درختان فصل بهار را به نمایش می گذارد و گو اینکه اصلا در اینجا از پاییز خبری نیست. هوای فصل پاییز اگر چه اندکی گرم است ولی در مجموع خوب و دلپذیر است. در فصل زمستان همانطور که ذکر شد دمای این منطقه هرگز به زیر صفر نمی رسد. به همین دلیل مردم بندرلنگه در فصل زمستان در بیشتر ایام نیازی به لباس های گرم ندارند و اغلب با لباس های معمولی به کوچه و بازار می روند.
مقدار بارش سالانه در بندرلنگه کم و در حدود 180 میلیمتر بوده که عمدتا بصورت رگباری می باشد و چه بسا امکان دارد که در چند ساعت از یک روز حتی 200 میلیمتر باران ببارده و موجب جاری شدن سیلاب گردد. بارش بندرلنگه معمولا از اواسط فصل پاییز آغاز می شود ولی عمده بارش در فصل زمستان صورت می گیرد. در بهار نسبت به دیگر فصل های سال، بارندگی کمتر است. گاهی اوقات در فصل تابستان به علت نفوذ جریانهای موسمی اقیانوس هند، باران های شدیدی به صورت رگبار می بارد(امتحانی،1382: 8).
کمی مقدار باران موجب شده است که رودهای کمی در این شهرستان جریان داشته باشند.
2-1-4- رودها
رودهایی که در شهرستان بندرلنگه جریان دارد اغلب کم آب و فصلی است که معروف ترین آنها عبارتند از:
ـ مهران: از کوه هفچن واقع در دهستان تراکمه استان فارس شهرستان لامرد سرچشمه می گیرد و پس از عبور از دهستان اشکنان و شهرستان بستک وارد شهرستان بندرلنگه می شود و سپس به خلیج فارس می ریزد (جعفری،1376: 454ـ455/2).
ـ خور: از ارتفاعات 105 کیلومتری شمال غربی بندرلنگه و نزدیک روستای مقام سرچشمه می گیرد این رودخانه فصلی است و طول آن در حدود 50 کیلومتر می باشد، نام دیگر این رودخانه، «رودخانه مقام» می باشد (جعفری،1376: 210/2).
2-1-5- پوشش گياهي
پوشش گیاهی در بندرلنگه تابع شرایط اقلیمی است. با توجه به شرایط اقلیمی آن پوشش گیاهی این شهرستان دارای گونه هایی است که در مناطق گرمسیری می رویند، مهمترین پوشش گیاهی این منطقه عبارتند از:
2-1-5-1- درختان
پوشش درختي بندر لنگه عمدتا شامل گونه هاي زير است:
– نخل: همانند دیگر نواحی ساحلی نخل مهمترین پوشش گیاهی بندرلنگه است که در گذشته همانند هلالی دور شهر لنگه را فرا گرفته بود و زیبایی خاصی به این شهر بخشیده بوده است اما امروزه متاسفانه این نخلستان ها یا نابود شده و یا در شرف نابودی است.
– سمر: سمر درختی کوچک است با ارتفاع بین 2 متر تا 7 متر است اما در حومه بندرلنگه ارتفاع آن از 4 متر تجاوز نمی کند. این درخت چتری شکل است و از آنجایی که استقامت و تحمل شوری را دارد در حومه بندرلنگه و در روستاهای باورد، گشه، شناس، بندر چارک، چاه درویش، گلنگو، دهنو مراغ و … بصورت انبوه و جنگل مانندی قابل مشاهده است و بیشترین نوع پوشش درختان صحرایی را بخود اختصاص داده است(امتحانی،1382: 117).
– کهور: در جلگه ها و صحراهای اطراف بندرلنگه درخت کهور به صورت پراکنده زیاد دیده می شود که همیشه سبز است و سایه بسیار دلنشینی دارد.
– کنار: کنار یا سدر درختی است که میوه خوراکی شبیه به زالزالک دارد و اهالی محل از پودر این میوه جهت درمان دل درد و شکم درد و از پوست ساقه آن جهت درمان استفراغ استفاده می کنند این درخت در نواحی جلگه ای و دشت های کم ارتفاع و دره ها بسیار دیده می شود همچنین در گذشته از برگ آن برای شستشو سر استفاده می شده است(معتمدی،1380: 137).
– گز یا گزچه: این درخت در بیابان های اطراف لنگه هم به صورت بلند و هم به صورت کوتاه دیده می شود نوع بلند آن بیشتر در بیابان ها و صحراها دیده می شود که احتمالا توسط خود اهالی و از راه قلمه زدن برای تولید چوپ کاشته شده است اما نوع کوتاه آن در مسیر رودخانه ها و به صورت انبوه دیده می شود و حیواناتی مانند گرگ، شغال و گراز در این نواحی زندگی می کنند.
– لور: لور که نام دیگر آن انجیر معابد است از هندوستان آورده شده است و در این منطقه براحتی خود را با شرایط اقلیمی سازگار نموده است.
– چش: چش درختی است با ارتفاع 2 متر و حتی بیشتر از آن که در دشت های اطراف لنگه و خصوصا در چاه مسلم در 30 کیلومتری شمال بندرلنگه به فراوانی قابل مشاهده است (امتحانی،1382: 82ـ83).
– مغیر: مغیر درخچه ای است به ارتفاع 1 الی 3 متر است که در حوزه بندرلنگه، در روستای سایه خوش به فراوانی قابل مشاهده است از شاخ و برگ های تازه این گیاه برای تغذیه گاو و شتر استفاده می کنند(امتحانی،1382: 94).
2-1-5-2- گیاهان دارویی
گیاهان دارویی از قدیم الایام نقش قابل توجهی در زندگی مردم داشته است و تاثیر آن بر کسی پوشیده نیست اما امروزه با رواج داروهای شیمیایی و گسترش طب جدید تا حدود زیادی استفاده از آنها محدود گشته است. با وجود این امروزه در روستاها و نقاط کوهستانی و هچنین در میان افراد کهن سال شهرها استفاده از آن کم و بیش رایج است.
از دیگر گیاهان این شهرستان که در مناطق کوهستانی این شهرستان دیده می شود عبارتند از: گون، انجیر و میخک وحشی، بید، خرزهره، سریش و … (افشارسیستانی،1378: 179).
2-1-6- پوشش جانوري
پوشش جانوری بندرلنگه به دلیل فراهم بودن شرایط اقلیمی خوب و تنوع و گستردگی پوشش گیاهی و قرار گرفتن در ساحل زیبای خلیج فارس از تنوع و گستردگی زیادی برخوردار بوده است پوشش جانوری در بندرلنگه را می توان اینگونه دسته بندی نمود:
1 ـ حیوانات و پرندگانی که در خشکی زندگی می کنند که مهمترین گونه های آنها عبارتند از:
الف)گوشتخوران: در بیابان ها و صحراهای اطراف بندرلنگه حیوانات گوشتخواری مانند گرگ، شغال، روباه، گربه وحشی و … به وفور يافت مي شده اند که اکنون تعداد آنها به شدت کاهش یافته است.
ب) خزندگان: خزندگان زیادی در اطراف بندرلنگه مشاهده شده است که می توان در سه دسته انواع مارها، انواع سوسمارها و دو نمونه بزمجه سفید و سیاه قرار داد( نوربخش،1358: 192).
ج) جوندگان: مهمترین جوندگانی که در این منطقه زندگی میکنند عبارتند از: موش خانگی، موش شبگرد، جوجه تیغی، خرگوش وحشی، موش خاردار، تشی و …
د) علفخوران: علفخوران وحشی زیادی در دامنه ها و در حومه بندرلنگه وجود داشته اند که بواسطه داشتن گوشت لذیذ خواهان زیادی داشته است که به خشکسالی های پی در پی، تعداد آنها به نحو محسوسی کاهش یافته است. مهمترین این حیوانات عبارتند از: آهو، کل و بز وحشی، قوچ و میش وحشی و … .
ه) پرندگان: پرندگان شهرستان بندرلنگه را می توان به دو دسته پرندگان بومی و مهاجر تقسیم نمود.
– مهمترین پرندگان بومی عبارتند از: کبک، تیهو، باقرقره، بلبل، کبوتر، قمری، گنجشک و … .
– پرندگان مهاجری که در فصل تابستان در این منطقه دیده شده است عبارتند از: کرکس و عقاب و پرندگانی که در فصل زمستان به لنگه مهاجرت می کنند مانند فلامینگو که به علت شکار توسط سودجویان تعداد آنها به نحو قابل ملاحظه ای کاهش یافته است.
2 ـ جانورانی که در دریا زندگی می کنند عبارتند از:

منابع و ماخذ
ـ اسدی، بیژن، (1384)، خارجیان در خلیج فارس، تهران، باز.
ـ افشارسیستانی، ایرج، (1378)، استان هرمزگان، تهران، هیرمند.
ـ _____________، (1376)، جغرافیای تاریخی دریای پارس، تهران، حوزه هنری.
ـ _____________، (1377)، کیش، تهران، هیرمند.
ـ اقبال، عباس، (1328)، مطالعاتی در باب بحرین و جزایر و سواحل خلیج فارس، تهران، چاپخانه مجلس.
ـ اقتداری، احمد، (1348)، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان، تهران، انجمن آثار ملی.
ـ _____________، (2536)، خلیج فارس، تهران، شرکت سهامی کتاب های جیبی.
ـ الهی، همایون، (1368)، خلیج فارس و مسائل آن، تهران، شرکت آموزش و فرهنگی اندیشه.
ـ امتحانی، محمد حسن، (1381)، آکاسیاهای بومی ایران، یزد، انتشارات دانشگاه یزد.
ـ انجم روز، عباس، (1373)، خرماستان ایران، تهران، مولف.
ـ بالود، محمد، (1384)، فرهنگ عامه در منطقه بستک، بی جا، همسایه.
ـ بستکی، علی اکبر، (1362)، ادبیات محلی جهانگیریه، بی جا، انتشارات هفته.
ـ بشیری، احمد، (1367)، کتاب نارنجی، تهران، سازمان چاپ خوشه.
ـ _________، (1362)، کتاب آبی، تهران، نشر نو.
ـ بنت شیخ عبدالله القاسمی، کامله، (1413)، تاریخ لنجه، دبی، مطبعه بن دسمال و مکتبتها.
ـ بنی عباسیان، محمد اعظم خان، ( بی تا)، تاریخ جهانگیریه، بی نا، بی جا.

ـ پیرنیا، حسن، اقبال آشتیانی، عباس، عاقلی، باقر، (1383)، تاریخ ایران، تهران، نشر نامک.
ـ تجلی پور، مهدی، (1362)، نرم تنان مروارید ساز در خلیج فارس، بی جا، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ـ جعفری، عباس، (1368)، گیتاشناسی ایران(کوه ها و کوه نامه ایران)، تهران، چاپ سازمان جغرافیائی و کارتوگرافی گیتا شناسی، ج 1.
ـ _________، (1376)، گیتاشناسی ایران( رودها و رودنامه های ایران)، تهران، چاپ سازمان جغرافیائی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ج 2.
ـ _________، (1379)، گیتاشناسی ایران(دایرة المعارف جغرافیایی ایران)، تهران، گیتاشناسی.
ـ جمعی از مولفان، (1380)، تاریخ ایران در دوره صفوی، ترجمه یعقوب آژند، تهران، جامی.
ـ جناب، محمد علی، (1349)، خلیج فارس آشنایی با امارت های آن، بی تا، چاپ شریعت و شرق.
ـ جوادی، شفیع، (2536)، خلیج فارس در عصر استعمار، تهران، بی نا.
ـ حبیبی، احمد، (1375)، در دری در کناره های خلیج فارس، قم، موسسه فرهنگی همسایه.
ـ خلیل الله مقدم، احمد، (1377)، تاریخ جامع ملی شدن نفت، تهران، انتشارات علم
ـ راوندی، مرتضی، (1382)، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، نگاه، ج 6.
ـ رایت، دنیس، (1357)، انگلیسیان در ایران، ترجمه غلام حسین صدری افشار، تهران، دنیا.
ـ رائین، اسماعیل، (2535)، انجمن های سری در انقلاب مشروطیت، تهران، جاویدان.
ـ __________، (بی تا)، دریا نوردی ایرانیان،بی جا.
ـ روحانی، ایرج، (1367)، خرما، تهران، نشر دانشگاهی.
ـ زرین قلم،علی، (1337)، سرزمین بحرین از دوران باستان تا امروز،تهران، کتابفروشی سیروس.
ـ زنده دل و دستیاران، (1377)، مجموعه راهنمای ایرانگردی( استان هرمزگان)، تهران، نشر ایرانگردی.
ـ دلدم، اسکندر، (1363)، سلطه جویان در خلیج فارس، بی جا، انتشارات نوین.
ـ سایکس، سرپرسی، (1363)، سفرنامه(ده هزار میل در ایران)، ترجمه حسین سعادت نوری، تهران، لوحه.
ـ سپهر، مورخ الدوله، (بی تا)، ایران در جنگ بزرگ 1914ـ 1918، تهران، ادیب.
ـ سدید السلطنه، محمد علی، (1370)، تاریخ مسقط و عمان و بحرین و قطر و روابط آنها با ایران، تصحیح احمد اقتداری، تهران، دنیای کتاب.
ـ _______________، (1371)، سرزمین های شمالی پیرامون خلیج فارس، تهران، جهان معاصر.
ـ _______________، (1362)، سفرنامه سدید السلطنه(التدقیق فی سیر الطریق)، تحشیه و تصحیح احمد اقتداری، تهران، بهنشر.
ـ سعیدی پور،محمود، (1374)، فرهنگ فارسی خرد، تهران، فخر رازی.
ـ سیوری، راجر، (1378)، ایران عصر صفوی، تهران، مرکز
ـ شمیم، علی اصغر، (1379)، تاریخ ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، زریاب.
ـ شیبانی، ابراهیم، (1366)، منتخب التواریخ، تهران، انتشارات محمد علی علمی.
ـ صابری، عبدالله، (1376)،زندگی نامه ابوطالب احمدی، قم، همسایه.
ـ عبداللهی، محمد و بهمن صمدی، (1355)، حیات فرهنگی استان هرمزگان، بندرعباس، اداره کل فرهنگ و هنر استان هرمزگان.
ـ عطاری«کرمانی»، عباس، (1386)،جغرافیای ایران، تهران، نشر آسیم.
ـ عیسوی، چارلز، (1362)، تاریخ اقتصادی ایران در عصر قاجار، ترجمه یعقوب آژند، تهران، گستره.
ـ فراشبندی، علیمراد، (1365)، جنوب ایران در مبارزات ضد استعماری، تهران، شرکت سهامی انتشارات.
ـ فرامرزی، احمد، (1381)، قطر، تحشیه حسن فرامرزی، تهران، دستان.
ـ فرامرزی، حسن، (1378)، رشحات قلم( استاد فرامرزی و قضیه فلسطین)، تهران، دستان.
ـ فرجی، عبدالرضا، (1366)، جغرافیای کامل ایران، تهران، شرکت چاپ و نشر ایران، ج2.
ـ فرخ مهر، علی، (1384)، هرمزگان، تهران، لوح زرین.
ـ فولاد زاده، عبدالامیر، (1369)، شاهنشاهی پهلوی در ایران، بی جا، نشر اندیشه های اسلامی، ج 1.
ـ فیدالگو، پریرا، (1357)، سفرنامه (گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار شاه سلطان حسین صفوی)، ترجمه از پرتغالی و حواشی، ژان اوبن، ترجمه پرویز حکمت، تهران، دانشگاه تهران.
ـ قائم مقامی، جهانگیر، (1341)، بحرین و مسائل خلیج فارس، تهران، کتابخانه طهوری.
ـ کازرونی، محمد ابراهیم، (1367)، تاریخ بنادر و جزایر خلیج فارس، تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده، بی جا، موسسه فرهنگی جهانگیری.
ـ کرزن، جرج . ن .، (1362)، ایران و قضیه ایران، ترجمه وحید مازندرانی، بی جا، علمی و فرهنگی، ج 2.
ـ کیهان، مسعود، (1311)، جغرافیای مفصل ایران(اقتصادی)، تهران، مطبعه مجلس، ج 3.
ـ گزیده اسناد خلیج فارس، (1368)، تهران، وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، واحد نشر اسناد.
ـ مجتهد زاده، پیروز، (1379)، کشور ها و مرزها در منطقه ژئوپولتیک خلیج فارس، تهران، عطایی.
ـ مدنی، احمد، (2537)، محاکمه خلیج فارس نویسان، بی تا، توس.
ـ مرکز آمار ایران،(1376)، سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375( شهرستان بندرلنگه)، تهران، مرکز آمار ایران.
ـ مرکز بررسی اسناد تاریخی،(1378)، نامه، وزرارت اطلاعات، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ـ مرکز برسی اسناد تاریخی، (1378)،نامه، وزارت اطلاعات، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ـ معاونت خدمات مدیریت و اطلاع رسانی دفتر ریاست جمهوری، (1380)، اسنادی از ارز و تجارت خارجی در دوره رضا شاه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ـ معتمدی، عبدالهادی، (1380)، رودان بهشت جنوب، بندرعباس، جی جی کا.
ـ موحد، جمیل، (1384)، بستک و خلیج فارس، تهران، بال کبوتران.
ـ موحد، محمد علی، (1380)، مبالغه مستعار، تهران، کارنامه.
ـ موسوی همدانی، صدیقه، (بی تا)، دریا و دلاوران، بی جا، پرچم.
ـ میریان، عباس، ( بی تا)، جغرافیای تاریخی خلیج و دریای پارس، خرمشهر، بی نا.
ـ نامه اداره کل تجارت درباره مهاجرت ساکنان جزایر و بنادر خلیج فارس و عمانات و عربستان، جغرافیای تاریخی دریای پارس، 1376.
ـ نامه اعتراض یکی از علماء بندرلنگه نسبت به اعمال تبعیض بین شیعه و سنی، آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 627ه الف ب1.
ـ نامه به وزارت امورخارجه در مورد اخذ حق روادید، آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 103غ2ب الف1.
ـ نامه به وزارت امور خارجه در مورد حمله شیوخ چیرو و چارک به بندرلنگه، آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 602ظ2ب آ1.
ـ نامه ی پیام تشکر وزیر آموزش و پرورش از سلطان العلماء در بندرلنگه، آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 714ز2پ1.
ـ نامه گزارش کشف نفت در بندرلنگه به فواید عامه، آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 822ف5ب الف1.
ـ نشات، صادق، (1344)، تاریخ سیاسی خلیج فارس، تهران، کانون کتاب.
ـ نصر، تقی، (1363)، ایران در برخورد با استعمارگران از آغاز قاجاریه تا مشروطه، تهران، شرکت مولفان و مترجمان ایران.
ـ نورائی، مرتضی، (1384)، جواسم و موقعیت تاریخی آنها در خلیج فارس، مجموعه مقالات همایش بین المللی خلیج فارس در گستره تاریخ، به اهتمام اصغر منتظرالقائم، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ج 1، (423- 407).
ـ نوربخش، حسین، (1359)، بندرکنگ، بندرعباس، چابخانه ابن سینا.
ـ __________، (1362)، خلیج فارس و جزایر ایرانی، بی جا، کتابخانه سنائی.
ـ __________، (1358)، بندرلنگه در ساحل خلیج فارس، بندرعباس، انتشارات اداره کل فرهنگ استان هرمزگان.
ـ __________، (1357)، چگونگی صید مروارید در آب های خلیج فارس، بندرعباس، انتشارات انجمن کتابخانه های عمومی بندرعباس
ـ نورزاده بوشهری، اسماعیل، (1325) ایران کنونی و خلیج فارس، تهران، روزنامه امید.
ـ واحد نشر اسناد، (1378)، ابلاغ دستور رضا خان به فرمانده هنگ بنادر در خصوص چگونگی برگزاری مجالس عزاداری محرم، تهران، وزارت اطلاعات، دفتر مرکزی بررسی اسناد تاریخی.
ـ واحد نشر اسناد، (1378)، اعلان حکومت بندرلنگه راجع به ضرورت متحد الشکل نمودن لباس توسط اهالی ، تهران، وزارت اطلاعات، دفتر مرکزی بررسی اسناد تاریخی.
ـ واحد نشر اسناد، (1378)، درخواست حکومت بندرلنگه در مورد تاخیر در اجرای کشف حجاب در این بندر ، تهران، وزارت اطلاعات، دفتر مرکزی بررسی اسناد تاریخی.
ـ واحد نشر اسناد، (1378)، کسب تکلیف فرماندهی هنگ بنادر در مورد چگونگی برگزاری مراسم عزاداری ایام محرم ، تهران، وزارت اطلاعات، دفتر مرکزی بررسی اسناد تاریخی.
ـ واحد نشر اسناد، (1378)، گزارش به رضا شاه و موضوع استعلام هنگ بنادر و دستور او ، تهران، وزارت اطلاعات، دفتر مرکزی بررسی اسناد تاریخی.
ـ واحد نشر اسناد، (1378)، نامه حکومت بندرلنگه راجع به اقدامات انجام شده در خصوص لباس متحد الشکل و معرفی مخالفین ، تهران، وزارت اطلاعات، دفتر مرکزی بررسی اسناد تاریخی.
ـ وادالا، ر.، (2536)، خلیج فارس در عصر استعمار، ترجمه شفیع جوادی، بی جا، سحاب کتاب.
ـ وثوقی، محمدباقر و کورش کمالی سروستانی، (1377)، نگاهی به تحولات فارس در آستانه استبداد صغیر، بی تا، کنگره بزرگداشت آیت ا… لاری.
ـ وثوقی، محمدباقر، (1381)، تحولات سیاسی صفحات جنوبی ایران(مجموعه گزارش های کارگزاران بنادر و جزایر مسکون خلیج فارس)، تهران، انتشارات وزارت امورخارجه.
ـ _____________، (1357)، لارستان در جنبش مشروطیت، قم، انتشارات فرهنگی همسایه.
ـ ورهرام، غلامرضا، (1369)، تاریخ سیاسی و سازمان های اجتماعی ایران در عصر قاجار، تهران، معین.
ـ ولدانی، اضغر، (1384)، نگاهی تاریخی به جزایر ایرانی تنب و ابوموسی، تهران، انتشارات وزارت امورخارجه.
ـ ویلسن، سرآرنولد، (1362)، خلیج فارس، ترجمه محمد سعیدی، تهران، علمی و فرهنگی.
ـ ولدانی، اضغر، (1384)، نگاهی تاریخی به جزایر ایرانی تنب و ابوموسی، تهران، انتشارات وزارت امورخارجه.

Abstract
Abad Lengeh a thriving port in the Persian Gulf coast is beautiful. With this port founded the safavid state and subsequently entering the East European colonists, and especially the little Persian Gulf as a center-income developments in the Persian Gulf. Colonial Portuguese were the first team to lose and gain colonial adventure in the Persian Gulf went. Discovering new ways to trade and commerce by the Europeans and their presence in the Persian Gulf, the region center developments and competition between colonizers to dominate political, economic and military area and was trying to capture any area or establishment that represents received. Lengeh through the beautiful beach located in the Persian Gulf, near the Iranian Persian Gulf islands and several southern coast of Persian Gulf emirate, having Dryanvrdany bold and fearless, the presence of a significant business presence as well as major companies and other countries in this console port role in the transit of goods headed. Establishment of the Safavid state due to central government authority in security ,trade flourished in an extraordinary and Lengeh found in the shadow of these developments and due to proximity to trading centers in the Persian Gulf Qeahm, Hormoz, kish and extraordinary boom Bndrkng found. Lengeh in later periods Afsharieh, zandiyan, Qajar and pahlavi his role in the Persian Gulf developments continued to set the port as the economic, political, social and cultural examined.
Status and implementation of two laws that outrageous monopoly law Business and unveiling the rule of Reza shah period caused massive migration of people lengeh it was the Persian Gulf waters so that the population of this port to three to four thousand people was reduced. This research study seeking political, social, cultural and economic, which is lengeh can increase our understanding toward the abilities and capabilities of the port and its role in regional developments of the Safavid period will end side.
This paper with descriptive and analytical method based on library and archival resources to examine developments in political economic social and cultural formation lengeh beginning of the end of the safavid state pahlavi(1501-1978.D) Country.

Keywords: Persian Gulf, lengeh port, pearls, Iran, England

University of Isfahan
Faculty of Literature and Humanities
Department of History

M.A. Thesis

The Study of politict, Economic, cultural and Social Changes of Lengeh port from establishment Safavid government to end of Pahlavid government(1501-1978.D)

Supervisor:
Dr. Fereidon Allah Yary

Advisor:
Hossein mir jafari

By:
Mohammad Porsur

Mars 2011

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “بررسي تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و فرهنگی بندر لنگه از تشکيل حکومت صفويه تا پايان حکومت پهلوي 1357 ه.ش– 880 ه.ش”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

16 − 12 =

شناسه محصول: c2588 دسته: برچسب: ,