حراج!

بررسی تاثیر سازمان شانگهای بر بازدارندگی از یکجانبه گرایی ایالات متحده در آسیای مرکزی

39,000تومان 19,000تومان

توضیحات

دانلود و مشاهده قسمتی از متن کامل پایان نامه :

 

 

 

پردیس آموزشهای نیمه حضوری

 

                                پایان نامه کارشناسی ارشد، رشته روابط بین الملل

عنوان تحقیق:

بررسی تاثیر سازمان شانگهای بر بازدارندگی از یکجانبه گرایی ایالات متحده در آسیای مرکزی

استاد راهنما: آقای دکتر سید محمد  طباطبایی

استاد مشاور: آقای دکتر مجید  عباسی اشلقی

استاد داور: آقای دکتر غلامعلی چگنی زاده

 

…………………….

 

زمستان 1390

 

چکیده

فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی باعث شد منطقه آسیای مرکزی با خلأ قدرت مواجه گردد لذا زمینه نفوذ قدرتهای فرامنطقه ای را فراهم کرد. از جمله ایالات متحده با کمک های اقتصادی و نظامی و با ابزار ناتو شروع به توسعه حضور خود در منطقه نمود. روسیه که در ابتدا در حالت غفلت نسبت به منطقه به سر می برد با شدت یافتن حضور آمریکا شروع به جلوگیری از توسعه طلبی آمریکا کرد. چین نیز در این عرصه هم رأی با روسیه شد چرا که حضور آمریکا تهدیدی برای امنیت ملی و کاهش نفوذ آنها بشمار می رفت. لذا با تأسیس سازمان همکاری شانگهای در مقام مقابله بر امدند. این سازمان با تشکیلات داخلی خوداز جمله باشگاه انرژی و ساختار ضد تروریستی توانسته کنترل منابع ا نرژی و امنیت داخلی منطقه را بدست گیرد و ضرورت حضور ایالات متحده را در این منطقه کمرگ کند این عامل به همراه دوری آمریکا از لحاظ مسافت کشورهای آسیای مرکزی را هر چه بیشتر بدور روسیه و چین جمع نموده و موجب پیروزی سازمان شانگهای در مدیریت معادلات منطقه ای و متوقف ساختن برنامه های ایالات متحده شده است.

 

 

فهرست

فصل اول:کلیات                                                                                                                     1

مقدمه                                                                                                                                   2

الف)بیان مسئله                                                                                                      3

ب)سوال اصلی                                                                                                                        5

ج)فرضیه اصلی                                                                                                                       5

د) ادبیات موضوع                                                                                                      5

ر)تعریف عملیاتی                                                                                                                   7

ذ) تعریف اصطلاحات                                                                                                                 8

و)اهداف تحقیق                                                                                                                      9

ه)روش تحقیق                                                                                                                         9

ی)سازمان دهی تحقیق                                                                                                               10

فصل دوم:نگاهی به سازمان همکاریهای شانگهای                                                                             11

الف)عوامل موثر بر پیدایش سازمان شانگهای                                                                                    12

ب)اعلامیه تاسیس                                                                                                                    15

ج)منشور سازمان                                                                                                                       17

د)ارکان سازمان                                                                                                                         22

و)نهادهای غیر دولتی                                                                                                                 24

ه)اهداف کشورهای عضو دائم                                                                                                        25

ی)اجلاسیه و نشستهای سازمان                                                                                                    28

 

فصل سوم: نگرش قدرتهای بزرگ به آسیای مرکزی                                                                     33

الف)رویکرد آمریکا به آسیای مرکزی                                                                                         34

1- نگاه آمریکا به آسیای مرکزی                                                                                              35

2- ملاحظات سیاسی آمریکا در آسیای مرکزی                                                                            37

3- ملاحظات امنیتی                                                                                                            44

4- ملاحظات اقتصادی                                                                                                          49

5- آمریکا در قالب ناتو                                                                                                          51

ب)رویکرد روسیه به آسیای مرکزی                                                                                          57

1- نگاه روسیه به آسیای مرکزی                                                                                              58

2- ملاحظات سیاسی روسیه در منطقه                                                                                     58

3- ملاحظات امنیتی                                                                                              70

4- ملاحظات اقتصادی                                                                                            78

ج)رویکرد چین به آسیای مرکزی                                                                                84

1- نگاه چین به آسیای مرکزی                                                                                                 85

2- ملاحظات سیاسی چین در منطقه                                                                                         85

3- ملاحظات امنیتی                                                                                                              92

4- ملاحظات اقتصادی                                                                                             97

فصل چهارم:چالشهای موجود در آسیای مرکزی                                                                            102

الف)افراط گرایی دینی و جدایی طلبی                                                                                        103

1- اسلام و نقش ان در تحولات منطقه                                                                                        104

2- اسلام تندرو                                                                                                                   106

3- تاثیر عوامل خارجی                                                                                                         107

4- اثرات یازده سپتامبر 2001 بر ماهیت اسلام                                                                           108

5- جدایی طلبی                                                                                                                 112

6- مسئله سین کیانگ                                                                                                          113

7- مسئله چچن                                                                                                                 118

ب)منابع انرژی                                                                                                                   126

1- انرژی در آسیای مرکزی                                                                                                    127

2- اهمیت انرژی در منطقه                                                                                                    128

3- افزایش تصاعدی نیاز به انرژی                                                                                             130

4- عوامل غیر اقتصادی توجه به انرژی                                                                                       131

5- مسیرهای انتقال انرژی منطقه                                                                                            132

6- زمینه های رقابت                                                                                                            134

7- سیاست انرژی روسیه                                                                                                       137

8- تداخل طرحهای چین و روسیه درباره انرژی                                                                           137

9- اهداف چین در منطقه                                                                                                      139

فصل پنجم: تقابل سازمان همکاری شانگهای با آمریکا                                                                146

مقدمه                                                                                                                               147

الف)چالش قدرتهای بزرگ در بهره گیری از منابع منطقه                                                               148

ب)اهمیت فزاینده سازمان شانگهای                                                                                         154

ج)نقش روسیه و چین در تشکیل سازمان                                                                                  159

د)سازمان شانگهای ابزار نفوذ چین و روسیه                                                                                161

و)همکاریهای اقتصادی اعضای سازمان                                                                                      170

فصل ششم: نتیجه گیری                                                                              175

منابع                                                                                                                               183

 

 

 

فصل اول

کلیات

مقدمه

سازمان همکاری شانگهای سازمانی میان‌دولتی است که برای همکاری‌های چندجانبه امنیتی تشکیل شده‌است. این سازمان در سال ۲۰۰۱ توسط رهبران چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان پایه‌گذاری شد. سازمان همکاری شانگهای در حقیقت ترکیب جدید سازمان «شانگهای ۵» است که در سال ۱۹۹۶ تأسیس شده بود، ولی نام آن پس از عضویت ازبکستان به «سازمان همکاری شانگهای» تغییر داده شد.نقش این سازمان از زمان تاسیس آن تاکنون در منطقه افزایش یافته‌است. این سازمان، بر خلاف سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و پیمان ورشو سابق، هنوز یک معاهده دفاعی چندجانبه به شمار نمی‌رود.مسایل امنیتی در آسیای میانه به ویژه تروریسم، جدایی طلبی و افراطی گری عموماً دغدغه اصلی این سازمان محسوب می‌شود.ساختار منطقه‌ای ضدتروریسم سازمان همکاری شانگهای در نشست ژوئن ۲۰۰۴ در شهر تاشکند در ازبکستان تهیه و تصویب شد. این سازمان در سال ۲۰۰۶ اعلام کرد که بر اساس مفاد توافقنامه منطقه‌ای، با قاچاق مواد مخدر در طول مرزهای کشورهای عضو مبارزه خواهد کرد.

چهارچوب توافقنامه همکاری اقتصادی کشورهای عضو پیمان نخستین بار در نشست مورخ ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۳ تهیه و به امضا رسید. در این نشست رئیس دولت چین پیشنهاد کرد که برنامه بلندمدتی برای تشکیل منطقه آزاد تجاری در سازمان تهیه شود. وی در این پیشنهاد ضمناً چندین راهکار کوتاه مدت برای افزایش سطح بازرگانی در میان کشورهای عضو ارائه داد. یکسال پس از این پیشنهاد، در ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۴، سندی شامل یکصد برنامه مشخص برای افزایش سطح بازرگانی میان کشورهای عضو به امضا رسید. دستاورد مهم دیگر این نشست توافق برای تشکیل شورای مشترک بانکی بین کشورهای عضو سازمان بود. هدف از تشکیل این شورای مشترک بانکی تسهیل در فراهم نمودن سرمایه مورد نیاز برای اجرای پروژه‌های مشترک سازمان عنوان شده‌است. در پی این توافق، نخستین گردهمایی شورای مشترک بانکی سازمان همکاری شانگهای در ۳۰ نوامبر ۲۰۰۶ در پکن پایتخت چین برگزار شد. دستاورد مهم دیگر این نشست توافق برای تشکیل شورای مشترک بانکی بین کشورهای عضو سازمان بود. هدف از تشکیل این شورای مشترک بانکی تسهیل در فراهم نمودن سرمایه مورد نیاز برای اجرای پروژه‌های مشترک سازمان عنوان شده‌است. در پی این توافق، نخستین گردهمایی شورای مشترک بانکی سازمان همکاری شانگهای در ۳۰ نوامبر ۲۰۰۶ در پکن پایتخت چین برگزار شد.

 

 

 

 

 

الف)بیان مسئله:

فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و سقوط نظام دو قطبی در پی ان باعث شکل گیری جمهوریهای نو پایی در اطراف روسیه گردید.این جمهوریها به دلیل سالها زندگی در سیستم  متمرکز حکومت شوروی بعد از جدا شدن عملا با بحران تصمیم گیری برای انتخاب نوع حکومت،تعیین مرزها،اداره اجتماعی و ساماندهی اقتصادی و تعریف هویت برای خود روبرو شدند.اراده روسیه برای آزاد گذاشتن این جمهوریها در جهت انتخاب سرنوشتشان انها را مجبور به پیدا کردن الگوهای سیاسی و اقتصادی برای کشورشان کرد.روسیه تصمیم گرفت با اعطای استقلال برای انها خود را از مسئولیت هر انچه در داخل این جمهوریها میگذرد، آزاد سازد. چرا که به دلیل کمکهای مالی و اقتصادی و تامین امنیت داخلی اتحادیه هزینه های کمرشکن بر دوش این کشور گذاشته شده بود و این در حالی بود که از نظر تکنولوژیک و توسعه اقتصادی پیشرفتی حاصل نمیشد.و در طرف مقابل بلوک غرب با توان اقتصادی و فنی خود بسیار جلو افتاده بود لذا شوروی دیدگاه مقابله با غرب را کنار گذاشت و در جهت تقویت و بازسازی نواقص و عقب ماندگی خود آزاد سازی جمهوریها و نزدیکی به غرب را پیشه کرد.

سالهای اولیه استقلال صحنه را عملا با یک خلأ قدرت روبرو ساخت در این هنگام غرب به رهبری آمریکا فرصت را غنیمت شمرده و جای پای خود را در منطقه باز کرد.حتی قدرت ها منطقه ای چون ترکیه نیز به دنبال افزایش نفوذ خود همراه با آرمانهای پان ترکیستی،شروع به برقراری روابط نزدیک با جمهوریها کرد.و خود را بعنوان برادر بزرگتر ملت های تازه جدا شده آسیای مرکزی معرفی نمود.آسیای مرکزی در محدوده جنوبی شوروی از جمله مناطق جدا شده در این میان به دلایل ژئواستراتژیکی بشدت مورد توجه آمریکا قرار گرفت.از ان جایی که کشورهای منطقه به تازگی از یوغ اسارت روسیه خلاص شده بودند، از لحاظ امنیتی و اقتصادی با بن بست روبرو گشتند؛ لذا فرصت خوبی برای ایالات متحده فراهم آمد تا خود را به عنوان حامی اقتصادی و تضمین کننده امنیت و استقلال جمهوریها در برابر هر گونه خطری حتی روسیه معرفی کند.و بدین وسیله منطقه آسیای مرکزی را به حوزه نفوذ رسمی خود تبدیل کند.و قبل از اینکه روسیه دوباره به فکر احیای تسلط خود و گسترش حوزه نفوذ در محدوده جنوبی مرزهای خود بیفتد، جای پای خود را محکم بکند که البته همینطور هم شد و ایالات متحده خود را وارد صحنه تحولات منطقه کرد که بعدها جبران این بی توجهی برای روسیه بسیار گران تمام شد.منطقه آسیای مرکزی شامل پنج جمهوری و مجموعا بیش از پنجاه میلیون نفر جمعیت  که مرتبط کننده دو قاره آسیا و اروپا و با قرار گرفتن بین سه قدرت بزرگ روسیه،چین،هند و واقع شدن در کرانه دریای خزر و داشتن ذخایر غنی انرژی نفت و گاز و معادن گرانبهای اورانیوم و طلا و نقره و داشتن زمینهای حاصلخیز کشاورزی از نظر ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بسیار حائز اهمیت میباشد.یکی از مشکلات جغرافیایی منطقه واقع شدن منطقه در حصار خشکی ها و دسترسی نداشتن به ابهای آزاد است که حوادث سیاسی و امنیتی زیادی را در منطقه شکل داده و رقابتهای بیشماری را در بهره برداری از این موقعیت خاص جغرافیایی بوجود اورده است.با گسترش ناتو به رهبری ایلات متحده به سمت شرق و علی الخصوص آسیای مرکزی و خطر دست اندازی قدرتهای منطقه ای ترکیه و ایران به منطقه و تشدید خطر اسلام گرایی و جدایی طلبی، روسیه خود را با خطر جدی ای در مرزهای جنوبیش مواجه دید.فشارهای داخلی روسیه نیز در احیای توجه به خارج نزدیک در جهت بازگشت به صحنه موثر افتاد، چرا که روسها بر این اعتقاد بودند که اعتبار و عظمت گذشته انها از دست رفته است و خواستار بازگشت به موقعیت ممتاز خود در صحنه بین المللی بودند.

لذا روسیه که تا این زمان دیدگاه نزدیکی به غرب را دنبال میکرد و اعتقاد داشت که هر گونه رابطه از جنس روابط گذشته با جمهوریها باید قطع شود. بعد از این بی اعتمادی به غرب و آمریکا سیاست توجه به شرق و خارج نزدیک را در پیش گرفت و این در حالی بود که آمریکا موفقیتهایی در زمینه جذب این کشورها به سمت خویش با استفاده از کمکهای مالی و سرمایه گذاری در بخش انرژی و فروش تجهیزات نظامی و احداث خط لوله باکو-تفلیس-جیهان را بدست اورده بود.آمریکا بعد از حادثه یازده سپتامبر نیز به بهانه مبارزه با تروریسم حضور مستقیم خود را در منطقه تثبیت کرد و نیروهای نظامی خود را در این جمهوریها مستقر نمود.بطور کلی هدف آمریکا با حضور در منطقه تحدید حوزه نفوذ روسیه و جلو گیری از قدرت یابی دوباره ان در آسیای مرکزی است که با توجه به حساسیت مبحث انرژی و نیاز روزافزون به ان به دنبال کاهش تاثیر گذاری روسیه برکنترل منابع انرژی منطقه میباشد.روسیه در مقابله با سیاستهای آمریکا دست به اقداماتی زده است که گاها موفق و در بعضی موارد با شکست مواجه شده است.از جمله اقدامات موثر روسیه در این زمینه تشکیل سازمان شانگهای بوده است که به همراه متحد استراتژیک خود یعنی چین به دنبال بازدارندگی سیاستهای یکجانبه گرایانه آمریکا برآمده است.جمهوریهای منطقه بهمراه روسیه وچین با مشکلات امنیتی متعددی روبرو بوده اند،که از جمله انها رشد اسلامگرایی افراطی و جدایی طلبی،مسائل مربوط به قاچاق مواد مخدر و تروریسم بوده است که موجبات ناامنی منطقه را فراهم کرده بود لذا سازمان شانگهای به دنبال ضرورتهای امنیتی شکل گرفته است و بعدا با کارکردهای دیگری نظیر کارکردهای اقتصادی و بازرگانی به کار خود ادامه داده است.بعد از حادثه یازده سپتامبر نیز از جمله اهداف این سازمان ممانعت از حضور و دخالت قدرتهای فرا منطقه ای بویژه آمریکا در تحولات منطقه بوده است.

چین نیز بعنوان یکی از اعضای اصلی و بنیان گذار سازمان حضور آمریکا در منطقه را بر نتافته است و گسترش ناتو به این منطقه را به شکل محاصره استراتژیک خود معناکرده است که آمریکا قصد دارد با گسترش نفوذ خود و ایجاد پایگاه های نظامی در نزدیکی مرزهایش مانع توسعه چین بشود.این در حالی است که چین بعنوان پرجمعیت ترین کشور دنیا با اقتصادی پویا و قوی، اکنون و در اینده از رقبای صلی هژمونی آمریکا محسوب میشود .لذا آمریکا به دنبال هرگونه ابزاری در جهت محدود سازی این کشور و کاهش نفوذ ان در جهان میباشد.همین عامل نزدیکی هرچه بیشتر چین و روسیه را برای مقابله با دشمن مشترکشان دامن زده است.هرچند نباید فراموش کرد که چین نیز همانند آمریکا به دنبال تنوع بخشیدن به منابع انرژی جهت افزایش امنیت خود در این حوزه و کاهش وابستگی خود به حوزه نفتی اوپک بوده است لذا منابع نفتی و گازی این منطقه اهمیت بسیار بالایی برای چین دارد و همین امر موجبات نزدیکی چین را به جمهوریهای منطقه و روسیه و ایجاد همکاریهای منطقه ای را فراهم اورده است.اکنون بعد از گذشت دو دهه از تاسیس این سازمان باید گفت نقش این سازمان بعنوان یک سازمان امنیتی در مبارزه با افراط گرایی و جدایی طلبی،تروریسم،قاچاق مواد مخدر خوب عمل کرده است و بعد از حادثه یازده سپتامبر با محوریت موضوع کاهش نفوذ آمریکا موفق به موازنه نرم ایالات متحده و افزایش گستره تاثیر گذاری و نفوذ در منطقه گشته است و روند ادامه سیاستهای یکجانبه آمریکا را در منطقه با شکست مواجه ساخته است که در این تحقیق مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت.

 

ب)سوال اصلی:

سوال اصلی پایان نامه حاضر که بر اساس ان اقدام به پژوهش و تحقیق نموده ایم این است که “ایا سازمان همکاری شانگهای در حوزه های مورد چالش با ایالات متحده در بازدارندگی از یکجانبه گرایی این کشور در اسیای میانه موفق بوده است؟

 

ج)فرضیه اصلی :

پاسخ فرضی ما به سوال اصلی بر اساس یافته های موجود در پژوهش حاضر و تحلیل متغیرهای مستقل و وابسته مان این است که سازمان شانگهای به دنبال مبارزه با افراط گرایی و جدایی طلبی،تسلط بر منابع انرژی،جلوگیری از دخالت قدرتهای فرامنطقه ای و گسترش ناتو و در نتیجه بازدارندگی ایالات متحده در منطقه اسیای میانه  موفق عمل کرده است.

 

د)ادبیات موضوع:

 

کتاب بازی بزرگ جدید در آسیای مرکزی؛زمینه ها و چشم انداز ها،نوشته الهه کولایی،مرکز چاب و انتشارات وزارت امور خارجه زمستان 1384

نویسنده در این کتاب به چالش همگرایی در میان کشورهای مستقل مشترک المنافع و ریشه بحران های سیاسی و همکاری انها در قالب اکو پرداخته است.اما در مورد قدرتهای بزرگ به سه قدرت بزرگ روسیه،آمریکا ،چین اشاره کرده که بر سر انرژی مبارزه با تروریسم،بنیادگرایی و افراط گرایی در آسیای مرکزی با هم رقابت و یا همکاری(چین و روسیه)میکنند.نکته جالب این کتاب این است که اشاره ای به نقش اتحادیه اروپا در این رقابتها نکرده است .

کتاب امنیت در آسیای مرکزی؛ چارچوب نوین بین المللی ،نوشته روی الیسون ولنا جانسون ،ترجمه محمد رضا دبیری،مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه،چاپ دوم بهار 1389.کتاب دیگری است در این زمینه که نویسندگان در این کتاب به بررسی امنیت در آسیای مرکزی و پویایی های داخلی و خارجی ان و میراث ها و اختلافات مشترک در ان منطقه و نقش اسلام در جوامع و روابط انها پرداخته است. اما در مورد رقابت قدرتهای بزرگ در این منطقه به نقش سه قدرت بزرگ روسیه و آمریکا و چین پرداخته است و در مورد نگرانی های امنیتی روسیه اظهار میکند که این کشور نگران دخالت های خارجی،اسلام افراطی در آسیای مرکزی است وثبات در این جمهوریها برای روسیه حائز اهمیت است چرا که هر نوع نا ارامی در این جمهوریها میتواند تاثیرات منفی بر امنیت روسیه داشته باشد.او در ادامه بحث میکند که روسیه وچین به همراه ایران یک نگرانی مشترکی در مورد نفوذ فزاینده غرب دراین منطقه دارند که باعث نزدیکی انها میشود اما به نظر انها شکل گیری یک ائتلاف ضد غربی بعید به نظر میرسد .سپس در شکل گیری نگرش ایالات متحده در آسیای مرکزی به عامل انرژی و امنیت ان و جلوگیری از انحصار ان به وسیله روسیه اشاره میکند و معتقدند که ایلات متحده ضمن مبارزه با تروریسم و بنیادگرایی نگران اتحاد آسیای مرکزی و خاورمیانه و تبدیل شدن به منطقه پویای تندروی اسلامی است که او این مسائل را از اولویت های آمریکا در آسیای مرکزی میداند و سایر مسائل از قبیل حقوق بشر،گسترش دموکراسی و بازار آزاد از اولویت کمتری نسبت به مسائل فوق برخوردارند اما در نگرش امنیتی چین به آسیای مرکزی انها معتقدند که انرژی و مبارزه با تروریسم،افراط گرایی و نگرانی از امنیت ایالت سین کیانگ سبب نگرش امنیتی چین به آسیای مرکزی میگردد همچنین نگران احداث پایگاه های آمریکا در آسیای مرکزی و نیز اجرای مانور مشترک با این کشور هاست که چین انرا تهدیدی برای امنیت مناطق شمال غربی خود میداند.

مقاله: ،منابع انرژی و انتقال ان از حوزه دریای خزر، ماجدی، علی(1381)،فصلنامه مطالعات اسیای مرکزی و قفقاز،سال ششم ،دوره سوم، شماره بیست و یکم

نویسنده در این مقاله دو عامل انرژی و مبارزه با تروریسم و افراط گرایی اسلامی را دلیلی برای حضور ایالات متحده در آسیای مرکزی میداند.اما در مورد روسیه اظهار میکند که این کشور به دلیل عمق استراتژیک توجه جدی را به این مناطق معطوف داشته و به دلیل نگرانی از تهدیدات تروریستی و ناارامی روابط امنیتی خود مایل به ایجاد روابط امنیتی با این کشورهاست. و معتقد است روسیه میتواند اهداف خود را در مبارزه با تروریسم با آمریکا همسو کند. اما در مورد چین معتقد است که بنیادگرایی در آسیای مرکزی تاثیر کمی بر ایغورهای چین داشته است و جدایی طلبی ایغورها بیشتر به دلیل تصرف سرزمین انها توسط چینی هاست و در ادامه به نقش و اهداف قدرتهای منطقه ای از قبیل هند،پاکستان،ایران و ترکیه میپردازد.

مقاله :سازمان همکاری شانگهای ،اهمیت ژئواستراتژیک؛ اخوان کاظمی،مسعود ؛مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،سال پانزدهم شماره 55.(1385)

این مقاله توسط مسعود اخوان کاظمی در چهاردهمین همایش بین المللی آسیای مرکزی و قفقاز که با عنوان سازمان همکاری شانگهای وفرصت های پیش رو در تاریخ ابان 1385برگزار گردید ارائه شد مقاله حاضر ضمن بررسی تاریخچه سازمان ،ساختار و اهداف ان را مورد بررسی قرار میدهد و ضمن بررسی اهداف و منافع کشورهای عضو و ناظر سازمان به طور جداگانه ای تقابل سازمان با آمریکا ودیدگاه آمریکا به سازمان مذکور را مورد بحث و بررسی قرار میدهد اما مقاله مذکور نیز تنها توانسته به جنبه های محدودی از مسائل اشاره کند و جای بسیاری از مباحثات امنیتی راخالی گذاشه است .

 

 

 

 

ر) تعریف عملیاتی:

مبارزه با افراط گرایی و جدایی طلبی،رقابت برای تسلط بر انرژی و جلوگیری از دخالت قدرتهای منطقه ای و گسترش ناتو متغیرهای مستقل فرضیه را تشکیل میدهند که در تعریف عملیاتی انها باید گفت تشکیل نیروهای حافظ صلح منطقه و سازمان همکاری شانگهای و همکاریهای امنیتی روسیه و چین با کشورهای منطقه در انهدام و دستگیری عاملان جدایی طلب و افراط گرای اسلامی نمونه هایی از مبارزه با افراط گرایی و جدایی طلبی اعضای این منطقه میباشد.

بازدارندگی ایلات متحده بعنوان متغیر وابسته در این پژوهش در نظر گرفته شده است که در تعریف عملیاتی آن میتوان به اخراج نیروهای آمریکایی از پایگاه های کشورهای عضو و تعیین جدول زمانبندی برای خروج کامل ان از خاک اعضای سازمان،پذیرفته نشدن درخواست عضویت این کشور در سازمان شانگهای،برگزاری مانورهای مشترک اعضا در مخالفت و قدرتنمایی در برابر آمریکا،پیروزی اعضای اصلی سازمان یعنی چین و روسیه در تسلط بر حوزه های انرژی در رقابت با آمریکا و گسترش احساسات ضد آمریکایی در منطقه اشاره کرد که شرح مفصل ان در این تحقیق بررسی خواهد شد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ذ)تعریف مفاهیم و اصطلاحات:

   یکجانبه گرایی: این واژه در مقابل اصطلاح چند جانبه گرایی قرار میگیرد.و ناظر بر اقدامات یک طرفانه یک کشور در مقابل یک یا عده ای از دولتها اطلاق میشود که این امر به سبب قدرت هژمونیک ان کشور میباشد.در این حالت کشور یکجانبه گرا در پیگیری اهداف خود بدون رویارویی با قدرت رقیب بصورت تکتازانه عمل میکند. (حاتمی، تورج (1382) برخورد منافع امریکا و روسیه در اسیای مرکزی،تهران،انتشارات خوارزم ص:20)

 

واژه بازدارندگی: در مقابل واژه انگلیسی deterrence اتخاذ گردیده است.

فرهنگ معین «بازداشتن» را در فارسی به معنی «منع کردن، جلوگیری کردن، توقیف کردن و حبس کردن» معنی می کند. اما واژه انگلیسی deterrence از فعل deter و آن نیز از لغت لاتین deterrence می آید که از ترکیب Terrere + de یعنی از ترکیب (‏Terror + away From)()گرفته شده است، یعنی «پیش گیری (کسی) از انجام عملی به سبب ترس، وحشت، تهدید و ترور»؛ با مفهوم مذکور، بازدارندگی یک اثر روانی بر دشمن دارد و او را از اندیشه حمله یا شروع به جنگ باز می دارد. این نوع تهدید باید پیامی صریح داشته باشد و آن پیام باید تهدید به رنج و آسیب را انتقال دهد.

معمولاً در بازدارندگی ، عمل متقابل یا تلافی جویانه نفس اساسی دارد. این پیام باید طوری باشد که اگر دشمن، جنگ را آغاز کند، بهای بسیار سنگینی را بپردازد. پس بازدارندگی بین دو دولت الف و ب عبارت است از قدرت تهدید از ناحیه الف علیه ب به منظور پیش گیری از آغاز جنگ از ناحیه ب، به نحوی که در فقدان این قبیل تهدیدات ب بتواند به جنگ مبادرت ورزد. البته باید متوجه بود که بین بازدارندگی از طریق انکار (denial) و بازدارندگی از طریق عمل متقابل و تلافی (Retaliation) تفاوتهایی وجود دارد. «انکار» یعنی هرگونه پیش گیری از حمله مانند استفاده از فن آوری و عدم توانایی فنی برای ساقط کردن کلاهکهای هسته ای در هنگام حمله، ولی «تلافی»، تهدید به عمل متقابل است.)معین، فرهنگ فارسی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر ، (1363) . جلد اول، ص 454. و 2- ثقفی عامری، ناصر؛(1386) ناتوی جدید در معادلات بین الملل، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، ص: 12)

 

  امنیت:امنیت ملی شامل تعقیب روانی و مادی ایمنی است و اصولا جزء مسئولیت حکومتهای ملی است.تا از تهدیدات مستقیم ناشی از خارج نسبت به بقای رژیمها،نظام شهروندی و شیوه زندگی شهروندان خود ممانعت بعمل اورند.(بوزان،باری و ویور(1388)،مناطق و قدرتها،ترجمه رحمان قهرمان پور،مرکز مطالعات راهبردی،صص 47 -4

و)اهداف تحقیق:

آسیای مرکزی یکی از مناطق ژئوپلیتیک همجوار کشورمان ایران میباشد.موضوعات امنیتی این منطقه در رابطه تنگاتنگ با دول همجوارشان تاثیر گذار است. از نظر اقتصادی هم آسیای مرکزی موقعیت ژئواکونومیکی خاصی دارد که در صورت شناسایی دقیق ظرفیتها و فرصتهای ان نوع سیاستگذاری اقتصادی و سیاسی معنا پیدا میکند. منابع موجود در این منطقه میدان رقابت گسترده ای را بین قدرتهای منطقه ای و فرا منطقه ای شکل داده است که هر کدام به نحوی در پی بهره برداری از این منابع و تامین امنیت انتقال این منابع میباشند. عقبه این رقابتها و ماهیت تحولات امنیتی منطقه منجر به شکل گیری یکی از بزرگترین سازمان بین المللی شده است که سرنوشت این رقابتها را در جهت خاصی به پیش برده است. ایران نیز به عنوان عضو ناظر این سازمان به برداشت منافع سیاسی خود رهنمون شده است در این پژوهش سعی بر شناخت دقیق زوایای کارکردی سازمان شانگهای و دامنه تاثیر ان در معادلات قدرت منطقه ای شده است. این امر با توجه به ظهور قدرتهای فرا منطقه ای چون ایالات متحده و سعی آن بر منزوی کردن ایران در آسیای مرکزی و با هدف کوتاه کردن دست ایران در پیگیری منافع اقتصادی و سیاسی اش در این ناحیه بسیار حائز اهمیت میباشد.لذا با شناخت این فرصتها و تهدیدها بهتر میتوان در اتخاذ مواضع درست تصمیم گیری کرد.

 

ه)روش تحقیق:

در تحقیق حاضر تلاش بر آن است تا به منظور پاسخ به سوالات تحقیق و آزمون فرضیه از روش تحلیلی_توصیفی استفاده شود. و برای جمع اوری داده ها به روش اسنادی عمل میشود.از این رو برای انجام کار از منابع داخلی و خارجی بصورت مکتوب و نیز از منابع اینترنتی بهره گیری شده است که پس از شناخت و جمع اوری داده ها و تعیین حوزه موضوعی بحث،به ارزیابی یافته ها وارتباط اجزای تحقیق پرداخته و پس از تجزیه و تحلیل ساختار تحقیق جمع بندی و نتیجه گیری میشود.

 

 

 

 

 

 

ی)سازمان دهی تحقیق:

پژوهش حاضر از شش فصل تشکیل شده است.فصل اول شامل کلیات تحقیق که متشکل از بیان مسئله، فرضیه و سوال اصلی، سوابق موضوع، روش تحقیق، تعریف اصطلاحات و واژگان و سازماندهی تحقیق میباشد.فصل دوم نگاهی است به سازمان شانگهای از حیث بررسی ساختار و تشکیلات ان. در  فصل سوم نگرش قدرتهای بزرگ به اسیای مرکزی مورد بحث قرار گرفته است . و در فصل چهارم چالشهای موجود در اسیای مرکزی که شامل مبحث جدایی طلبی و افراط گرایی و مبحث انرژی است تبیین شده است.فصل پنجم بررسی سازمان شانگهای از حیث تقابل با ایالات متحده مورد بحث واقع شده. و در نهایت فصل ششم به عنوان اخرین فصل و نتیجه گیری پژوهش در نظر گرفته شده است که ارتباط اجزای ساختار تحقیق بخوبی مشاهده خواهد شد و اثبات فرضیه اصلی پژوهشمان را در بر خواهد داشت.

 

 

 

 

 

 

 

 

  

فصل دوم

 

بررسی سازمان شانگهای:ساختار و تشکیلات

 

 

سازمان شانگهای:

   الف)عوامل موثر در پیدایش سازمان:پس از فروپاشی اتحاد شوروی کشورهای واقع در منطقه آسیای مرکزی در قالب پروسه دولت سازی و هویت یابی،بسط امنیت و توسعه را بعنوان ضامن استقلال و حافظ تمامیت ارضی خود مورد توجه قرار دادند.شرایط ژئوپلیتیکی و سوابق تاریخی به ان کشورها اموخته بود که الزاما میباید به سمت «توازن» در نزدیکی با قدرتهای بین المللی برتر پیش بروند و حتی الامکان از گرایش یک سویه به یک قدرت برتر بپرهیزند.لذا هرگاه که شرایط محیطی اقتضا می نمود،حاضر بودند که با قدرتهای  بین المللی دارای منافع استراتژیک در منطقه در قالب تعاملات و همگرایی های دو یا چند جانبه از جمله [1]CIS در سال 1991 ،PFP[2] در سال 1994 و گروه شانگهای پنج در سال 1996 (توسعه ان به سازمان همکاری شانگهای)،امنیت خود را گره بزنند.از سوی دیگر با ظهور آسیای مرکزی و قفقاز در صحنه بین المللی،کشمکش های تازه ای بین قدرتهای منطقه ای و بین المللی بر سر منفع و منابع متصور در منطقه اغاز گردید.در فضای منطقه ای بوجود آمده بعد از استقلال عواملی چون ژئوپلیتیک منطقه،توانایی های بالقوه و بالفعل اقتصادی کشورهای تازه استقلال یافته،بازارهای جدید و منابع سرشار انرژی موجود در ان کشورها باعث شد تا منطقه مورد نظر بیش از پیش مورد توجه قدرت هایی چون چین،روسیه و ایالات متحده قرار بگیرد.(کولایی،1378: 254)

کشورهای منطقه آسیای مرکزی از زمان استقلال تا تشکیل سازمان همکاری شانگهای دوره های متفاوتی از شرایط امنیتی را به شرح زیل پشت سر گذاشته اند:

  • دوره بی نظمی نسبی(1993-1991) به علت فقدان امکانات مادی و ساختارهای امنیتی،نظم امنیتی خاصی بر منطقه حاکم نبود.و جامعه کشورهای مسقل مشترک المنافع در این دوران شکل گرفت.
  • دوره ثبات نسبی(96 ـ1993 ):مناطق بحرانی تا حدودی تحت کنترل درآمدند.طرح مشارکت برای صلح ناتو و گروه شانگهای پنج در این دوره شکل گرفتند.
  • دوره اغاز دگرگونی(98 ـ1997 ):در این دوره برخی از کشورهای منطقه برای خروج از نظام امنیتی CIS اعلام آمادگی نمودند.از سوی دیگر از طریق تشکیل اتحادیه گوام در سال 1997،شرایط برای افزایش حضور آمریکا و ناتو و گسترش همکاری های نظامی میان کشورهای منطقه و غرب و از سوی دیگر کاهش اتکا به روسیه مهیاترشد.
  • دوره توازن نسبی(99 ـ1998):بر اساس شرایط محیطی و مشکلات داخلی کشورهای منطقه رهبران این منطقه به این نتیجه رسیدند که برای تضمین امنیت در آسیای مرکزی حمایت روسیه ضروری میباشد.در همین حال با اوج گیری نفوذ طالبانیسم و تروریسم،امنیت نظامی تبدیل به یک اولویت جدی شد که در نهایت چرخش بیشتر کشورهای منطقه به سمت روسیه را به دنبال داشت.این دوران همزمان با به قدرت رسیدن پوتین در روسیه بعنوان نخست وزیر و سپس کفیل ریاست جمهوری بود.بدین ترتیب مشارکت کشورهای آسیای مرکزی در فعالیتهای مربوط به ناتو و PFP کاسته شد.
  • دوره تشدید رقابتها(2001 ـ2000):بازگشت روسیه به صحنه معادلات منطقه آسیای مرکزی،باعث افزایش رقابت آمریکا و روسیه بر سر کسب موقعیت برتر در آسیای مرکزی شد.سازمان همکاری شانگهای در این دوره شکل میگیرد.ازبکستان که از CIS جدا شده بود،به این سازمان پیوست.اتحادیه اقتصادی اوراسیا در این دوره تشکیل و ساختار امنیتی تاشکند هم تجدید گردید.

با توجه به نقش مناسبات و همکاریهای منطقه ای در تحقق اهداف کشورهای واقع در یک منطقه ایجاد گروه شانگهای پنج از یک سو به منظور تعدیل در مناسبات دو کشور روسیه و چین با بلوک غرب(بویژه با آمریکا)بعنوان شریک اول استراتژیک هر دوکشور و در مرحله دوم تعیین حدود فعالیت هر یک از دو قدرت فوق در منطقه و در نهایت رفع برخی موانع سنتی کشورهای منطقه نظیر؛اختلافات مرزی،جدایی طلبی،افراط گرایی و … مورد توجه قرار گرفت.در مقابل چهار کشور قزاقستان،قرقیزستان،ازبکستان و تاجیکستان نیز با هدف تعدیل روابط با روسیه و رفع موانع و مشکلات داخلی و سنتی نظیر اختلافات مرزی،شورش ها و ناارامی های دخلی،مبارزه با جدایی طلبی و افراط گرایی از پیوستن به این پیمان استقبال کردند.در این میان مناسبات پکن و مسکو عامل تعیین کننده در شکل گیری گروه شانگهای پنج و تبیین سیاستهای محوری ان بوده است.این دو کشور پایه های اصلی سازمان همکاری شانگهای را تشکیل میدهند.در واقع میزان تعامل این دو کشور برای پیشبرد اهداف سازمان از اهمیت بالایی برخوردار است.اگر چه این دو کشور با ظهورنظم جهان تک قطبی مخالفت میکنند ولی در عین حال فاقد روابط استراتژیک همسو میباشند.(امیدار نیا،1380:177)

در سراسر دهه نود پکن و مسکو روابط همه جانبه خود را شامل تجارت،حل اختلافات مرزی،تبادل هیأتهای عالی رتبه،همکاری در صنایع دفاعی و کاهش متقابل نیروهای نظامی را بهبود بخشیدند.بدیهی است که پس از سه دهه کشمکش چین و شوروی در خلال جنگ سرد که به مثابه اصل ثابتی در روابط بین الملل ان دوران بودتغییر روابط از برخوردهای ایدئولوژیک ونگرانی های امنیتی به همکاری نظامی و مشارکت بر اساس منافع مشترک کاملا قابل ملاحظه است.پکن و مسکو دریافته بودند که بهبود مناسبات دوجانبه میتواند برای انان در برابر غرب و آمریکا توازن ژئواستراتژیک ایجاد نموده،منافع بیشماری از جمله مزیت اقتصادی بهمراه داشته باشد.سیاست واقع گرایانه به رهبران چین و روسیه کمک کرد تا بر تجارب تلخ گذشته خود و نگرانی های ایدئولوژیک و امنیتی غلبه کنند.در حال حاضر همکاریهای نظامی کما فی سابق نقش مهمی در روابط دوجانبه میان دو کشور ایفا میکند.مناسبات دو کشور در طول چند دهه اخیر به یکسری توافقات مثبت در ابعاد مختلف،اعتماد سازی،کاهش نیروهای نظامی در مناطق مرزی و همکاری های دراز مدت در صنایع دفاعی منجر شده است.مناسبات نظامی چین ـ روسیه سبب گردید که ارتش چین به طیف قابل ملاحظه ای از سیستم های تسلیحاتی با فن اوری بالا که قبلا به ان دسترسی نداشت،دست یابد.همکاری مشارکتی میان دو کشور مواضع انان را در مسایل مهم منطقه ای و جهانی تقویت نموده است.برای مثال حمایت چین از روسیه در خصوص مسئله چچن و مخالفت با توسعه ناتو به شرق با استقبال مسکو همراه بوده است.از سوی دیگر روسیه نیز از مواضع چین در خصوص تایوان و تحکیم پیمان آمریکا ـ ژاپن حمایت کرده است و هر دو کشور با سیاستهای یکجانبه گرایانه آمریکا در منطقه مخالفت میورزند.

بدین ترتیب باتوجه به اینکه سازمان همکاری شانگهای هر دو قدرت اصلی منطقه را در درون خود جای داده است،قادر است بین انها موازنه ای جهت دار برقرار نماید و با عنایت به اینکه موازنه های منطقه ای با حفظ استقلال و حاکمیت دولت های منطقه،مانع توفق یک قدرت میگردند،از شدت تهدیدات امنیتی برای هر دو کشور مذکور بکاهد.در این راستا موارد ذیل در خور توجه میباشد:دستاوردهای عضویت در سازمان نسبی است.یعنی سازمان همکاری شانگهای میتواند بخشی از نیازهای کشورهای عضو را تامین کند و چالشهای پیش روی کشورهای آسیای مرکزی که از عضویتشان در این نهاد ناشی میگردد،قابل توجه نمیباشند.تلاش برای ایجاد توازن مهمتر از دنباله روی از یک قدرت برتر میباشد.لذا بر اساس طبیعت روابط بین الملل در مقابل هژمونی مقاومت صورت میگیرد.این سازمان در درون خود سه نوع از مقابله با هژمونی را نهفته است؛اول)مقابله با هژمونی آمریکا:روسیه و چین میخواهند از این سازمان در تعدیل قدرت هژمونیک آمریکا بهره گیرند. دوم)مقابله با هژمونی روسیه و چین و آمریکا توسط کشورهای آسیای مرکزی:کشورهای واقع در منطقه آسیای مرکزی عضو سازمان به دنبال ایجاد موازنه در قدرت سه کشور فوق در سطح منطقه هستند. سوم)مقابله با هژمونی روسیه:چین به دنبال کاهش تدریجی نفوذ روسیه و افزایش نفوذ خود در منطقه است.لذا چه در سطح بین المللی و چه در سطح منطقه ای وجود سازمان میتواند بیانگر گرایش کشورها بسوی برقراری توازن بجای دنباله روی تعبیر گردد.(جانگ چینگ،1379: 311)

در رابطه با کارکرد سازمان باید چند محور را در نظر داشت؛ 1ـ اگر این فرض صحیح باشد که گرایش سیاست امنیتی آمریکا در سال های اتی به سمت شرق جدی تر میگردد،انگاه گرایش چین به سمت غرب خود برای خروج از بن بست حتمی است.2ـ اگر اروپا به هر دلیلی همچنان روسیه را تهدید تلقی کند انگاه گرایش به سمت شرق خود فزونی خواهد یافت و اگر چین و روسیه بتوانند در این گرایشها مکمل توانمندیهای یکدیگر گردند انگاه افزایش تعاملات دو کشور در یک قطب بزرگ بین المللی جدید محتمل می نماید.در چنین شرایطی سازمان همکاری شانگهای بعنوان منطبق ترین نهاد چند جانبه منطقه ای برای فراهم اوردن شرایط،زمینه ها و نهادهای لازم برای افزایش تعاملات بین دو کشور چین و روسیه و ایجاد موازنه در روابط ان دو با غرب حائز اهمیت می باشد. در همین راستا عوامل موثر در توفیق کشورهای عضو سازمان برای نیل به اهداف از پیش تعیین شده را باید در زمینه های زیر جست:

  • منافع کشورهای عضو از قبیل تاکید بر توسعه اقتصادی از طریق تامین امنیت و ثبات سیاسی در داخل و حفظ ارامش منطقه ای
  • نورم ها و هنجارهای مشترک از جمله ضعیف بودن نسبی کشورهای عضو
  • وجود توانایی ها،ظرفیتها و منابع غنی کشورهای عضو
  • تاکید اعضا بر کسب هویت و اعتبار بین المللی

امروز سازمان شانگهای به یک نهاد چند جانبه بدل گشته است.موضوعات اقتصادی و طرح ایجاد یک منطقه آزاد تجاری بعنوان یکی از برنامه های نشست های ان مورد توجه میباشد.تشکیلات منطقه ای مذکور بعنوان سازمانی مطرح است که دارای طرح های بزرگ برای همکاری های چند جانبه میباشد.در حالی که در سال 1996 و در ابتدای تاسیس کمتر بعنوان یک مکانیسم همکاری بین المللی مورد توجه قرار داشت.

شکل گیری سازمان مذکور سبب شد تا بطور نسبی کشورهای عضو تلاش نمایند وقت و منابع محدودشان را از مسائل امنیتی و مرزی به موضوعات مهم دیگر از قبیل حفظ ثبات سیاسی و ارتقای پیشرفتهای اقتصادی در داخل اختصاص دهند.درابتدا این گروه در قالب ترتیبات امنیت منطقه ای با هدف توسعه اقدامات اعتمادسازی امنیتی در مرزهای کشورهای عضو تاسیس گردید و کمتر بعنوان یک مکانیزم بین المللی مورد توجه جامعه جهانی قرار داشت.ولی به مرور در طی نشست های سران در شانگهای،مسکو،الماتی،بیشکک و دوشنبه، تکوین و تحول ساختاری و عملکردی پیدا کرد و دامنه اهداف و سیاست گذاری های ان از اقدامات و مباحث امنیتی به موضوعات اقتصادی ـ تجاری و همکاریهای سیاسی گسترش یافت.تا جایی که در ششمین اجلاس سران گروه شانگهای پنج که در تاریخ 14 و 15 ژودن سال 2001 در شهر شانگهای چین برگزار گردید،ازبکستان بعنوان ششمین عضو گروه پذیرفته شد و در جریان اجلاس فوق سران کشورهای عضو اعلامیه تاسیس سازمان همکاری شانگهای را امضا نمودند و اجلاس فوق اولین نشست شورای رؤسای کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای نام گرفت.بدین ترتیب در پنجمین سال تولد،گروه مذکور به یک سازمان چند جانبه منطقه ای تبدیل شد. این سازمان درخواستهای متعددی برای عضویت ناظر و عضویت دائم از سوی کشورهای منطقه و سایر کشورهایی که خواهان حضور فعالتر در منطقه آسیای مرکزی میباشند و تحولات انرا دنبال میکنند دریافت کرده است. این خود نشان از افزایش و اعتبار سازمان در مناسبات منطقه ای و بین المللی است. هم اکنون کشورهای هند، پاکستان، ایران و مغولستان بعنوان اعضای ناظر در این سازمان حضور دارند.(منصفی،1385: 66)

در حال حاضر سازمان همکاری شانگهای مواردی از قبیل تقویت اعتماد متقابل،دوستی و حسن همجواری میان کشورهای عضو،ترویج همکاریهای موثر در زمینه های سیاسی،تجاری و اقتصادی،علوم و تکنولوژی،فرهنگی و اموزشی،همکاریهای انرژی،حمل و نقل،بوم شناسی،تلاش مشترک برای تضمین صلح و امنیت و ثبات در منطقه،ایجاد نظم عقلانی سیاسی ـ اقتصادی دموکراسی بین المللی و…را بعنوان اهداف مندرج در منشور سازمان مورد تاکید دارد.

ب)اعلامیه تاسیس:

کشورهای امضا کننده اعلامیه تاسیس سازمان،نقش گروه شانگهای پنج را طی پنج سال فعالیت ان مثبت و سازنده ارزیابی کردند و عنوان داشتند که گروه شانگهای پنج در تعمیق اعتماد متقابل و برقراری روابط دوستانه،بر اساس حسن دوستی و همجواری میان اعضا و همچنین مشاوره و رایزنی برای تامین امنیت و ثبات منطقه ای و ایجاد بستر عمومی در میان کشورهای عضو تاثیر گذار بوده است.همچنین مجموعه اسنادی که طی پنج سال به امضا رسید، شامل سند سال 1998 الماتی، سند سال 1999 بیشکک و سند سال 2000دوشنبه کمک زیادی به تامین صلح و ثبات منطقه ای و بین المللی نموده و همکاری های دیپلماتیک و منطقه ای را افزایش داده است و تاثیرات مثبتی بروی جامعه جهانی گذاشته است.متن اعلامیه تاسیس سازمان بدین شرح میباشد:

  1. بدین ترتیب وبر اساس اعلامیه ای شامل 11 بند،شش کشور جمهوری خلق چین، فدراسیون روسیه، جمهوری تاجیکستان، جمهوری ازبکستان، جمهوری قزاقستان و جمهوری قرقیزستان رسما سازمان همکاری شانگهای را تاسیس مینمایند.
  2. هدف سازمان تقویت اعتماد متقابل و حسن همجواری و دوستی در میان کشورهای عضو و تشویق همکاری های مؤثر در میان اعضا در زمینه های مختلف سیاسی،اقتصادی ـ تجاری،علمی و تکنولوژی، فرهنگی، اموزشی، انرژی، ارتباطات، محیط زیست و سایر زمینه ها میباشد.تلاش مشترک برای تحقق صلح و ثبات در منطقه و ایجاد نظم نوین سیاسی و اقتصای منطقه ای و بین المللی از اهداف مشترک اعضا میباشد.
  3. سازمان همکاری شانگهای میبایست نشست های رسمی و منظم رؤسای کشورها را به شکل سالانه و دروره ای برگزار کند.به منظور توسعه و تقویت همکاری میان اعضا در تمام زمینه ها میباید جلسات رؤسای دپارتمانهای مرتبط و گروه های کارشناسی برای مطالعه در مورد طرح های کاری و ارائه پیشنهادات توسعه ای به شکل منظم برگزار گردد.
  4. روح همکاری شانگهای که در زمان گروه شانگهای پنج شکل گرفت.باید بر اساس اعتماد متقابل،منافع مشترک، برابری، مشورت و احترام به تفاوتهای فرهنگی و تمدنی و تلاش برای توسعه عمومی حفظ گردد.
  5. اعضای سازمان میباید به اهداف و اصول منشور سازمان ملل متحد و اصول استقلال، حاکمیت، تمامیت ارضی، عدم مداخله در امور داخلی سایر کشورها و عدم بکارگیری و یا تهدید به توسل به زور در روابط کشورها احترام بگذارند و بر اساس اصول برابری منافع مشترک،رایزنی و مشورت، تمام مشکلات را حل کنند و به دنبال تفوق نظامی یکجانبه بر مناطق همجوار نباشند.
  6. سازمان همکاری شانگهای دو موافقت نامه ای را که پیش از این توسط پنج کشور عضو شانگهای پنج در سال 1996 در شهر شانگهای و در سال 1997 در شهر مسکو در خصوص اعتماد سازی در نواحی مرزی و کاهش نیروهای نظامی در نواحی مرزی را به امضا رسیده اند را توسعه خواهد داد.همکاریهای سازمان به حوزه های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، علمی و تکنولوژی و سایر زمینه ها گسترش خواهد یافت.
  7. سازمان همکاری شانگهای از اصول عدم تعهد پیروی میکند و هیچ کشور یا منطقه ای را هدف قرار نداده و درهای ان بروی جهان خارج باز میباشد.سازمان امادگی دارد که اشکال مختلف گفتگو و تبادل و همکاری با سایر کشورها و سازمانهای منطقه ای و بین المللی را توسعه دهد.بر اساس توفق کلیه اعضا سازمان اعضای جدید را بر اساس ماده شش اعلامیه و سایر مفاد پذیرا خواهد شد.
  8. سازمان تمام تلاش خود را برای تضمین امنیت منطقه ای بکار خواهد بست.کشورهای عضو سازمان همکاری نزدیکی برای اجرای کنوانسیون شانگهای در مورد مبارزه با تروریسم، جدایی طلبی و افراط گرایی خواهند داشت و ساختار ضد تروریستی منطقه ای سازمان در شهر تاشکند ایجاد می گردد.همچنین در خصوص مبارزه با قاچاق سلاح و مواد مخدر و مهاجرت های غیر قانونی و سایر فعالیت ها همکاری مؤثر میان اعضای سازمان ادامه خواهد داشت.
  9. سازمان از تمام ظرفیتها و فرصتهای موجود برای بسط و گسترش همکاری میان کشورهای عضو در زمینه های مختلف اقتصادی و تجاری بهره برداری خواهد کرد و تلاش خواهد نمود که مناسبات دوجانبه و چند جانبه میان اعضای سازمان گسترش یابد.
  10. کشورهای عضو سازمان رایزنی و همکاریهای خود را در فعالیت های مرتبط با امور منطقه ای و بین المللی تقویت خواهند کرد.کشورهای عضو در موضوعات منطقه ای و بین الملی و برای تثبیت و ترویج صلح و ثبات در منطقه و جهان با یکدیگر همکاری خواهند نمود.
  11. شورای هماهنگ سازان ملی برای هماهنگی امور مربوط به دپارتمانهای مرتبط در کشوهای عضو با سازمان تاسیس میگردد.همچنین وزرای خارجه کشورهای عضو سازمان قوانین موقت شورا را به منظور اغاز فعالیت های ان تعیین مینمایند. شورای هماهنگ سازان ملی وظیفه تهیه پیش نویس منشور سازمان را عهده دار خواهد بود.منشور سازمان میبایست به اهداف،وظایف و برنامه همکاریهای اتی سازمان،پروسه و اصول پذیرش اعضای جدید و جنبه های قانونی تصمیمات و همچنین نحوه اجرایی نمودن تصمیمات و همکاریهای سازمان با سایر سازمان های بین المللی تصریح داشته باشد.(دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی،1388: 33-37)

این سند در جریان اجلاس رسان کشورهای عضو سازمان در سال 2002 به امضا رسید.

 

ج)منشور سازمان:

منشور سازمان همکاری شانگهای در جریان اجلاس شورای رؤسای کشورهای عضو در 14 و 15 ژوئن سال 2001 در شهر شانگهای چین مورد موافقت سران کشورها قرار گرفت.در تاریخ 7 ژوئن سال 2002 و در جریان اجلاس رؤسای کشورها در سن پترزبورگ روسیه به امضای سران شش کشور عضو سازمان رسید و در تاریخ 19 سپتامبر سال 2003 لازم الاجرا شد.این منشور بر توفقات اجلاس 1996 گروه شانگهای پنج در خصوص اعتمادسازی در نواحی مرزی،توفق نامه 24 اوریل 1997 در مورد کاهش نیروهای نظامی مرزی و کلیه توافقات دو جانبه و چند جانبه طی سالهای 1998 لغایت 2001 میان پنج کشور عضو گروه شانگهای پنج تاکید مینماید. شش کشور چین، روسیه، قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان بعنوان مؤسسین سازمانهمکاری شانگهای که از این پس [3]SCO خوانده می شود، بر مبنای مناسبات تاریخی بین ملتهای خود و همچنین تلاش برای همکاریهای جامع و فراگیر اتی،سازمان همکاری شانگهای را تاسیس مینمایند.و تمایل دارند برای تقویت صلح و تضمین امنیت و ثبات منطقه ای در محیط چند جانبه گرایی سیاسی و جهان گرایی اطلاعاتی و اقتصادی تلاش نمایند.بدین منظور منشور SCO در 15 ژوئن سال 2001 در 26 ماده به شرح زیر مورد موافقت قرار میگیرد.

اهداف و وظایف:مهم ترین اهداف و وظایف سازمان عبارتند از: تقویت اعتماد متقابل،دوستی و حسن همجواری میان کشورهای عضو برای تثبیت همکاریهای چند وجهی در نگهداری و تقویت صلح و امنیت و ثبات در منطقه و کمک به ایجاد دموکراسی نوین،نظم عادلانه اقتصادی و سیاسی بین المللی.

  • همکاری مشترک برای مقابله با تروریسم،جدایی طلبی و افراط گرایی در تمام اشکال ان،مبارزه با قاچاق مواد مخدر،قاچاق سلاح و سایر فعالیتهای جنایی با خصوصیت فراملی و مهاجرت غیر قانونی.
  • تشویق همکاریهای منطقه ای در زمینه های مختلف سیاسی،تجاری، اقتصادی، دفاعی، اجرای قانون، حمایت از محیط زیست، فرهنگی، علمی، تکنولوژی، اموزشی، انرژی، حمل و نقل، فایناس و اعتبارات و نیز سایر زمینه های مربوط به منافع مشترک.
  • اقدام مشترک و مشارکت جمعی بای ایجاد رشد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی متوازن و جامع در منطقه به منظور افزایش استانداردها و ارتقاء شرایط زندگی در کشورههای عضو.
  • هماهنگی رهیافتها برای تعامل در اقتصاد جهانی.
  • ترویج حقوق بشر و آزادیهای اساسی بر اساس تعهدات بین الملی کشورهای عضو و قوانین داخلی کشورها.
  • تقویت همکاری با سایر کشورها و سازمانهای بین المللی.
  • همکاری در زمینه ممانعت از منازعات بین المللی و حل و فصل مسالمت امیز اختلافات.
  • همکاری برای حل مشکلاتی که جهان در قرن بیست و یک با ان مواجه خواهد شد.

2 ـ اصول:کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای از اصول زیر پیروی می نمایند:

  • احترام متقابل به حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی دولتها و خطوط مرزی، اجتناب از سیاست تهاجمی، عدم مداخله در امور داخلی سایر کشورها، عدم بکارگیری زور و تهدید توسل به زور در روابط بین الملل،عدم بکارگیری و جستجوی استفاده از نیروی نظامی برتر یکجانبه.
  • برابری در میان کشورهای عضو، جایگاه مشترک بر اساس درک متقابل و احترام به عقاید یکدیگر.
  • اجرای فعالیتهای مشترک بر اساس منافع متقابل.
  • حل و فصل مسالمت امیز اختلافات میان کشورهای عضو.
  • عدم تقابل و رویارویی سازمان همکاری شانگهای با هیچ کشور دیگر و یا هیچ سازمان بین المللی.
  • مقابله با هرگونه رفتار غیر قانونی بر علیه منافع سازمان.
  • اجرای تعهدات این منشور و سایر اسناد مصوب در چارچوب سازمان.(انوری و رحمانی،1384: 55)

3 ـ زمینه های همکاری:زمینه های همکاری میان کشورهای عضو سازمان به شرح زیر است:

  • حفظ صلح و افزایش و امنیت و اعتماد در منطقه.
  • ایجاد دیدگاه های واحد در سیاست خارجی بر اساس پیگیری منافع مشترک گروه در مجامع و سازمان های بین المللی.
  • توسعه و اجرای اقداماتی با هدف مقابله با تروریسم، جدایی طلبی و افراط گرایی،قاچاق مواد مخدر،قاچاق سلاح و سایر فعالیتهای جنایی با خصوصیات فراملی و مهاجرت غیر قانونی.
  • هماهنگی در فعالیت های کشورهای عضو در زمینه خلع سلاح و کنترل تسلیحات.
  • حمایت و ترویج همکاریهای اقتصادی منطقه ای در زمینه ها و اشکال مختلف وپرورش محیط مناسبی برای تجارت و سرمایه گذاری با هدف دستیابی به تجارت آزاد.
  • بهره برداری مناسب از شبکه حمل و نقل موجود و زیر ساخت های ارتباطی و توسعه ظرفیت های ترانزیت میان کشورهای عضو و توسعه سیستم های انرژی.
  • کنترل، بهینه سازی و مدیریت محیطی مناسب شامل مدیریت منابع ابی در منطقه و اجرای پروژه ها و برنامه های محیطی مشترک.
  • همکاری برای مقابله با بیماریهای فراگیر
  • تبادل اطلاعات قانونی به منظور توسعه همکاریها در چارچوب سازمان.توسعه تعاملات در زمینه های علوم و تکنولوژی،اموزش، بهداشت، فرهنگ، ورزش و توریسم.(فصلنامه آسیای مرکزی وقفقاز،1380: 88)

4 ـ نشست ها:برای اجرائی نمودن اهداف و مقاصد این منشور، نشست ها و ارگانهای ذیل فعالند:شورای رؤسای کشورها، شورای رؤسای دولتها، شورای وزرای خارجه، اجلاسیه های مربوط به سران وزارت خانه ها یا سازمانها، شورای هماهنگ سازان ملی، ساختار ضد تروریستی منطقه ای و دبیر خانه.

5 ـ شورای رؤسای کشورها: شورای رؤسای کشورها بعنوان رکن برتر سازمان عمل میکند.این شورا در مورد اولویتها و تعریف زمینه های اصلی ونیز موضوعات بنیادی وترتیبات داخلی و شیوه تعاملات سازمان با سایر سازمان ها و کشورها تصمیم گیری مینماید.علاوه بر ان بررسی موضوعات مهم بین المللی را در دستور کار دارد.اجلاسیه رؤسای کشورها سالی یکبار برگزار خواهد شد و ریاست ان بر عهدة رئیس دولت میزبان خواهد بود.

6 ـ شورای رؤسای دولتها:شورای رؤسای دولتها بحث بودجه سازمان و مباحث اقتصادی در چارچوب سازمان را بر عهده دارد.شورای رؤسای دولتهای کشورهای عضو سازمان سالی یکبار تشکیل جلسه خواهد داد.اجلاسیه رؤسای دولتها توسط نخست وزیر کشور میزبان مدیریت خواهد شد.

7 ـ شورای وزرای خارجه: شورای وزرای خارجه فعالیتهای کلی سازمان، تشکیل جلسات شورای رؤسای کشورها و نیز رایزنی در مورد مشکلات بین المللی در چارچوب سازمان را ربر عهده خواهد داشت.این شورا ممکن است بیانیه هایی از طرف سازمان ارائه نماید.این شورا عموما یک ماه قبل از اجلاس رؤسای کشورها تشکیل جلسه می دهد.جلسات فوق العاده شورای وزرای خارجه به ابتکار و پیشنهاد حداقل دو تن از وزرای خارجه کشورهای عضو و قبول سایر کشورهای عضو تشکیل خواهد شد. اجلاسیه های شورای وزرای خارجه توسط وزیر خارجه کشور میزبان نشست شورای رؤسای کشورها،به عنوان رئیس دوره ای شورای وزرای خارجه سازمان اداره میگردد.رئیس دوره ای مسئولیت تماس های خارجی شورا با سایر کشورها و یا سازمانها را خواهد داشت.

8 ـ اجلاسیه های رؤسای سایر وزارتخانه ها یا ارگانها:بر اساس تصمیم شورای رؤسای کشورها و شورای رؤسای دولتها ممکن است وزرای مرتبط کشورهای عضو به منظور افزایش تعاملات فی ما بین برای یک موضوع خاص در چارچوب سازمان همکاری شانگهای تشکیل جلسه دهند.این جلسه توسط وزیر و یا رئیس سازمان کشور میزبان و ترتیب دهنده جلسه مدیریت خواهد شد.

9 ـ شورای هماهنگ سازان ملی:این شورا فعالیتهای روزانه سازمان را هماهنگی و هدایت میکند.و تدارکت لازم برای جلسات شورای رؤسای کشورها و شورای نخست وزیران و وزرای خارجه را فراهم میکند و سالی سه بار تشکیل جلسه میدهد.

10 ـ ساختار ضد تروریستی منطقه ای:این ساختار در مورد مقابله با تروریسم،جدایی طلبی و افراط گرایی در سال 2001 بعنوان یکی از ارکان دائمی سازمان در شهر بیشکک قرقیزستان میباشد.اهداف اصلی، وظایف، اصول، مسائل مالی و پروسه قوانین می باید از طریق یک معاهده بین المللی جداگانه توسط کشورهای عضو تهیه و تنظیم گردد.

11 ـ دبیر خانه: دبیر خانه بعنوان رکن اداری دائمی سازمان تعریف می گردد.دبیر خانه حمایتهای تکنیکی و سازمانی از فعالیتهای سازمان را بعمل می اورد و پیشنهادات مربوط به بودجه سالانه را ارائه مینماید.دبیر کل بعنوان رئیس دبیر خانه توسط شورای رؤسای کشورها و کاندیداهای معرفی شده از سوی شورای وزرای خارجه تعیین می گردد.دبیر کل باید برای مدت سه سال انتخاب گردد. معاونین دبیر کل می بایست توسط شورای وزرای خارجه و از میان کاندیداهای معرفی شده از سوی شورای هماهنگ سازان ملی انتخاب گردند. محل تاسیس دبیر خانه در پکن است.

12 ـ مسائل مالی:بودجه سازمان بر اساس موافقت کشورهای عضو تعیین میگردد.بر اساس موافقت نامه منابع بودجه ای می بایست برای مخارج ارگانهای دائمی سازمان هزینه گردند.کشورهای عضو موظفند که خودشان هزینه شرکت نمایندگان و کارشناسان خود را برای حضور در فعالیت های سازمان بپردازند.

13 –عضویت:عضویت در سازمان برای سایر دولتهای منطقه بر اساس اهداف و اصول مندرج در منشور و رویه سازمان، و نیز مطابق سایر تعهدات بین المللی دولت درخواست کننده، باز است.پذیرش عضو جدید در سازمان می بایست توسط شورای رؤسای کشورها و بر اساس پیشنهاد شورای وزرای خارجه در پاسخ به درخواست رسمی کشور درخواست کننده عضویت، تصویب گردد.کشور درخواست کننده می باید درخواست خود را به طور رسمی به رئیس دوره ای شورای وزرای خارجه تحویل نماید.

14 ـ روابط با سایر کشور ها و سازمان های بین المللی: سازمان ممکن است به دولت یا سازمانی وضعیت شریک محاوره ای و یا وضعیت ناظر را اعطا کند.قواعد و پروسه اعطای وضعیت ناظر و یا شریک محاوره ای به یک کشور و یا سازمان مستلزم ایجاد توافق ویژه ای از سوی کشورهای عضو میباشد. منشور هیچ تاثیری بر حقوق و تعهدات کشورهای عضو در قبال سایر قراردادهای بین المللی که اعضا عضو انها میباشند،نخواهد گذاشت.

15 ـ صلاحیت های حقوقی: سازمان می باید از حقوق یک فرد قانونی برخوردار باشد و ممکن است بخواهد معاهده منعقد نماید، دارایی منقول و غیر منقول داشته باشد، بعنوان طرف دعوا در دادگاه حاضر شود و حساب باز کند و تبادلات پولی داشته باشد.

16 ـ پروسه تصمیم گیری: تصمیم گیری در سازمان بر اساس اجماع کلیه اعضا و بدون رأی گیری صورت میگیرد.به استثنای تصمیمات مربوط به تعلیق عضویت یک عضو و یا اخراج از سازمان که اجماع کلیه اعضا منهای یک را لازم خواهد داشت. اگر در خصوص یک فعالیت و یا یک پروژه خاص یک یا چند کشور از از مجموع کشورهای عضو تمایلی برای مشارکت نداشته باشند،این به معنی عدم اجماع تلقی نمیشود و به معنی مخالفت نیست.همچنین عدم مشارکت یک یا چند کشور در یک مورد خاص به معنی ممانعت از مشارکت بعدی انها در ان پروژه تلقی نمیگردد.

17 ـ اجرای تصمیمات:تصمیمات در داخل کشورهای عضو به تصویب میرسد و نظارت بر اجرای تعهدات اعضا برای اجرای این منشور و سایر توفقات و تصمیمات سازمان بر عهده خود کشورهای عضو میباشد.

18 ـ نمایندگان دائمی:اعضا بر اساس قوانین داخلی کشورهای خود نمایندگان دائمی خود را برای دبیر خانه انتخاب و معرفی میکنند.این افراد بعنوان اعضای دیپلماتیک سفارتخانه های کشورهای عضو در شهر پکن تلقی میگردند.

19 ـ مزایا و مصونیتها:دبیر خانه و کارکنان ان از مزایا و مصونیت های لازم برای اجرا و تحقق اهداف سازمان در قلمرو کلیه کشورهای عضو بهره مند خواهند بود.

20 ـ  زبان: زبان رسمی کاری سازمان روسی و چینی میباشد.

21 ـ مدت اعتبار و لازم الاجرا شدن:این منشور دارای اعتبار نامحدوداست.برای کشوری که این منشور را امضا میکند از همان روز تسلیم سند تصویب لازم الاجرا خواهد گردید.

22 –حل و فصل اختلافات

23 ـ اصلاحات و اضافات: این مهم از سوی شورای رؤسای کشورها از طریق توافق جداگانه انجام خواهد شد.

24 ـ حق شرط: هیچ حق شرطی که مخالف اصول، اهداف و مقاصد سازمان باشد و یا کشورهای عضو را از انجام درست وظایف خود باز دارد،بر این منشور وارد نیست.مگر اینکه حداقل دوسوم اعضای سازمان استدلال نمایند که حق شرط می باید مورد لحاظ قرار گیرد.

25 ـ امین:جمهوری خلق چین به عنوان امانت دار،منشور سازمان را نگهداری خواهد کرد.

26 ـ ثبت:مطابق ماده 102 منشور سازمان ملل این منشور در دبیر خانه سازمان ملل ثبت شد.(دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی،1388: 99-103)

 

د)ارکان سازمان:

  • دبیر خانه
  • ساختار ضد تروریستی منطقه ای
  • نهادهای غیر دولتی

  دبیر خانه: دبیر خانه اصلی ترین رکن اداری و اجرائی دائمی سازمان محسوب می شود.دبیر خانه سازمان نظارت بر عملکرد بخشهای مرتبط با سازمان را عهده دار میباشد.این بخش های مرتبط شامل؛ شورای تجاری، کنسرسیوم بین بانکی، مجامع سازمان، صندوق توسعه، باشگاه انرژی انجمن جوانان سازمان می باشند زیر نظر دبیر خانه و بر اساس مصوبات شورای هماهنگ سازان ملی فعالیت می نمایند.همچنین ساختار ضد تروریستی منطقه ای سازمان نیز در تعامل با دبیر خانه و با هماهنگی شورای هماهنگ سازان ملی فعالیت می نماید.دبیر کل سازمان در راس دبیر خانه قرار دارد و چهار بخش مجزای دبیر خانه به شرح ذیل زیر نظر چهار معاون دبیر کل فعالیت می نمایند:

  • بخش سیاسی: تنظیم و هماهنگی امور مربوط به نشست های سران، وزرای خارجه، وزرای کشور، وزرای دفاع، شورای هماهنگ سازان ملی، نشست های دبیران شوراهای امنیتی، جلسات بین پارلمانی، تماس های سازمان، مکانیسم واکنش سریع، مشاوره و رایزنی های درون وزارت خانه های خارجه کشورهای عضو، تعاملات با ساختار ضد تروریستی، بخش نظارت بر انتخابات و تعاملات با نمایندگان دائم کشورهای عضو در دبیر خانه را عهده دار میباشد.
  • بخش اقتصادی و فرهنگی: تنظیم و هماهنگی امور مربوط به نشست های نخست وزیران، جلسات وزارت خانه ها و دپارتمانهای مرتبط در کشورهای عضو، مقامات مسئول، کمیسیونها و گروه های کاری ویژه، تعامل با شورای تجاری، انجمن بین بانکی و صندوق توسعه سازمان، موضوعات مربوط به بخش اموزش،فرهنگ، ورزش، توریسم و حمایت از محیط زیست و بهداشت،تعاملات با بخش جوانان و سایر سازمان های عمومی در چارچوب سازمان همکاری شانگهای را عهده دار می باشد.
  • بخش اطلاعات و تجزیه و تحلیل: تحلیل و بررسی اوضاع و شرایط منطقه ای و بین المللی، پوشش منظم فعالیت های سازمان، ارتباط با رسانه های جمعی و انتشار بیانیه های مطبوعاتی،هماهنگی و تنظیم مصاحبه های مطبوعاتی و جلسات توجیهی، تعامل با اعضای ناظر سازمان و سایر دولتها و سازمانهای بین المللی، گروه تماس افغانستان و تعامل با مجامع سازمان را در بر دارد.
  • بخش اداری:موضوعات تشریفات، معاهدات، هماهنگی با دولتهای میزبان در خصوص نشست های دوره ای سازمان، صفحه خانگی دبیر خانه، مکاتبات، بخش اسناد و بایگانی، بخش مالی و حمایت های اجرایی و تدارکاتی از فعالیتهای سازمان و در نهایت بخش ترجمه را پوشش میدهد (فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز،1380: 111-117).

   ساختار ضد تروريستي منطقه اي(RATS)[4]: بر اساس كنواسيون شانگهاي در مورد مبارزه با تروريسم، جدايي طلبي و افراط گرايي و اهداف و اصول سازمان ملل، كشورهاي عضو سازمان سه عامل تروريسم،جدايي طلبي و افراط گرايي را به عنوان تهديد صلح و امنيت كشورها تشخيص داده و ان را مخل روابط دوستانه ميان كشورها ميدانند.همچنين براي تضمين حقوق بشر و آزادي هاي اساسي،بر همكاري و هماهنگي هاي في مابين به منظور تحقق تماميت ارضي و ارامش و ثبات و نيز افزايش همكاري براي مبارزه بر عليه سه عامل تروريسم و جدايي طلبي و افراط گرايي تاكيد ميكند.بدين منظور و بر اساس ماده ده منشور سازمان و اصلاحيه اجلاسيه سران سازمان در سن پترزبورگ ساختار ضد ترورستي منطقه اي توسط شش كشور عضو سازمان طبق كنوانسيون شانگهاي مورخ 15 ژوئن سال 2001 بعنوان يكي از اركان دائمي سازمان در شهر تاشكند ازبكستان تاسيس گرديد.رئيس ساختار ضد تروريستي منطقه اي براي مدت سه سال توسط شوراي رؤساي كشورهاي عضو سازمان از مليت هاي كشورهاي عضوسازمان انتخاب مي گردد.ساختار ضد تروريستي منطقه اي سازمان داراي شورايي است كه بالاترين ركن تصميم گيري در سازمان محسوب مي گردد.همچنين كميته اجرايي RATS زير نظر اين شورا فعاليت ميكند و كارهاي اجرايي را عهده دار مي باشد.نمايندگان دائم كشورهاي عضو سازمان در RATS نيز در هماهنگي و تعامل با اين شورا فعاليت مي نمايد.اهداف و وظايف اصلي RATS به شرح زير مي باشد:

  • حفظ تماس هاي كاري با دبير خانه سازمان و تقويت هماهنگي با سازمان هاي بين المللي در تلاش براي مبارزه با تروريسم،جدايي طلبي و افراط گرايي.
  • مشاركت در تهيه پيش نويس اسناد قانوني بين المللي در تلاش براي مبارزه سه عامل فوق.
  • هماهنگي و همكاري با شوراي امنيت سازمان ملل متحد و كميته ضد تروريست ان سازمان و سازمان هاي منطقه اي و بين المللي براي ايجاد مكانيسم تدوين مقررات موثر براي مقابله با تهديدات و چالش هاي نوين.
  • جمع اوري و تجزيه تحليل اطلاعاتي كه توسط كشورهاي عضو سازمان در مورد مبارزه با تروريسم و جدايي طلبي و افراط گرايي تهيه ميگردد.
  • ايجاد بانك اطلاعات ساختار ضد تروريستي منطقه اي و معرفي ملاحظات و توجهات ساختار در مبارزه عليه سه محور فوق الذكر.
  • تدارك و برگزاري كنفرانس هاي علمي و تبادل تجارب در مورد مبارزه با تروريسم و جدايي طلبي و افراط گرايي.

هزينه هاي ساختار ضد تروريستي از محل بودجه سازمان تامين ميگردد. تمام كشورهاي عضو سازمان داراي نماينده دائمي در ساختار ضد تروريستي منطقه اي مي باشند.(میر محمد،1381: 55)

کنوانسیون شانگهای در مورد مبارزه با تروریسم،جدایی طلبی و افراط گرایی: محورهای کنوانسیون 21 ماده ای شانگهای در مورد مبارزه با عوامل فوق بدین شرح است؛

ـ جمهوری قزاقستان، خلق چین، قرقیزستان، تاجیکستان،ازبکستان و فدراسیون روسیه بر اساس اصول و اهداف منشور سازمان ملل متحد در جهت صلح و امنیت بین المللی و ترویج روابط دوستانه و همکاری میان کشورها اذعان می دارند که تروریسم،جدایی طلبی و افراط گرایی عامل صلح و تهدید بین المللی و روابط دوستانه میان کشورها و آزادی و حقوق بشر می باشند.و تصدیق می کنند که پدیده های فوق موجب تهدید جدی تمامیت ارضی و امنیت کشورها و ثبات سیاسی و اقتصادی و اجتماعی انهاست.

ـ بر اساس اصول بیانیه مشترک الماتی سال 1998، بیانیه بیشکک سال 1999 و بیانیه دوشنبه سال 2000 و بیانیه تاسیس سازمان هکاری شانگهای در سال 2001 کشورهای عضو معتقدند که تروریسم،افراط گرایی و جدایی طلبی تعریف شده در این کنوانسیون نمی توانند در هیچ شرایطی توجیه پذیر باشند و عاملان چنین اعمالی باید تحت تعقیب قانونی قرار بگیرد.و اعتقاد دارند که همکاری مشترک در چارچوب این کنوانسیون میان اعضا یک شیوه موثر برای مبارزه با تروریسم و جدایی طلبی و تروریسم و افراط گرایی است.

بر اساس اهداف تدوین این کنوانسیون اصطلاحات مورد استفاده بدین شرح تعریف می شوند.

ـ تروریسم یعنی هر عملی که یکی از مفاد مندرج در ضمیمه این کنوانسیون را نقض میکند و سایر اقداماتی که باعث مرگ و یا ایراد جراحات بدنی جدی به یک شهروند و یا هر شخص دیگری که در شرایط غیر جنگی قرار دارد می شود.

ـ جدایی طلبی یعنی هر عملی که باعث نقض تمامیت ارضی یک کشور شود.

ـ افراط گرایی یعنی تصاحب یا نگهداری جبری قدرت و نیز تغییر جبری قانون اساسی دولت یک کشور و تجاوز جبری به امنیت عمومی.(دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی،1388: 141-147)

و)نهادهای غیر دولتی

نهادهای غیر دولتی سازمان به سه دسته شورای تجاری،کنسرسیوم بین بانکی و اجتماعات و مجامع سازمان تقسیم می گردند.این نهادها زیر نظر شورای هماهنگ سازان ملی و در تعامل با دبیر خانه سازمان فعالیت می کنند.جلسات نهادهای فوق الذکر به شکل مستقیم و بر اساس دستور العمل شورای هماهنگ سازان ملی برگزار میشود وزمان برگزاری جلسات و نشست ها با هماهنگی دبیرخانه سازمان در شهر پکن تعیین میگردد.

شورای تجاری: این شورا ساختاری غیر دولتی است که برای گسترش و تعمیق همکاری و تعامل بخش های مالی و تجاری کشورهای عضو سازمان تشکیل گردیده است.وظیفه اصلی شورای تجاری افزایش تماس میان سطوح مختلف تجار کشورهای عضو و تشویق به مشارکت بیشتر انها در فعالیتهای تجاری،اقتصادی و سرمایه گذاری در حوزه کشورهای عضو سازمان تعریف شده است.دبیر خانه شورای تجاری بعنوان رکن دائمی ان در شهر مسکو مستقر می باشد و وظیفه ارائه کمک های تشریفاتی، تکنیکی و حمایت های اطلاعاتی از فعالیت های شورای تجاری را بر عهده دارد.

کنسرسیوم بین بانکی: کنسرسیوم بین بانکی دارای شورایی است که در سطح رؤسای بانک ها می باشد.و سالی یکبار تشکیل جلسه می دهد.در جریان برگزاری اجلاس ششم سران سازمان در سال 2006 در حضور سران کشورهای عضو رؤسای بانک های عضو کنسرسیوم دو سند همکاری بانکی را به امضا رساندند.سند اول به سرمایه گذاری بانک های کشورهای عضو در پروژه های مشترک  اشاره داشت که به موجب ان مبلغ 742 میلیون دلار بعنوان پشتوانه سرمایه گذاری در طرح ها و پروژه های مشترک مورد تاکید قرار گرفت.سند دوم نیز بر گسترش همکاریهای بانکی میان کشورهای عضو تاکید می نماید.

مجامع سازمان: این نهاد در خصوص راهکارهای گسترش و تعمیق مناسبات کشورهای عضو و کشورهای ناظر سازمان در حوزه های مختلف انرژی،حمل و نقل،ارتباطات و اطلاعات بحث و تبادل نظر میکند.(میر محمد،1381: 19-26)

ه)اهداف کشورهای عضو دائم:

  چین: چین در تنظیم مناسبات با منطقه آسیای مرکزی مجموعه ای از الزامات داخلی و خارجی(در ارتباط با سین کیانگ) را مد نظر قرار داد و در مجموع دیدگاه محافظه کارانه ای نسبت به آسیای مرکزی اتخاذ کرده است.با توجه به این که چین در کنترل قسمتهای آسیای مرکزی خود(سین کیانگ)با مشکلاتی روبرو است،لذا نسبت به سیاست های داخلی کشورهای آسیای مرکزی حساس است.چین در این کشورها دولت های ملی دموکرات یا طرفدار غرب و حتی نابسامانی های ناشی از عدم اقتدار دولت مرکزی که می توانند موجب بروز ناارامی در منطقه سین کیانگ گردند را نمی پسندد.لذا اقتدار گرایی که در اکثر کشورهای آسیای مرکزی وجود دارد،برای چین قابل قبول است.جنبش های ناسیونالیستی در منطقه نیز برای چین مضر است.از سوی دیگر نیز دولت های آسیای مرکزی نیز تمایل بارزی به ناسیونالیسم ترکستانی ضد چینی که با اسلام گرایی نیز ملحق گشته و در پی تاسیس دولت مستقل جدیدی در سین کیانگ باشد از خود نشان نداده اند.

با توجه به این ملاحظات داخلی و بین المللی، سیاست چین در آسیای مرکزی پس از استقلال کشورهای آسیای مرکزی محتاطانه بوده است و بر محورهایی چون اعتماد سازی نظامی در اطراف مرزهای       مشترک،توسعه روابط سیاسی،افزایش مبادلات کالا و فراهم کردن زمینه برای حضور در تقسیم منابع انرژی متمرکز بوده است.توسعه آسیای مرکزی و چین برای هر دو طرف جذاب است.تجارت می تواند به افزایش نفوذ چین در کشورهای آسیای مرکزی بیانجآمد و موجب گردد تا این کشورها از پذیرش سیاست هایی که چین انها را نامطلوب می پندارد،دورتر گردند.برای کشورهای آسیای مرکزی چین یک شریک تجاری مهم است که می تواند نفوذ روسیه را متعادل سازد.حتی اگر حاکمان آسیای مرکزی به روابط امنیتی با روسیه متعهد باقی بمانند، تمایل به عدم انزوا و یک سویه نشدن روابط انها با خارج،ان کشورها را به دنبال ارتباط با سایر کشورها از جمله چین سوق می دهد. فعالیتهای چین طی چند سال اخیر در آسیای مرکزی چشمگیر بوده است.برگزاری نشت های سران چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان به ابتکار چین و به منظور اعتماد سازی نظامی در اطراف مرزهای مشترک توجیه بسیار مناسبی را برای بنیانگذاری قالبی چند جانبه و منطقه ای با عنوان گروه شانگهای پنج و پس از ان سازمان همکاری شانگهای را فراهم اورد تا چین در درون ان استراتژی نفوذ میانه روی خود در آسیای مرکزی را پی گیری نماید.بنابر این مجموع اهداف چین از تلاش برای تاسیس و تقویت سازمان را می توان به شرح زیر برشمرد:

  • تلاش برای سد پیشروی ناتو تا مرزهای غربی چین.
  • تلاش برای ایجاد جهان چند قطبی و مقابله با هژمونی آمریکا از طریق همکاری موثر با روسیه.
  • ایجاد محیط امن پیرامون در جهت پیشبرد اصلاحات و توسعه اقتصادی.
  • ایجاد یک بلوک سیاسی جدید با محوریت چین و روسیه.
  • تبدیل آسیای مرکزی به منطقه تحت نفوذ چین.
  • بهره برداری از ظرفیت بازارهای منطقه برای کالاهای ارزانتر چینی.
  • استمرار روند اعتماد سازی نظامی و تقویت همکاری های امنیتی.
  • تلاش برای تثبیت رهبری کشورهای جهان سوم.
  • ایجاد تعادل در توسعه شرق و غرب کشور از طریق افزایش تجارت با آسیای مرکزی.
  • براوردن نیازهای انرژی خود در چارچوب استراتژی متنوع کردن منابع تامین انرژی.(کولایی،1378: 77)

   روسیه:همگرایی راهبردی روسیه و چین،سیاست تدریجی گریز ناپذیری است که این دو کشور از دهه 1990 برای تعدیل قدرت هژمونیک آمریکا، ممانعت از تک قطبی شدن نظام بین الملل،تنظیم مطلوبتر جریان جهانی شدن و ایجاد توازن در مناسبات دوجانبه مورد توجه قرار داده اند.سیاست ناگزیر دیگر انها احتراز از مقابله جویی و برخورد با آمریکاست.چنانچه چین و روسیه موفق گردند در قالب گسترش فعالیت های سازمان همکاری شانگهای،حوزه مشترک ظرفیت های خود را توسعه دهند،می توانند ان را در چارچوب چند قطبی گرایی و یا منطقه گرایی و مشارکت های منطقه ای توجیه نموده انگاه تا حدودی در تحقق همگرایی راهبردی و احتراز از مقابله جویی موفق خواهند گردید.روسیه و کشوهای آسیای مرکزی و قفقاز دارای روابط عمیق سیاسی و اقتصادی می باشند. با این وجود هیچ یک از کشورهای آسیای مرکزی مایل نیستند که روسیه بر اینده انها تسلط کامل داشته باشد.الگوی رهبری موجود در اکثر این جمهوریها اساسا با الگوی رهبری اتی در منطقه که احتمالا از مناسبات بی قید و شرط با روسیه اجتناب خواهد کرد،متفاوت می باشد.لذا اهداف روسیه از تاسیس و تلاش برای تقویت سازمان می تواند محورهای زیر باشد:

  • تلاش برای کاهش موثر نفوذ غرب بویژه آمریکا و ناتو در آسیای مرکزی که یک تهدید استراتژیک برای روسیه محسوب می شود.
  • تلاش برای ایجاد جهان چند قطبی از طریق فراهم اوردن وضعیتی برابر با سایر قدرت های بزرگ با همکاری چین.
  • تقویت وجهه و اعتبار بین المللی روسیه.
  • تقویت یکی از اسیب پذیرترین محیط های پیرامونی و امنیتی خود در شرق دور و آسیای مرکزی.
  • ایجاد محیط امن پیرامونی جهت تمرکز بیشتر بر اصلاحات و توسعه اقتصادی.
  • جلب بیشتر همکاریهای اقتصادی و تجاری آسیای مرکزی.
  • مقابله با افراط گری مذهبی،جدایی طلبی و تروریسم بین المللی.(اکبری،1387: 99)

   سایر کشورهای عضو در منطقه آسیای مرکزی: پایان حاکمیت کمونیسم بر کشورهای آسیای مرکزی با بروز مشکلات عمده ای در حوزه هویت ملی همراه گردید.نخست انکه انها مجبور بودند مشخص نمایند که واقعا کیستند.علاوه بر هویتی که برای خود در نظر می گرفتند،هویت همسایگان انها را چه در نظر می گرفتند.همسایگانی که بسیاری از انها جمعیت های قومی مشابه سایرین را در خود جای داده بودند.با وضعیت جدیدی که دولت های تازه استقلال یافته به خود گرفتند،مسائل ژئوپلیتیک به فوریت ظاهر شد.نکاتی همچون چگونگی روابط با همسایگان و متحدان بالقوه یا رقبا و دشمنان بالقوه مورد توجه قرار گرفتند.کشورهای اسیای مرکزی بعنوان جمهوری های اتحاد جماهیر شوروی روابط بین المللی مستقلی نداشتند و دولت شوروی آسیای مرکزی را از طریق محدود کردن روابط متقابل بین انها و کشورهای خارجی، از نفوذ خارجی ها دور نگه می داشت.در نتیجه بعد از استقلال مشکل بود که بتوان حدس زد موقعیت بین المللی انها چه خواهد شد. برخی از ناظران تصور می کردند که آسیای مرکزی جدید احتمالا تحت نفوذ اسلام گرایان تندرو،با دنیای مسلمان پیوندهای خود را از نو بنا خواهد کرد.برخی دیگر فکر میکردند که نفوذ چین ممکن است به سوی غرب کشیده شود تا جایی که همه جمهوریهای جدید را در بر گیرد.عده ای نیز معتقد بودند که جامعه ترک جدید از بقایای ترکستان قدیم سر بر میاورد. اینها مواردی از نگرانیهایی بود که تحلیل گران پس از تجزیه اتحاد شوروی با ان مواجه شدند.

تا سال 1994 بتدریج خطوط اصلی روابط بین المللی کشورهای آسیای مرکزی روشن تر شد.روسیه با برتری در امور نظامی، سیاسی و اقتصادی همچنان قدرت مسلط باقی ماند.کشورهای دیگر بطور مشخص از نفوذ کمتری در منطقه برخوردار شدند.اگر چه همه انها شاهد افزایش حضور خود نسبت به ایام شوروی بوده اند.چین پیوندهای اقتصادی با قزاقستان و قرقیزستان را افزایش داد.افغانها در جنگ داخلی تاجیکستان مشارکت کردند.ایران و ترکیه روابط اقتصادی و فرهنگی خود را با آسیای مرکزی گترش دادند برخی هم از شبه جزیره عربستان به این منطقه وارد شدند.اسلام بخشی از میدان دید خود را مجددا بدست اورد هرچند که نفوذ سیاسی ان محدود باقی ماند.در چنین وضعیتی طرح چین برای همکاری با کشورهای منطقه برای حل اختلافات مرزی و سنتی با استقبال کشورهای تازه استقلال یافته همراه شد.اهداف کشورهای آسیای مرکزی را از پیوستن و همراهی با سازمان همکاری شانگهای را می توان چنین ذکر کرد:

  • کسب درجه بیشتری از استقلال از طریق خنثی کردن نفوذ منفی چین و روسیه با یکدیگر.
  • کسب اعتبار بین المللی از طریق حضور در نهادی چند جانبه بدون نیاز به تن در دادن به پیش شرط های سیاسی و حقوق بشری.
  • تقویت روند دولت سازی و ثبات سازی داخلی.
  • ضمانت صلح و ثبات منطقه ای.
  • استفاده از امکانات اقتصادی و تجاری چین.
  • گشایش مسیر چین برای ترانزیت دوسویه کالا و خدمات.

ی)اجلاسیه و نشست های سازمان

سازمان همکاری شانگهای در سطوح مختلف دارای نشست ها و جلسات متعددی میباشد که از نشستهای منظم سران تا جلسات کارشناسی را شامل می گردد.بالاترین سطح نشستهای سازمان شورای رؤسای کشورهای عضو است.پس از ان شورای رؤسای دولتها(نخست وزیران)، شورای وزرای خارجه و در مرتبه بعد شورای هماهنگ سازان ملی قرار دارد.شورای هماهنگ سازان ملی یک رکن محوری و در واقع بعنوان حلقه واسط بین نشستهای متعدد سازمان عمل میکند.اعضای شورای هماهنگ سازان ملی در سطح معاونین وزرای امور خارجه کشورهای عضو تعیین گردیده اند. این شورا محل رایزنی و تبادل نظر دولتهای عضو در سطح کارشناسان ارشد تعبیر می گردد که در صورت نهایی شدن یک طرح یا ایده در جلسات شورا راه برای نهایی شدن ان در سازمان هموار میگردد. این شورا همچنین ارتباط نزدیکی با دبیر خانه سازمان،ساختار ضد تروریستی منطقه ای در شهر تاشکند و سایر نشستها وجلسات منظم مقامات،وزارت خانه ها و دپارتمانهای مختلف کشوهای عضو دارد.نشستهای این شورا هر دو ماه یکبار و معمولا در محل دبیر خانه سازمان تشکیل میگردد که در صورت ضرورت برگزاری نشستهای اضطراری نیز در دستور کار قرار میگیرد.(منصفی،1385: 90)

نشستهای سران کشورهای عضو با حضور ناظرین سازمان بعنوان مهمترین نهاد تصمیم گیری در سازمان بسیار حائز اهمیت میباشد.مجموع نشستهای سران سازمان از بدو تاسیس تا به امروز در دو بخش قابل بررسی است؛ نخست نشستهای سران کشورهای عضو گروه شانگهای پنج می باشد که از سال 1996 لغایت سال 2000 پنج دوره اجلاسیه سران کشورهای عضو برگزار گردید.و دوم نشستهای سران سازمان همکاری شانگهای است که از سال 2001 تا به امروز ده دوره ان برگزار گردیده است.

در طول این ده دوره نشست موضوعات مهمی مورد تبادل نظر و تصویب قرار گرفته که دارای اهمیت بین المللی و تاثیر گذار در صحنه نظام جهانی بوده اند. اهم انها را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد:

  • امضای کنوانسیون شانگهای در خصوص مبارزه با تروریسم،جدایی طلبی و افراط گرایی.
  • اعلام حمایت سران کشورهای عضو از معاهده [5]ABM بین شوروی و آمریکا بعنوان سنگ بنای توافق های امنیتی و خلع سلاح.
  • از تایوان به عنوان بخش جدایی ناپذیر از خاک چین نام برده شد.
  • تاسیس یک ساختار بین المللی برای مقابله با تهدیدهای گوناگون زیر نظر شورای امنیت سازمان ملل مورد تاکید قرار گرفت.
  • بر پیوستن همه کشورها به پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای و کشتار جمعی و خود داری از هرگونه ازمایش سلاح ها تاکید شد.
  • از تداوم بحران فلسطین ابراز نگرانی شد و از طرفین درگیر خواسته شد تا قطعنامه های سازمان ملل را اجرا کنند.
  • صدور بیانیه مشترک وزرای خارجه در حمایت از مبارزه جهانی با تروریسم و کمک به ایجاد ثبات و ارامش در افغانستان و تاکید بر افزایش همکاری های نظامی کشورهای عضو.
  • تاکید بر اصلاح ساختار نظام بین الملل و نقش مهم سازمان ملل و شورای امنیت در حل بحرانهای مهم بین المللی بعنوان مرجع اصلی حل و فصل مسائل جهانی.
  • تاکید بر نقش مهم سازمان ملل در بازسازی عراق
  • کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای حمایت خود را از تلاشهای دولت انتقالی افغانستان برای ایجاد ثبات در ان اعلام کردند.
  • کشورهای عضو سازمان معتقدند سازمان می تواند و می باید برای توسعه ماندگار نه فقط در چارچوب سازمان،بلکه در کل دنیا فعالیت نماید.سازمان امادگی دارد تا رد راستای ایجاد سیستم امنیت منطقه ای که در جهت منافع کلیه کشورها باشد، کمک و همکاری نماید.
  • به دنبال توافق سران کشورهای عضو در جریان سومین اجلاس سران مبنی بر تقویت همکاریها به منظور مبارزه با تروریسم،افراط گرایی و جدایی طلبی در منطقه و به دنبال بیانیه وزرای دفاع کشورهای عضو سازمان در 2002 در شهر شانگهای انجام مانور مشترک در دستور کار کشورهای عضو قرار گرفت.که بدین منظور از تاریخ 8 لغایت 12 اگوست سال 2003 مانور مشترک چهار کشور شامل چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان با نظارت کشور تاجیکستان در دو مرحله درقزاقستان و منطقه سین کیانگ چین انجام شد.
  • روسای کشورهای عضو مبارزه با اشکال جدید تروریسم و افراط گرایی را مورد توجه قرار میدهند.تمام کشوها و مناطق جهان میتوانند بعنوان اهداف تروریسم تلقی گردند.توریسم بر اساس شرایط انعطاف پذیری دارد و از تکنیک های مدرن بهره میگیرد.
  • کشورهای عضو سازمان در زمینه مسائل امنیتی همکاریهای خود را تقویت خواهد نمود تا موجب افزایش کارایی در مقابل فعالیتهای تروریسم و افراط گرایی و حمایت از منافع مشترک کشورهای عضو گردد.بدین منظور مانورهای ضد تروریستی همچنان در دستور کار کشورهای عضو خواهد بود.
  • رؤسای کشورهای عضو معتقدند که پاسخ به اوضاع پیچیده کنونی بین المللی بدون توجه به اینکه موضوع مرتبط با برخوردهای منطقه ای و یا تروریسم بین المللی است، بر اساس اصول چند جانبه گرایی و همکاری بدون تقسم کشورها در بلوک بندی های خاص و حمایت از نورمها و حقوق بین الملل میسر میباشد.تنها با چنین رهیافتی می توان در شرایط جهان گرایی،ثبات و امنیت را در نظام بین الملل پیاده نمود.بر همین اساس سازمان شانگهای امادگی دارد که با تمام کشورها و سازمان های بین الملی برای تحقق صلح وثبات جهانی همکاری موثر داشته باشد.
  • ایجاد صندوق توسعه سازمان و شورای تجاری سازمان تحت نظارت دبیر خانه در شهر پکن به منظور تحقق پروسه همبستگی میان اعضا مورد تصویب قرار گرفت.

با توجه به نقش و جایگاه مهم ساختار ضد تروریستی منطقه ای بر گسترش دامنه فعالیت این ساختار تاکید به عمل آمد.

  • در قرن بیست و یکم منطقه آسیاـ پاسیفیک نقش بسیار مهمی در توسعه و ایجاد صلح و ثبات جهانی خواهد داشت.
  • با توجه به اتمام مرحله نظامی عملیات ضد تروریستی در افغانستان کشورهای عضو سازمان بر لزوم تعیین جدول زمانی برای اعضای ائتلاف ضد تروریست برای خروج نیروهای خود از کشورهای حوزه سازمان اتفاق نظر دارند.
  • نظم عقلانی جهانی می باید بر اساس اعتماد متقابل وروابط حسن همجواری ایجاد گردد.چنین نظمی می تواند با تکیه بر منشور سازمان ملل متحد و حقوق و استانداردهای بین المللی از ثبات و امنیت برخوردار باشد.
  • ضرورت همکاریهای چند جانبه برای اکتشاف و نگهداری نفت خام و گاز، ساخت و نگهداری خطوط لوله نفت و گاز و تکنولوژی و ارتباطات و تبادل اطلاعات مورد تاکید قرار گرفت.
  • گروه تماس بین سازمان و افغانستان با هدف کاربردی کردن همکاری های موجود بین سازمان و افغانستان و در راستای منافع متقابل دو طرف تشکیل گردید.
  • سران کشورهای عضو بر گسترش و توسعه همکاریهای اقتصادی میان اعضا در چارچوب شورای تجاری سازمان و انجمن بین بانکی تاکید نمودند.ونیز اعتبار 900 میلیون دلاری چین عامل توسعه همکاریهای منطقه ای اعلام شد.
  • سران کشورهای عضو از امضای اسناد همکاری میان سازمان و «آ سه ان »را و نیز میان سازمان و CIS و جامعه اقتصادی اوراسیا حمایت کردند.
  • بر تاثیر گذاری مانورهای مشترک ضد تروریستی و اهمیت توافقات سومین نشست دبیران شوراهای امنیت ملی کشورهای عضو سازمان در 25 می 2007 و جلسه وزرای دفاع در 27 ژوئن 2007 تاکید نمودند.
  • اعضای سازمان معتقدند که امنیت و ثبات در آسیای مرکزی توسط نیرو های خود کشورهای منطقه و در چارچوب سازمان های بین المللی که در حال حاضر در منطقه فعال می باشند قابل حصول است.

 

  • سران کشورهای عضو به اهمیت بخش انرژی بعنوان اساس رشد اقتصادی و امنیت تاکید نموده و بر گسترش همکاریها در این بخش اشاره نمودند.مشارکت سودمندانه دو جانبه در زمینه های مختلف بخش انرژی میتواند به تقویت ثبات و امنیت در منطقه آسیای مرکزی و جهان کمک کند.بر اساس منابع حاضر انرژی و تقاضاها و ظرفیتها،اعضای سازمان گفتگو در بخش انرژی و همکاریهای راهبردی میان کشورهای تولید کننده و مصرف کننده انرژی برای ترانزیت انرژی را ادامه خواهند داد.
  • در تاریخ 21 مارس 2008،دبیر کل سازمان در خصوص وقایع منطقه خود مختار تبت چین بیانیه ای صادر کرد و عنوان داشت که سازمان همکاری شانگهای نمی تواند در خصوص اخرین اخبار مربوط به ناارامیهای تبت بی تفاوت باشد.دولت جمهوری خلق چین می بایست اقدامات لازم را در ممانعت از رفتارهای غیر قانونی انجام دهد و برای عادی سازی شرایط در منطقه تلاش کند.کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای،تبت را بخش جدایی ناپذیر چین میداند.کشورهای عضو سازمان مخالف هرگونه بهره برداری سیاسی از وقایع تبت بخصوص در مورد بازیهای المپیک2008 پکن می باشند.سازمان مطمئن است که دولت و مردم جمهوری خلق چین ظرفیت تضمین برگزاری بازیهای المپیک به بهترین شکل و تامین امنیت ورزشکاران و میهمانان خارجی را دارا می باشند.
  • اعطای وام 10 میلیاردی چین به اعضا برای مقابله با پیآمدهای بحران مالی جهانی
  • برگزاری مانور عملیاتی ـ استراتژیکی با عنوان«ساراتوف ـ ضد ترور 2010» از 16 ـ 26 اوت در شهر ساراتوف روسیه.

در مجموع مرور تحولات و ساختار شانگهای حاکی از روند تکاملی و پویایی این سازمان منطقه ای است و توجه ایالات متحده به نقش تاثیر گذار این سازمان در عرصه تحولات منطقه ای و بین المللی را نیز باید در همین راستا مورد توجه قرار داد.در این بین عامل اصلی بروز این تحولات و توجهات را باید نقش تاثیر گذار و غیر قابل انکار دو قدرت بزرگ چین و روسیه بعنوان دو عضو اصلی و بنیانگذار بر روند شکل گیری و تحول سازمان همکاری شانگهای از سال 1996 به این سو دانست.

 

 

 

 

منابع:

 

1- غلامرضا اکبری،«ملاحظات امنیتی و همکاریهای مشترک ایران و روسیه»،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز1387

2- امیدوار نیا، محمد جواد (1380)،ریشه های دگرگونی در اتحاد جماهیر شوروی، با نگاه مقایسه ای به چین،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

3- – چانگ چینگ،جائو(1379)،چین و آسیای مرکزی؛مناسبات سیاسی،امنیتی و اقتصادی،تهران، موسسه مطالعات خزر و دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

4- فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی1388

5- الهه کولایی،سیاست و حکومت در آسیای مرکزی،سمت،1378

6- الهه کولایی،1378

7- فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز،شماره 33،1380

8- فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز،شماره 33،1380

9- ابوالقاسم منصفی،سازمانهای بین المللی،1385

10- مرتضی میرمحمد،نقش سازمانهای منطقه ای در حفظ صلح در دوره پس از جنگ سرد،1376

11- دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی،سازمان همکاری شانگهای،1388

                                                                                                                                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل سوم

نگرش قدرتهای بزرگ به آسیای مرکزی: آمریکا،  روسیه و چین

رویکرد آمریکا به آسیای مرکزی

 

 

1- رويكرد امريكا به اسياي مركزي:

 

آمریکا پس از فروپاشی نظام دو قطبی با توجه به توان نظامی اقتصادی و در پرتو نظم نوین جهانی واستقرار یک نظام تک قطبی در راس هرم قدرت قرارداشته است.دوران پس از جنگ سرد زمان لازم را در اختیار آمریکا برای حضور فعال در عرصه ی بین المللی قرارداد وناتو به عنوان یک رژیم امنیتی قوی وتکاملی از این قاعده مستثنی نیست با توجه به نقش آمریکا در شکل گیری و تداوم این نهاد امنیتی میتوان یکی از دلایل گسترش پیمان اتلانتیک شمال را با تکیه برتِئوری در اثبات مبتنی بر سیطره بیان نمود.که به اثبات هژمونیک نیز مشهور است.در این تئوری دو واژه دیده میشود که به معنای ثبات و ایستایی برای حفظ وضع ظاهر است این تئوری را آمریکایی ها برای حفظ قدرت و توجیه منافع این کشور بیان میکنند.این تئوری نخستین بار توسط چارلزکیندلبرگر آمریکایی مطرح شد.ازنظرکیندلبرگر دنیا فقط به یک ثبات دهنده نیاز دارد.از نظر او ثبات دهنده منشوری سه وجهی را نشان میدهد که باید دارای شرایطی باشد:1)بتواند مواد خام را کنترل کند.2)بر منابع سرمایه استیلا داشته باشد.3)تسلط او بر بازار ثابت شود.از نظر کوهن هژمون باید قادر و مایل باشد که دنیا را رهبری کندوهرگاه ثبات نظام تهدید شد قادر ومایل به رفع ان تهدید باشد.ثبات دهنده باید بتواند رژیم های بین المللی را ایجاد وحمایت کندوبه دنبال ان رژیم ها ثبات را حفظ کند.این رژیم ها در نهایت به صورت کالای عمومی وهمگانی تلقی می شوند.این کالاها هر چند در ابتدا توسط دولت سیطره جو برای جامعه جهانی ایجاد میشوند ولی سرانجام با گسترش ان نفع همگانی از رژیم ها حاصل می شود.نظام برتون وودز صندوق بین المللی پول وبانک جهانی پس از جنگ دوم جهانی ودر زمان سیطره آمریکا تاسیس شده اند و هنوز هم جامعه جهانی از ان استفاده میکند)الیسون و جانسون،1382: 23).

نویسندگانی مانند کئوهن معتقدند که رژیم های بین المللی در درجه اول برای حفظ منافع دولت آمریکا، شرکت ها واتباع آمریکایی است ولی با عملکرد این رژیم ها عرف و قواعدی در دنیا ایجاد میشودکه توقعات سایر بازیگران را نیز بر آورده وثبات در دنیا برقرار می گردد. این ادبیات حاکی از ان است که سایر دولت ها از این کالاهای همگانی استفاده میکنند و در فحوای خود حاصل این پیام استکه کشورها وملت ها ی دیگر جیره خوار انرژی مثبتی هستند که آمریکا به نظام بین المللی تزریق نموده است در این دیدگاه سازمان پیمان آتلانتیک شمالی نیز در ابتدا به عنوان یک رژیم امنیتی برای حفظ منافع دولت آمریکا در مقابل تهاجم شوروی شکل گرفت ولی باعملکرد این رژیم وشکل گیری قواعد و عرف و گسترش کارکرد های ان به شرق به صورت یک کالای همگانی مورد بهره برداری وباعث برقراری ثبات میشود.چارلز کگلی معتقداست: دموکراسی یکی از مهم ترین تضمین های صلح منطقه ای است.این اصل در ناتو بسیار مورد توجه است.زیرا دموکراسی ها علیه یکدیگر به جنگ بر نمی خیزندو مباررت به عملیات تروریستی نمیکنند.در حالیکه دریافت تاریخی نشان داده است که هژمونی طلبی به عنوان یک اصل اساسی در سیاست خارجی آمریکا، مفاهیمی چون گسترش دموکراسی، حقوق بشر، صلح بین المللی و…را به کار گرفته است تا با کمترین هزینه بیشترین فایده را حاصل نماید.چامسکی بر این اعتقاد است که مهمترین اصل اجرایی برای تامین منافع ایالات متحده از طریق مداخله گرایی به انجام رسیده است .یگانه اصل راهنمای مداخله جویی آمریکا را در نظام بین المللی منافع ان کشور با توجه به مکتب جکسون جکونیسم وآموزه چرچیلی ان تشکیل می دهد.در قالب نقش پلیس جهان هدف ایالات متحده تاثير گذاري بر واحدهاي ديگر و وادار كردن انها به انجام رويه و رفتاري است كه با اهداف و الگوهاي ايالات متحده هماهنگي داشته باشد.بديهي است اگر برخي واحدهاي سياسي در نظام بين الملل واكنش مورد انتظار ايالات متحده را به انجام نرسانند.در ان شرايط امريكا از ابزارهاي الزام اوري براي رسيدن به هدف استفاده خواهد كرد.وبراي وادار كردن انها به تغيير رفتار خود سياستهاي تنبيهي را بكار خواهد گرفت.

دخالت و حضور آمریکا در مناطق مهم و استراتژیک جهان از جمله در قفقاز و آسیای مرکزی در راستای هژمونی طلبی آمریکا در جهان صورت میگیرد.اولویتها و محورهای سیاست خارجی آمریکا را در این مطقه میتوان در موارد زیر دسته دبندی کرد؛جلوگیری از احیای مجدد قدرت روسیه،مهار اسلام گرایی و جلوگیری از رشد اسلام خواهی،مهار جمهوری اسلامی ایران،منافع اقتصادی؛ مواد خام و بازارهای مصرف منطقه،اهداف و منافع نظامی و در نهایت ارائه یک الگو برای جمهوریهای منطقه.(حسین پور و ترابزاده،1380: 77)

نگاهی گذرا نمایانگر ان است که در غایت این اهداف آمریکایی ها به دنبال سه وجهه مشهور  چارلز کیندل برگر هستند؛ تا مواد خام را کنترل کنند،بر منابع سرمایه مسلط باشند و تسلط خویش را بر بازارهای مصرف تثبیت نمایند.آمریکا در این زمینه با توجه به پتانسیل های خود ضعف رقیب سنتی خویش در منطقه بعد از فروپاشی اتحاد شوروی و استفاده از وجهه فرصت ساز ضد واقعه یازده سپتامبر و با تکیه بر قدرت نظامی و اقتصادی برتر خویش،خود را قادر میداند که بعنوان تنها ثبات دهنده در تغییر ساختار نظام بین الملل در قرن بیست و یکم نقش بی طرفانه ای را ایفا کند.پس از دهه نود جهان شاهد نوعی سیاست یکجانبه گرایی آمریکا در نظام بین الملل بوده است که گسترش ناتو را میتوان از این دریچه بررسی کرد.در این فرایند ناتو مهمترین نهادی است که قادر به تثبیت و گسترش هژمونی ان بر اروپا بود.این بحران که کشورهای اروپایی از حل ان ناتوان شدند با مداخله آمریکا کنترل شد.در این بحران کشورهای اروپایی به محدودیت خود در ایجاد سیاست امنیتی مشترک و میزان وابستگی خود به آمریکایی ها پی بردند.ناتو در حوزه عقلانیت ابزاری آمریکا سیاست کشورهای اروپایی را تحت تاثیر قرار داد و ازظهور قدرتهای سلطه جو و رقیب با سیاست های سلطه طلبانه آمریکا در اروپا جلوگیری نمود.آمریکا برای ایجاد نظم جدید بویژه در اروپا به ناتو متکی است.ناتو تنها نهادی است که دخالت و نفوذ آمریکا را در اروپا و اروپای شرقی مشروع میسازد.و کیسینجر انرا جایزه بزرگ پیروزی در جنگ سرد میخواند.آمریکا در دهه نود فرایند تحول ناتو را برای تبدیل ان به ابزاری کارآمد برای هژمونی خود مدیریت کرده است.

برگزاری اجلاس سران در سال 1991 در رم نقطه عطفی برای تدوین رهیافتهای جدید امنیتی بود.در این اجلاس به حفظ توان جمعی و مدیریت بحران توجه خاص شد.اجلاس بیانیه ای به نام صلح و همکاری منتشر کرد که بر افزایش همکاری با کشورهای اروپای مرکزی و شرقی تاکید داشت.ناتو در حاشیه این اجلاس اقدام به تشکیل نهادی به نام شورای همکاری اتلانتیک شمالی کرد که مشتمل بر کشورهای عضو ناتو و شش کشور اروپای شرقی و سه کشور بالتیک بود.در سال1992 کشورهای شوروی پیشین نیز به این شورا پیوستند.وظیفه این شورا ارائه خدمات در عرصه های نظامی،سیاسی،بودجه بندی و دفاعی بود.(کازرونی،1376: 135)

بوش پدر پیش از اجلاس ماستریخت 1992 اظهار داشت بیم ان میرود که متحدین دوران جنگ سرد به دشمنان اقتصادی تبدیل شوند.بنابر این حضور دایمی نظامی آمریکا در اروپا در قالب ناتو علاوه بر ابعاد امنیتی،دارای ابعاد اقتصادی نیز هست.گسترش ناتو،منافع گسترده تجاری نیز برای اعضا به همراه دارد.در حالی که بازارهای تسلیحات کشورهای شرق اروپا و حتی بازارهای غیر دفاعی ان جاذبه های زیادی برای آمریکا دارد.از این جهت است که بوش اول حضور دایمی نظامی آمریکا را در قالب ناتو واجد ابعاد امنیتی و اقتصادی میداند.اولین واکنش روسیه در برابر گسترش ناتو به شرق با پیشنهاد برنامه مشارکت برای صلح مدیریت شد.استقلال و خود کفایی کشورهای خارج نزدیک روسیه به طور موثری مانع از احیای امپراطوری روسیه در منطقه خواهد شد.و این هدف به طور موفقیت امیزی مورد تعقیب جدی آمریکا قرار گرفته است.منافع غرب در این است که از استقلال سه کشور سه کشور قفقاز و سه کشور آسیای مرکزی ازبکستان،قزاقستان و ترکمنستان اطمینان یافته و همچنین جزء حکومتهای منطقه ای اساسا سکولار و طرفدار غرب باشند.برای رسیدن به این اهداف مسلما ما باید در اینده شاهد نزدیکی هر چه بیشتر ترکیه و آمریکا باشیم.

 

2- ملاحظات سیاسی آمریکا در آسیای مرکزی:

از یک منظر استراتژیک،مقامات و صاحب نظران اهمیت روزافزونی برای موقعیت آسیای میانه که در چهار راه اوراسیا قرار دارد قائل هستند.برای مثال صاحب منصب پیشین آمریکا برژینسکی از مقامات سابق ایالات متحده در پاییز 1997 از تغییر جهت کشورهای آسیای مرکزی کاملا تحت تاثیر قرار گرفت.وی خواستار یک استراتژی آمریکایی برای تحکیم و دائمی کردن پلورالیسم ژئوپلیتیک فعلی روی نقشه اوراسیا جهت شکل دهی یک سیستم امنیتی تعاونی فرا اوراسیایی جدید در اینده شد که کاملا با بحث تمامیت CIS روسیه یا بگونه واضح تری با نقش کلیدی روسیه در آسیای مرکزی در تعارض است.استفان بلنک ادعا دارد که منابع روبه رشد ایالات متحده در منطقه در بالاترین درجه استراتژیک و یا حتی ژئوپلیتیک قرار دارد.وآمریکا قصد دارد نفوذ خود را تقویت کرده و مانعع نفوذ دیگران شود.این امر تمام ابزار سنتی قدرت نظیر قدرت نظامی،پتانسیل برتر اقتصادی و نیز تعهد به یکپارچه کردن و هدایت هرچه بیشتر منطقه به سوی غرب را در هر دو زمینه دفاع و اقتصاد در هم می امیزد.(ماجدی،1382:  99)

آمریکا در سال 1998 استراتژی نوین درباره آسیای مرکزی را مطرح کرده است.که در ان حمایت کامل از کشورهای منطقه برای کسب استقلال واقعی از روسیه،استفاده از منابع نفت و گاز انجا، جلوگیری از حضور ونفوذ ایران در انجا و قرار دادن منطقه در حوزه منافع راهبردی آمریکا بیان گردیده است.به گفته برژینسکی اصلی ترین جایزه ژئوپلیتیک برای آمریکا،اوراسیاست وتفوق جهانی آمریکا بطور مستقیم به این بستگی دارد که تا چه میزان بتواند بطور موثر برتری خود را در قاره اوراسیا حفظ کند.وی در ادامه ادعا میکند که آمریکا اکنون تنها ابرقدرت در اوراسیا میباشد.بنابراین هر رویداد توزیع قدرت در اوراسیا دارای اهمیت تعیین کننده برای برتری جهانی و برای میراث تاریخی آمریکا خواهد داشت.وی مینویسد با وجود نشانه های هشدار دهنده در افق اروپا و آسیا، سیاستهای آمریکا باید بر کل اوراسیا تمرکز کند و بر مبنای یک نقشه ژئواستراتژیک استوار باشد.وی توصیه میکند که در کوتاه مدت باید اطمینان پیدا کرد که هیچ کشور یا گروهی نتوانند توانایی بیرون راندن آمریکا از اوراسیا را کسب کنند.و یا در زمینه کاهش قابل توجه نقش مهم داوری آمریکا موفقیتی بدست اورند.

برژینسکی باتوجه به اهمیتی که به آسیای مرکزی و قفقاز قائل است،اعتقاد دارد که کلید نظارت بر اوراسیا نفوذ در آسیای مرکزی وقفقاز است.و در نتیجه آمریکا باید بحران های این منطقه را مدیریت کند و در برقراری ثبات در قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی کوشا باشد.آمریکا نه تنها باید روابط خود را با قدرت های بزرگ،بلکه با قدرت های منطقه ای  مانند ایران و ترکیه نیز بهبود بخشد.وی روسیه وچین،دو کشور قدرتمند و دارای مرز مشترک با آسیای مرکزی و قفقاز را بعنوان کشورهایی شناسایی میکند که احتمال دارد منافع آمریکا را در این منطقه به خطر اندازد.وی تاکید میکند که هر کشوری بتواند بر آسیای مرکزی قفقاز تسلط پیدا بکند،توانایی مورد تهدید قرار دادن آمریکا در خلیج فارس را خواهد داشت.مسلم است که دولت آمریکا در صدد تضعیف جایگاه روسیه در آسیای مرکزی قفقاز و سایر مناطق اوراسیایی میباشد و تلاش خواهد کرد که روسیه را از لحاظ اقتصادی و سیاسی به اروپا و آمریکا وابسته نگه دارد.(قائدی،1381: 166)

پس از حملات یازده سپتامبر آمریکا اشکارا ادامه حضور خود را با علایق امنیتی در آسیای مرکزی پیوند زده است.پیش از ان منافع آمریکا در این منطقه برای جلوگیری از احیای نفوذ تاریخی روسیه و نیز جلوگیری از تامین منافع و نفوذ جمهوری اسلامی ایران و اصولا کنترل منابع انرژی در منطقه تعیین میشد.با حملات یازده سپتامبر به نیویورک و واشنگتن عصر جدیدی اغاز شد وآمریکایی ها بیشتر و عمیقتر از نفوذ ارتش بریتانیا در قرن نوزدهم به اوراسیا نفوذ پیدا کردند.از انجا که هدف اصلی آمریکا حفظ موقعیت تک قطبی خود در قرن بیست و یکم است همچنان در این منطقه خواستار باقی ماندن است.چالشهای موجود شامل هند،روسیه و چین است.از تقطه نظر آمریکا چین قدرت رقیب عمده در اوراسیاست.بدین ترتیب آمریکا میخواهد با استفاده از قدرت اقتصادی خود در منطقه نفوذ یابد وبه دنبال ان به هدف اصلی خود یعنی یافتن موضعی میان روسیه و هند که قدرتهای بزرگ منطقه ای هستند و چین که بزرگترین داوطلب برای ابر قدرت شدن در سالهای اتی است،دست یابد.یکی از مهترین اهداف امریا جلوگیری از متحد شدن اوراسیا زیر نظر یک قدرت واحد میباشد.تصور بر این است که اگر چنین قدرت واحدی منابع اوراسیا را در اختیار بگیرد،توازن قوای جهانی به زیان آمریکا تغییر خواهد کرد.توضیح ایالات متحده درباره اهدافش در آسیای مرکزی مجادله برانگیز نیست؛افزایش اقتدار و استقلال کشورهای آسیای مرکزی،جهت تشویق انها برای تبدیل شدن به جوامعی دموکراتیک،مرفه،باثبات و نیز کمک به حل اختلاف بین انان.این امر از جمله با متنوع ساختن تجارت،سیاست های انرژی و پیوندهای امنیتی   کشورهای جدید مقدور است.بدون شک برنامه ها و سیاستهای کمک دموکراتیک از اهداف ایالات متحده مبنی بر دموکراتیزه کردن،همکاری منطقه ای،حل اختلافات و تقویت منطقه در مقابل تلاشهایی که ایجاد حوزه نفوذ روسیه را دنبال میکنند.کمک به همکاری و وحدت امنیتی منطقه ای از طریق نهادهایی نطیر گردان آسیای مرکزی نشانگر ابعاد نظامی این سیاست است. ایالات متحده قصد دارد از دموکراتیزه شدن،اقتصاد و بازار آزاد و وحدت با جامعه کشورهای اروپایی حمایت کند تا سلاح های کشتار جمعی و مواد هسته ای را از منطقه دور کند و منطقه را برای سرمایه گذاری آمریکا باز کند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در حوزه انرژی نیز آمریکا نتوانست انگونه که استراتژی تسلط بر منابع منطقه را پی ریزی کرده بود به اهدافش دست یابد.در این عرصه نیز نقش سازمان شانگهای بسیار پر رنگ و تاثیر گذار بوده است.مهمترین دستاورد آمریکا در این کشاکش ایجاد و حمایت از خطوط لوله اتفالی باکو _ جیحان بوده است.ایالات متحده بشدت از این طرح حمایت نمود چرا که تصور مینمود با استفاده از این خط لوله خواهد توانست انرژی سایر کشورها مثل قزاقستان و ترکمنستان را نیز به اروپا و غرب منتقل کند بدون اینکه از خاک روسیه و ایران عبور کند.که این سیاست در اصل بر محور کم کردن وابستگی این جمهوریها به روسیه و جذب انها در چتر حمایتی غرب و ایجاد حوزه نفوذ برای خود در منطقه و تامین انرژی مورد نیاز غرب و آمریکا می چرخید.ولی با این می بینیم که آمریکا نتوانسته نفت قزاقستان را از این مسیر نتقال دهد.وتنها نفت آذربایجان از این خطوط صادر شد.سرمایه گذاری بزرگ امریک در این طرح به شرطی صرفه اقتصادی و سیاسی داشت که میتوانست نفت قزاقستان را که بزرگترین ذخایر انرژی منطقه را دارد از این طریف به غرب برساند که این امر اتفاق نیافتاد.آمریکا همچنین روی منابع گازی ترکمنستان بشدت حساب باز کرده بود ولی درواقع این چین بود که بهره وافعی را از منابع گازی ترکمنستان بدست اورد. نفت قزاقستان همچنان از خطوط لوله ای که از روسیه عبور میکنند جریان دارد و به تازگی از طریق احداث خطوط لوله ای که از اتاسو به الاشانکوی چین وصل میشود،بخش عمده ای از صادرات نفت قزاقستان به چین تعلق یافته است و قزاقستان به بازار مصرف کافی برای فروش نفت خود دست یافته است.علاوه بر ان روسیه نیز در ایجاد خطوط به صرفه اقتصادی بدیل برای نفت قزاقستان بسیار فعال بوده و مانع از جلب نظر این کشور به خطوط مورد نظر غربی ها شده است.در مورد خطوط گازی ترکمنستان نیز روسیه وقتی احساس کرد غربی ها با طرح پروژه ماوراء خزر میخواهند گاز ترکمنستان را به آذربایجان و سپس به ترکیه و غرب برسانند خیلی سریع شروع به احداث یک خط لوله گاز با نام«رود ابی» کردند که از زیر دریای سیاه به طرف ترکیه امتداد داشت.و به این شکل طرح بزرگ ماوراء خزر را با ابتکار عمل خود خنثی ساخت.علاوه بر همه این موارد ایجاد باشگاه انرژی در داخل سازمان سیاست های اعضا را در زمینه انرژی کاملا بهم مرتبط ساخته و و انها را به اتخاذ مواضع هماهنگ وادار ساخته است.می بینیم در حوزه انرژی نیز سیاستهای آمریکا در رسیدن به اهداف خود با چالش سازمان شانگهای مواجه شد و منافع خود را انگونه که مد نظرش بود نوانست تامین کند.

حوزه فرهنگ نیز از جمله موارد ناکامی آمریکا بحساب می اید.بعد از فروپاشی شوروی جمهوریهای استقلال یافته خود را در فضای باز فرهنگی و سیاسی یافتند در این سالها ایالات متحده به دلیل پیروزی در رقابت ایدئولوژیک انتظار میرفت جمهوریهای آسیای مرکزی را در حوزه فرهنگی خود استحاله بکند ولی درواقع سالها زندگی تحت یک سیستم اجتماعی و سیاسی و زبان رسمی همه این جمهوریها را از نظر دیدگاهی و ارزشی بهم شبیه ساخته بود.این عامل به همراه حکومت نخبگانی که هنوز ارتباطات و وابستگی های خود را با روسیه قطع نکرده بودند باعث میشد روسیه بسیار اسانتر و با تنش کمتری منافع خود را در این جمهوریها پی گیری کند و یا حداقل انها را در پیگیری اهدافش با خود همسو سازد.لذا بعد از چند سال اولیه استقلال که روسیه توجه کمتری به خارج نزدیک خود معطوف ساخته بود کم کم با افزایش نفوذ سایر قدرتهای فرامنطقه ای شروع به تجدید روابط همه جانبه بر این جمهوریها کرد و در این راه چین را نیز با خود همراه کرد.از این رو تبلیغات ارزشی و ترویج دموکراسی توسط آمریکا در این جمهوریها نتوانست انها را از پیکره وابستگی به روسیه جدا کند و اگر هم به مدت کوتاهی از روسیه روی برگردان شدند، این اتفاق مقطعی بود و در راستای یک سیاست بلند مدت توسط این جمهوریها دنبال نشد و در واقع در حد یک تاکتیک تلقی میشود که روسیه را تحت فشار قرار دادند تا از توسعه طلبی یکجانبه ان جلوگیری کرده باشند.کمک های مالی و نظامی آمریکا نیز در مقابل میزان کمک ها و سوبسیدها و سرمایه گذاری ها و وامهای بلند مدت کم بهره ای که دو عضو سازمان یعنی چین و روسیه در اختیار اعضای دیگر قرار داده اند بسیار بالا بوده است.و از این بابت این دو کشور اعتماد جمهوریهای آسیای مرکزی را در تضمین پشتیبانی اقتصادی انها در جهت توسعه کشورشان را توانسته اند جلب کند.و از انجایی که تمرکز آمریکا در دیگر نقاط جهان بیشتر بوده است لذا در این منطقه انچنان که باید سرمایه گذاری و کمک مالی انجام نداده است.لذا از این حیث نیز سازمان شانگهای در تسخیر قلب این کشورها موفق تر از آمریکا عمل کرده است و آمریکا را به عقب رانده است.

از جمله بهانه های آمریکا در منطقه مبارزه با تروریسم بوده است.که در این مسیر حتی چین و روسیه نیز به همراهی ایالات متحده شتافتند و کشورهای آسیای مرکزی نیز پایگاه های خود را در اختیار آمریکا قرار دادند تا خطر تروریسم به طور کامل و با همکاری همه جانبه برچیده شود.ولی آمریکا در حقیقت تنها مبارزه با تروریسم را در سر نداشت و نفوذ کامل در منطقه را نیز دنبال میکرد.لذا سازمان شانگهای خود میبایست در این راستا خود پیش قدم مبارزه با تروریسم میشد تا جایگزین نقش فعال آمریکا میگشت. لذا سازمان شانگهای که تروریسم را بعنوان یکی از سه دشمن شیطانی خود در ابتدای تاسیسش شناسایی کرده و اصول خود را نیز بر ان متمرکز کرده بود،شروع به تقویت مواضع خود در این زمینه کرد.که نمونه بارز ان ایجاد ساختار ضد تروریستی منطقه ای rats بوده است.که از جمله ارکان دائمی سازمان میباشد که با شورای امنیت سازمان ملل و سایر سازمانها نیز در ارتباط می باشد.برگزاری مانورهای ضد تروریستی توسط سازمان در این راستا قابل تحلیل است که سازمان سعی کرده زمام امور و برقراری نظم در منطقه را خود بر عهده بگیرد.

با در نظر گرفتن همه این موارد میتوان گفت سازمان همکاری شانگهای در دستیابی به اصول و اهداف خود که مهمترین انها مبارزه با یکجانبه گرایی آمریکا بوده تاکنون موفق عمل کرده است.ولی با این وجود ایالات متحده نیز اهمیت بسیار بالایی برای این منطقه قائل است و طرق متعددی را برای کسب موفقیت در پیش خواهد گرفت.از اینرو انچه که تحلیل گران تا به امروز شکست آمریکا تلقی میکند شاید هم در اینده در مسیرهای دیگری جریان یابد که سیر تحولات اینده انرا به ما نشان خواهد داد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع

 

کتاب:

1- انوری، حمید رضا(1386)سازمان همکاری شانگهای؛چشم اندازی به سوی جهان چند قطبی،تهران،وزارت امور خارجه

2- اخوان کاظمی، بهرام (1382)، نقش سازمانهای منطقه ای در تضمین امنیت و همکاری کشورهای منطقه.مجموعه مقالات دهمین همایش بین المللی،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

3- – ابراهیمی، محمد (1384)،استراتژی انرژی روسیه؛ظرفیتها و اقدامات.مجموعه مقالات،تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

4-  ابوالحسن شیرازی،حبیب الله(1382)،سیاست و حکومت در آسیای مرکزی،تهران183؛ نشر قومس

5- – ابوالحسن شیرازی،حبیب الله (1378)،ملیتهای آسیای میانه،تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین الملی

6- امیدوار نیا، محمد جواد (1370)،ریشه های دگرگونی در اتحاد جماهیر شوروی، با نگاه مقایسه ای به چین،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

7- بالسینی، اصغر (1385)، رویکرد اقتصادی به روابط ایران و روسیه،تهران،موسسه تحقیقاتی تدبیر اقتصاد.

8- ثقفی عامری، ناصر (1386)، ناتوی جدید در معادلات بین الملل،تهران،پژوهشکده مطالعات راهبردی

9- جمیان، یانگ (1385)، ظهور منطقه گرایی آسیایی و تحول در نظام بین الملل،تهران،وزارت امور خارجه.

10- جانسون،لنا و الیسون،روی (1382)امنیت در آسیای مرکزی،تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

11- جلالی، محمد رضا (1384)،ذخایر هیدرو کربنی دریای خزر خطوط لوله نفت و گاز.مجموعه مقالات دوازدهمین همایش.تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

12- چانگ چینگ،جائو(1379)،چین و آسیای مرکزی؛مناسبات سیاسی،امنیتی و اقتصادی،تهران، موسسه مطالعات خزر و دفتر نشر فرهنگ اسلامی

13- حسین پور،اکرم و تراب زاده،منیژه (1380)،ماهیت تحولات در آسیای مرکزی،تهران،وزارت امور خارجه

14- حاتمی، تورج (1382) برخورد منافع آمریکا و روسیه در آسیای مرکزی،تهران،انتشارات خوارزم

15- – حیدری،غلامحسین(1372)، ویژگی های ژئوپلیتیکی آسیای مرکزی،سازمان جغرافیایی وزارت دفاع.

16- خاتمی خسروشاهی،ابراهیم (1383)،کتاب کشورهای مستقل مشترک المنافع(ویژه سیاست امنیتی روسیه)،تهران ابرار معاصر

17- دارمی سلیمه (1386)،ناتو در قرن بیست و یکم،تهران،ابرار معاصر

18- دهقان، فتح الله (1382)، بررسی نفت و گاز در حوزه دریای خزر و تاثیر ان بر امنیت ایران،تهران،انتشارات دهه

19- دامن پاک جامی، مرتضی (1388) دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در آسیای مرکزی،تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

20- کازرونی،صنم (1376) آسیای مرکزی اینده مبهم،تهران،نشر گزینش

21- – کولایی،الهه (1383)،سیاست و حکومت در فدراسیون روسیه،تهران؛وزارت امور خارجه

22- کولایی،الهه (1384)،بازی بزرگ جدید در آسیای مرکزی،تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

23- کولایی،الهه (1376)،سیاست و حکومت در آسیای مرکزی ،تهران،سمت

24- کولایی الهه (1388)، زمینه های تاریخی و نظری همگرایی و واگرایی در فدراسیون روسیه،تهران.دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

25- سجاد پور،محمد کاظم (1383) سیاست خارجی آمریکا و مسئله انرژی،مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین المللی،تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

26- شیخ عطار،علیرضا (1373)، ریشه های رفتار سیاسی در آسیای مرکزی و قفقاز،تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

27- مطهر نیا (1383)،ناتو؛گسترش به شرق و رئالیسم روسی(کتاب کشورهای مستقل مشترک المنافع)تهران،ابرار معاصر

28- منصفی،ابوالقاسم(1385)،سازمانهای بین المللی،تهران،دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی

29- میر محمد، مرتضی(1376)،نقش سازمانهای منطقه ای در حفظ صلح در دوره پس از جنگ سرد،تهران،وزارت امور خارجه

30- – مطهر نیا،مهدی(1386)،محافظه کاری در خدمت لیبرالیسم؛کتاب آمریکا،تهران،ابرار معاصر

31- مرادی، منوچهر و معظمی گودرزی، پروین (1386)،مجموعه مقالات سازمان همکاری شانگهای؛فرصتهای پیش رو.تهران،وزارت امور خارجه

32- موحد رحمانی، مرتضی (1382)، ایران و آسیای مرکزی،تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

33- واعظی، محمود (1386)،ژئوپلیتیک بحران در آسیای مرکزی و قفقاز،تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

 

 

مقاله فارسی

 

35- اسدی کیا،بهناز(1386) روسیه ابرقدرت انرژی، پژوهشنامه انرژی اوراسیایی

36- امینی،ارمین  (1387)تاثیرات دکترین راهبردی امنیتی چین برطرح خاورمیانه بزرگ،فصلنامه راهبرد دفاعی،شماره بیست و دوم

37- امامی میبدی،علی واسماعیلی،بشیر(1378)چین و منابع حوزه دریای خزر،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،سال اول ،شماره دوم

38- آ.ام، ایوانف (1378)،روابط اقتصادی روسیه وکشورهای آسیای مرکزی،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی وقفقاز،سال هشتم،دوره بیست و هفتم،شماره بیست و هشتم

39- ابوالحسن شیرازی،حبیب الله وکریمی، عاطفه (1388)،1،سیاستهای چین و روسیه در ترتیبات امنیت منطقه ای سازمان همکاری شانگهای،فصلنامه علوم سیاسی و روابط بین المل،سال دوم،شماره دوم

40- گروموف، فیلیکس )1376) اینده روسیه بدون دریا ونیروی دریایی تصورناپذیراست، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،سال ششم،دوره دوم

41اخوان کاظمی، مسعود (1385)سازمان همکاری شانگهای،اهمیت ژئواستراتژیک،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی وقفقاز،دوره چهارم، سال پانزدهم، شماره پنجاه و پنج

42- امیدوار نیا، محمد جواد (1383)استراتژی آمریکا در سرزمین های آسیای میانه؛نگاه چین،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،سال دوازده،شماره چهل و پنج

43- ایمانی، همت(1389)،گسترش ناتو و اثار ان بر سیاستهای امنیتی روسیه ،اطلاعات سیاسی و اقتصادی،دوره هشتم، شماره دویست و هفتاد و یک  دو

44بوهه، انت (1383)، همکاری منطقه ای و ژئوپلیتیک جدید در آسیای مرکزی،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقازدوره سوم، سال دوازدهم، شماره چهل و پنج

45- فیاضی، محسن (1386)،سازمان همکاری شانگهای فرصتی برای مشارکت چین و روسیه فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،شماره شصت و هشت

46-تویسرکانی، مجتبی و یزدانی، عنایت اللله(1387)،جنگ سرد دوم در هارتلند تازه،اطلاعات سیاسی و اقتصادی،دوره سوم و چهارم،شماره دویست و پنجاه و پنج و شش

47- جلالی، هوشنگ (1383)،نقش آمریکا در آسیای میانه و اثر ان بر امنیت جمهوری اسلامی ایران،فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک،سال اول، شماره اول

48- خانی، محمد حسن(1385)،از هلسینکی تا شانگهای؛نگاهی به سازمانهای منطقه ای در آسیای مرکزی،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،سال پانزده ، شماره پنجاه و پنج

49- بارینکین،ب.ام (1379)،تهدیدات نظامی علیه روسیه،مترجم قاسم ملکی،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،دوره سوم سال نهم، شماره بیست و نهم

50- ثقفی عامری، ناصر (1379)مبانی و رویکردها وسیاستهای راهبردی در روسیه، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،شماره بیست و نهم

51- جوکار،علی اکبر (1379)استفاده ازتوانایی نظامی در جهت اقتدار سیاسی روسیه،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،شماره بیست و نهم

52-سالم، بهنام و بختیاری، صادق(1384)سیاستهای چین در زمینه بازار کار در فرایند آزادسازی بازرگانی،اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره دویست و نوزده و بیست

53- فیاضی،محسن (1388 )،سازمان همکاری شانگهای فرصتی برای مشارکت چین و روسیه،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،شماره هشتم

54-سلیمانی، فاطمه و شجاع، مرتضی(1389)،آمریکا و گسترش نقش امنیتی ناتو در جهان،اطلاعات سیاسی و اقتصادی،دوره هشتم،شماره دویست و هفتاد و یک و دو

55- رازانی، احسان(1389)،مناسبات امنیتی چین با کشورهای آسیای مرکزی پس از جنگ سرد،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،شماره هفتاد

56- شفیعی، نوذر و محمودی،زهرا(1389)سازمان همکاری شانگهای؛جامعه امن نوظهور،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،شماره هفتاد و دو

57-شعیبی، بهمن(1389)،بررسی چالشها و موانع منطقه گرایی در آسیای مرکزی،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،شماره شصت و نه

58- شامیری، افشین(1389)اهداف و منافع چین در آسیای مرکزی پس از حادثه یازده سپتامبر،مجله علمی و ترویجی آسیای مرکزی و قفقاز،شماره شصت و نه

59- شفیعی، نوذر و محمودی،زهرا (1386)،رویکرد روسیه در قبال گسترش ناتو به شرق،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دوره چهارم، سال چهاردهم،شماره پنجاه و نه

60- شفیعی، نوذر (1389)،سازمان همکاری شانگهای و نسل سوم منطقه گرایی،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،دوره چهارم، سال چهاردهم،شماره پنجاه و سه

61- شریعتی نیا، محسن (1387)چین،امنیت انرژی وسیاست خارجی،پژوهشنامه آسیا وامنیت انرژی

62- سوری،امیرمحمد  (1388)سیاست اقتصادی روسیه درآسیای مرکزی وقفقاز،پژوهشنامه دیپلماسی اقتصادی

63- رحمان، خالد (1385)، سازمان همکاری شانگهای،چشم اندارها و فرصتها،ترجمه فاطمه سلطانیفصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،دوره چهارم، سال پانزدهم، شماره پنجاه و پنج

64- کولایی الهه (1384)،روسیه،غرب وایران،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،سال چهارم،شماره دوازده

65- زاهدی انارکی، مجتبی (1385)،سازمان همکاری شانگهای از تئوری تا عمل،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،دوره چهارم ، سال پانزدهم،شماره پنجاه و پنج

66- کولایی، الهه (1375)نیروهای پاسدارصلح روسیه، بیم ها وامیدها،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،سال پنجم،دوره دوم،شماره پانزده

67- کوزه گر کالجی، ولی(1387)،نگاهی به بحران اوستیای جنوبی وهجوم روسیه به گرجستان،اطلاعات سیاسی واقتصادی،سال بیست و دوم،شماره دویست و پنجاه و یک و دو

68- کوزه گرکالجی، ولی (1387)،تاملی بر طرح تشکیل باشگاه انرژی در سازمان همکاری شانگهای،فصلنامه راهبرد،شماره پنجاه و یک

69- کانت،راما (1385)،سازمان همکاری شانگهای تقویت مشارکت برای همکاری منطقه ای،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،دوره چهارم، سال پانزدهم، شماره پنجاه و پنج

70-کوزه گرکالجی ، ولی و گلشن پژوه، محمد رضا(1384)،روند همگرای وبهبود جایگاه چین در نظام بین الملل،اطلاعات سیاسی و اقتصادی،شماره دویست و شصت و پنج و شش

71- لطفیان، سعیده(1384)،کمک های اقتصادی و توسعه ملی در آسیای مرکزی،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،سال سوم، شماره هشتم

72- ملکی، قاسم (1376)روسیه ومخالفت با توسعه طلبی ناتو،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،سال ششم،دوره سوم،شماره هفدهم

73- ماجدی، علی(1381)،منابع انرژی و انتقال ان از حوزه دریای خزر،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،سال ششم ،دوره سوم، شماره بیست و یکم

74- نورنیتگ، نیکلاس (1385)،تجارت و سازمان همکاری شانگهای،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،دوره چهار، سال پانزدهم، شماره پنجاه و پنج

75- واعظی، محمود(1389)، اهداف و منافع چین و روسیه در آسیای مرکزی،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،شماره هفتاد و دو

76وحیدی، موسی الرضا (1381)حضور آمریکا در آسیای مرکزی و قفقاز،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره سی و هفتم

78- وحیدی، موسی الرضا (1379 )پوتین و تصویر اینده روسیه،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،شماره سی

 

منابع اینترنتی:

1-عنایت الله یزدانی و مجتبی تویسرکانی:سازمان همکاری شانگهای و روند چند جانبه گرایی درنظام بین الملل

http://www.rasekhoon.net/article/show 2007/6/21

2-فاطمه عطری، تمایل به رویکرد های امنیتی

http://iraneurasia.ir/fa/pagesj

3-دفتر مطالعات و خدمات پژوهشي ایران وآسیای مرکزی،باخت آمریکا در بازی دستیابی به منابع انرژی آسیای مرکزی

 

http://iransharghi.com/engine/print.php

 

 

 

 

 

 

[1].COMMONWEALTH OF INDEPENDENT STATE (CIS)

[2] . PARTNER FOR PEACE (PFP)

[3] . SHANGHAI COOPERATION ORGANIZATION (SCO)

[4] . REGIONAL ANTI – TERRORISM STRUCTURE (RATS)

  1. 1. ANTI BALLISTIC MISSLE (ABM)

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “بررسی تاثیر سازمان شانگهای بر بازدارندگی از یکجانبه گرایی ایالات متحده در آسیای مرکزی”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+ 67 = 77

شناسه محصول: c2341 دسته: