حراج!

بررسی ویژگی‌های نقاشی‌دیواری در آثار معماری زندیه

99,000تومان 19,000تومان

توضیحات

دانلود و مشاهده قسمتی از متن کامل پایان نامه :

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

دانشکده هنر و معماری

 

 

پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته پژوهش هنر

 

بررسی ویژگی‌های نقاشی‌دیواری در آثار معماری زندیه

 

چکيده

بنیان فرهنگی و هنری دوره زندیه به‌نوعی به کریم‌خان زند (حک: 1165-1193ق) و دوران حکومت او منسوب و مربوط است. او آثار معماری و شهرسازی بسیاری را، خصوصا در شیراز، حمایت کرد که برخی از آنها مانند بازار و حمام وکیل عام‌المنفعه و برخی دیگر چون ارگ و  دیوان‌خانه  جزو بناهای حکومتی بودند. استفاده از نقاشی دیواری یکی از متداول‌ترین شیوه‌های تزئینات معماری در این بناها بوده است. نقاشی دیواری در دورۀ زندیه بسیار متنوع به‌نظر می‌رسد و از منظر مضمون‌شناسی، ویژگی‌های تجسمی و شیوه‌های اجرایی و فنی شایان توجه است. از همین رو در این تحقیق ضمن طبقه‌بندی دیوارنگاره‌های زندیه به توصیف و تحلیل ویژگی‌های این آثار پرداخته شده است.

در نقاشی‌دیواری‌های دوره زندیه اغلب از نقوش گیاهی استفاده شده است. این نقش‌ها عمدتاً به پنج گروه ترنج‌، گل‌ و پرنده، گل و بوته، گلدانی، و نقوش اسلیمی و ختایی تقسیم می‌شوند. در این نقاشی‌ها معمولاً از طیف‌های رنگی نخودی، آبی لاجورد، قرمز شنگرف، طلایی و سبز سیلویی استفاده شده است. ظاهراً نقاشان این آثار به دو شیوه مختلف از نقوش گیاهی بهره برده‌اند: شیوه اول با نگرشی منتزع و مبالغه‌آمیز، که می‌تواند متکی بر سنن نقاشی کهن ایرانی باشد؛ و شیوه دوم با دیدی طبیعت‌گرایانه، که متأثر از نقاشی غربی بوده است. با این همه ظرافت طراحی، تعادل و تناسب بصری در این آثار بسیار چشمگیر است.

واژگان کلیدی: تزئینات معماری، نقاشی دیواری، دوره زندیه،  شیراز

 

فهرست مطالب

فصل 1. کلیات… 1

1-1. طرح تحقیق… 2

1-1-1. مقدمه و طرح مساله. 2

1-1-2. سوال‌های تحقیق.. 3

1-1-3. هدف تحقیق.. 3

1-1-4. اهمیت و ضرورت تحقیق.. 3

1-1-5. نوع و روش تحقیق.. 4

1-1-6. روش و ابزار گردآوری اطلاعات.. 4

1-1-7. جامعه آماری، تعداد نمونه و روش نمونه‌گیری.. 4

1-1-8. روش تجزیه و تحلیل اطلاعات.. 4

1-1-9. طرح کلی نگارش… 5

1-1-10. شرح واژه‌ها، اصطلاحات و اختصارات.. 6

1-2. پیشینه تحقیق… 9

1-3. روش‌شناسی… 14

فصل 2. تاریخ فرهنگی و معماری  دوره زندیه. 16

2-1. تاریخ فرهنگی دوره زندیه. 17

2-2. ویژگی‌های معماری دوره زندیه. 21

2-3. بناهای شاخص دوره زندیه در شیراز. 23

2-3-1. ارگ کریم‌خان.. 36

2-3-2. عمارت کلاه فرنگی.. 48

2-3-3. تکیه هفت‌تنان.. 53

فصل 3. ویژگی‌های فنی  نقاشی‌دیواری‌‌های دوره زندیه. 58

3-1. مواد و مصالح نقاشی‌دیواری.. 59

3-1-1. رنگ… 59

3-1-2. بست… 66

3-1-3. قلمو. 66

3-2. فنون نقاشی‌دیواری.. 69

3-3. تغییرات و تعمیرات نقاشی‌دیواری‌ها 72

3-4. موقعیت مکانی نقاشی‌دیواری‌ها 84

3-4-1. نقوش مقرنس‌های سقف… 88

3-4-2. نقوش عرق‌چین مقرنس‌های سقف… 91

3-4-3. نقوش تویزه‌ها 93

3-4-4. نقوش تاقچه‌های بالای دوال (رُف‌ها) 95

3-4-5. نقوش دوال‌ها 100

3-4-6. نقوش کتیبه‌های بالای تاقچه‌ها 102

3-4-7. نقوش فضای بین تاقچه‌ها 105

3-4-8. نقوش تاقچه‌های پایین.. 107

3-4-9. نقوش ازاره‌ها 108

فصل 4. نقش‌ و رنگ در نقاشی‌دیواری‌های دوره زندیه. 110

4-1. ویژگی کلی نقش‌ها 111

4-1-1. انواع نقش‌ها 115

4-1-1-1. ترنج.. 115

4-1-1-2. گل و بوته. 124

4-1-1-3. گل و پرنده 131

4-1-1-4. اسلیمی و ختایی.. 135

4-1-1-5. گلدانی.. 139

4-1-2. کیفیت بصری نقش‌ها 142

4-1-2-1. هماهنگی در نقش‌ها 142

4-1-2-2. تنوع نقش‌ها 142

4-1-2-3. تعادل نقش‌ها 145

4-1-2-4. تناسب نقش‌ها 152

4-1-2-5. حرکت و ریتم نقش‌ها 153

4-2. ویژگی کلی رنگ‌ها 155

4-2-1. انواع رنگ‌ها 155

4-2-2. تضاد و ترکیب رنگ‌ها 163

فصل 5. نتیجه‌ 167

فهرست منابع.. 176

فهرست جدول‌ها

جدول ‏2‑1. مشخصات فنی و ظاهری ارگ کریم‌خان.. 47

جدول ‏2‑2. مشخصات فنی و ظاهری عمارت کلاه‌فرنگی.. 53

جدول ‏2‑3. مشخصات فنی و ظاهری تکیه هفت‌تنان.. 56

جدول ‏4‑1. دسته‌بندی نقش‌های به کار رفته در عرق‌چین سقف، مقرنس‌ها، تویزه‌ها و رُف‌ها 141

جدول ‏4‑2. دسته‌بندی نقش‌های به کار رفته در دوال‌ها، کتیبه‌ بالای تاقچه‌ها، فضای بین تاقچه‌ها و تاقچه‌های‌ پایین دوال  141

جدول ‏4‑3. رنگ‌های موجود در نقوش کاسه مقرنس‌های بناهای دوره زندیه. 157

جدول ‏4‑4. رنگ‌های موجود در نقوش عرق‌چین بناهای دوره زندیه. 158

جدول ‏4‑5. رنگ‌های موجود در نقوش تویزه‌ها در بناهای دوره زندیه. 159

جدول ‏4‑6. رنگ‌های موجود در نقوش تاقچه‌های بالای دوال در بناهای دوره زندیه. 160

جدول ‏4‑7. رنگ‌های موجود در نقوش دوال‌ها در بناهای دوره زندیه. 161

جدول ‏4‑8. رنگ‌های موجود در نقوش کتیبه‌های بالای تاقچه‌ها در بناهای دوره زندیه. 161

جدول ‏4‑9. رنگ‌های موجود در نقوش تاقچه‌های پایین دوال و فضای بین آنها در بناهای دوره زندیه  163

جدول ‏5‑1. مقایسه انواع نقش‌های به کار رفته در بناهای دوره زندیه. 170

فهرست تصویر‌ها

تصویر ‏2‑1. نمای کلی مسجد وکیل. 23

تصویر ‏2‑2. ضلع جنوبی مسجد وکیل، دوره قاجار. 24

تصویر ‏2‑3. ستون‌های سنگی شبستان مسجد وکیل. 25

تصویر ‏2‑4. آهک‌بری‌های سربینه در حمام وکیل.. 26

تصویر ‏2‑5. بازار وکیل، اواخر دوره قاجاریه. 27

تصویر ‏2‑6. نمای بیرونی باغ دلگشا، اوایل دوره پهلوی.. 29

تصویر ‏2‑7. نقاشی‌های روی سقف، باغ دلگشا 29

تصویر ‏2‑8. آرامگاه سعدی، اوایل دوره پهلوی.. 30

تصویر ‏2‑9. نمای کلی آرامگاه سعدی.. 31

تصویر ‏2‑10. آرامگاه حافظ، دوره قاجار 32

تصویر ‏2‑11. ساختمان تلگراف‌خانه (دیوان‌خانه)، اواخر دوره قاجار 32

تصویر ‏2‑12. مقرنس‌کاری سقف ایوان اصلی عمارت دیوان‌خانه. 33

تصویر ‏2‑13. نمای ضلع شرقی باغ جهان‌نما 34

تصویر ‏2‑14. نمای داخلی باغ جهان‌نما 36

تصویر ‏2‑15. نمای بیرونی ارگ کریم‌خان و میدان توپخانه. 37

تصویر ‏2‑16. نمای کلی ارگ کریم‌خان.. 38

تصویر ‏2‑17. نمای داخلی ارگ کریم‌خان در سال 1322ق. 39

تصویر ‏2‑18. کاشی‌کاری نمای بیرونی ارگ کریم‌خان.. 40

تصویر ‏2‑19. ایوان اصلی ضلع شمالی ارگ کریم‌خان.. 41

تصویر ‏2‑20. ضلع غربی ارگ کریم‌خان.. 41

تصویر ‏2‑21. بادگیر ضلع غربی ارگ کریم‌خان. 43

تصویر ‏2‑22. طاق و تویزه، اتاق شماره4 ضلع غربی ارگ کریم‌خان.. 43

تصویر ‏2‑23. مقرنس کامل سقف، اتاق شماره1 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان. 44

تصویر ‏2‑24. زندانیان مستقر در ارگ کریم‌خان، اوایل دهه 30. 46

تصویر ‏2‑25. برج ضلع جنوب شرقی ارگ کریم‌خان. 48

تصویر ‏2‑26. عمارت کلاه‌فرنگی در باغ نظر. 49

تصویر ‏2‑27. صحنه شکارگاه، کاشی‌کاری نمای بیرونی عمارت کلاه‌فرنگی.. 50

تصویر ‏2‑28. فضای داخلی عمارت کلاه‌فرنگی.. 50

تصویر ‏2‑29. عمارت آینه یا کاخ در باغ نظر. 52

تصویر ‏2‑30. نمای کلی تکیه هفت‌تنان.. 54

تصویر ‏2‑31. نقاشی‌های روی ستون‌های سنگی تکیه هفت‌تنان.. 55

تصویر ‏2‑32. نقاشی‌دیواری‌های ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان.. 56

تصویر ‏3‑1. استفاده از رنگ قرمز، اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 61

تصویر ‏3‑2. استفاده از ورق طلا، ایوان اصلی عمارت دیوان‌خانه. 61

تصویر ‏3‑3. استفاده از رنگ آبی، ایوان اصلی عمارت دیوان‌خانه. 62

تصویر ‏3‑4. استفاده از رنگ‌های متنوع، اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 63

تصویر ‏3‑5. استفاده از رنگ‌های زرد و سفید، اتاق شماره3 ضلع غربی ارگ کریم‌خان. 64

تصویر ‏3‑6. استفاده از رنگ سیاه برای قلم‌گیری پیرامون نقش‌ها، اتاق شماره2 عمارت دیوان‌خانه. 65

تصویر ‏3‑7. استفاده از قلموی نازک برای ایجاد خطوط بال پرنده، اتاق شماره2 عمارت دیوان‌خانه. 68

تصویر ‏3‑8. تقسیم‌بندی و خط‌اندازی سطوح بدنه، عمارت کلاه‌فرنگی.. 70

تصویر ‏3‑9. درختچه‌های ترسیم شده در تاقچه‌های بالای دوال، اتاق شماره3 ضلع غربی ارگ کریم‌خان.. 74

تصویر ‏3‑10. تخریب نقوش دوال‌ها، اتاق شماره1 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان.. 74

تصویر ‏3‑11. تخریب نقاشی‌دیواری‌های قسمت‌های زیر دوال، تکیه هفت‌تنان. 75

تصویر ‏3‑12. تخریب نقاشی‌دیواری‌های قسمت‌های زیر دوال، اتاق شماره1 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان.. 75

تصویر ‏3‑13. مرمت‌های انجام شده بر نقاشی‌دیواری‌های عمارت کلاه‌فرنگی، احتمالا دوره پهلوی.. 78

تصویر ‏3‑14. مرمت‌های انجام‌شده بر نقاشی‌دیواری‌های تکیه هفت‌تنان، احتمالا دوره پهلوی. 79

تصویر ‏3‑15. مرمت نقاشی‌دیواری‌ها، اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 80

تصویر ‏3‑16. تیشه‌ای کردن نقاشی‌دیواری‌های زندیه، اتاق شماره2 عمارت دیوان‌خانه. 81

تصویر ‏3‑17. نقاشی مجدد بر نقاشی‌دیواری‌های عمارت دیوان‌خانه، احتمالا دوره قاجار. 82

تصویر ‏3‑18. نقاشی مجدد بر نقاشی‌دیواری‌های عمارت دیوان‌خانه، احتمالا دوره قاجار. 83

تصویر ‏3‑19. نقوش روی ستون سنگی، ایوان اصلی در ضلع شمالی ارگ کریم‌خان. 86

تصویر ‏3‑20. نمای ضلع شمالی، جنوبی و غربی ارگ کریم‌خان. 87

تصویر ‏3‑21. نمای ضلع شمالی عمارت کلاه‌فرنگی.. 87

تصویر ‏3‑22. نمای تکیه هفت‌تنان.. 87

تصویر ‏3‑23. مقرنس‌کاری سقف، عمارت کلاه‌فرنگی.. 88

تصویر ‏3‑24. مقرنس‌کاری‌های سقف، اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 89

تصویر ‏3‑25. مقرنس‌کاری سقف، اتاق شماره3 ضلع غربی ارگ کریم‌خان.. 90

تصویر ‏3‑26. مقرنس‌کاری درون تاقچه‌های بالای دوال، ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 91

تصویر ‏3‑27. عرق‌چین مقرنس سقف، اتاق شماره3 ضلع غربی ارگ کریم‌خان. 92

تصویر ‏3‑28. عرق‌چین مقرنس سقف، اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 93

تصویر ‏3‑29. تویزه اتاق شماره3 ضلع غربی ارگ کریم‌خان.. 94

تصویر ‏3‑30. تویزه شاه‌نشین شمالی عمارت کلاه‌فرنگی. 94

تصویر ‏3‑31. تاقچه‌ بالای دوال در اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 96

تصویر ‏3‑32. تاقچه‌ بالای دوال در اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 97

تصویر ‏3‑33. تاقچه بالای دوال در شاه‌نشین شمالی عمارت کلاه‌فرنگی.. 98

تصویر ‏3‑34. دو درویش پیر و جوان، تاقچه‌های بالای دوال ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 99

تصویر ‏3‑35. داستان شبانی حضرت موسی (ع)، قربانی کردن حضرت اسماعیل (ع) توسط حضرت ابراهیم (ع)، تاقچه‌های بالای دوال ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان.. 99

تصویر ‏3‑36. داستان شیخ صنعان و دختر ترسا، تاقچه‌های بالای دوال ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 100

تصویر ‏3‑37. دوال‌های اتاق شماره2 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان. 101

تصویر ‏3‑38. دوال‌های ایوان اصلی در تکیه هفت‌تنان.. 101

تصویر ‏3‑39. نقش ترنج درون کادر محرابی در کتیبه بالای تاقچه، اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 102

تصویر ‏3‑40. نقش ترنج و لچک در کتیبه بالای تاقچه، اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 103

تصویر ‏3‑41. نقش گل و پرنده در کتیبه بالای تاقچه، ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 104

تصویر ‏3‑42. نقوش تک رنگ اجرا شده در کتیبه بالای تاقچه، اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 104

تصویر ‏3‑43. نقش‌های موجود در فضای بین تاقچه‌ها، سمت راست: اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان، سمت چپ: اتاق شماره2 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان.. 105

تصویر ‏3‑44. نقش گل و پرنده در فضای بین تاقچه‌ها، ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 106

تصویر ‏3‑45. تاقچه پایین دوال، اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 107

تصویر ‏3‑46. نقاشی روی ازاره‌های سنگی، اتاق شماره4 ضلع غربی ارگ کریم‌خان. 108

تصویر ‏3‑47. نقاشی روی ازاره‌های سنگی، عمارت کلاه‌فرنگی.. 109

تصویر ‏4‑1. استفاده از کوچک‌ترین قسمت‌ها برای نقاشی‌دیواری، مقرنس‌کاری درون تاقچه اتاق شماره3 دیوان‌خانه  112

تصویر ‏4‑2. نقش ترنج بر زمینه‌ ساده، تویزه اتاق شماره2 ضلع شمالی ارگ کریم خان. 113

تصویر ‏4‑3. نقش ترنج بر زمینه‌ گل و پرنده، تویزه اتاق شماره3 ضلع غربی ارگ کریم خان. 113

تصویر ‏4‑4. استفاده وسیع از ورق‌های طلا، اتاق شماره3 ضلع غربی ارگ کریم‌خان. 114

تصویر ‏4‑5. نقاشی‌دیواری‌های شاه‌نشین شمالی عمارت کلاه‌فرنگی. 114

تصویر ‏4‑6. نقاشی‌دیواری‌های ضلع شمالی ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 115

تصویر ‏4‑7. نقش تک‌ترنج در مقرنس‌های سقف اتاق‌های ارگ کریم‌خان. 116

تصویر ‏4‑8. تک ترنج‌های به شکل قو در مقرنس‌های سقف، اتاق شماره2 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان.. 117

تصویر ‏4‑9. نقش تک‌ترنج در کتیبه بالای تاقچه، سمت راست: اتاق شماره2 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان، سمت چپ: اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 118

تصویر ‏4‑10. نقش تک‌ترنج در مقرنس تاقچه پایین، سمت راست: اتاق شماره2 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان، سمت چپ: اتاق شماره2 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان.. 118

تصویر ‏4‑11. تکرار متناوب ترنج‌های ستونی در تویزه، اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 119

تصویر ‏4‑12. ترنج‌های ستونی در تاقچه‌ بالای دوال، اتاق شماره2 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان. 120

تصویر ‏4‑13. ترنج‌های ستونی در فضای بین تاقچه‌ها، سمت راست: اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان، سمت چپ: اتاق شماره2 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان. 121

تصویر ‏4‑14. ترنج‌های ستونی در تاقچه‌پایین دوال، اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 122

تصویر ‏4‑15. ترنج‌های ردیفی در تاقچه پایین دوال، اتاق شماره2 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان. 123

تصویر ‏4‑16. ترنج‌های شعاعی در شمسه عرق‌چین سقف، اتاق شماره2 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 124

تصویر ‏4‑17. ترسیم یک گل از زوایای متفاوت، ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 125

تصویر ‏4‑18. ترسیم مراحل رشد گل‌ها، ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان.. 125

تصویر ‏4‑19. ترسیم یک نوع گل به چند شیوه متفاوت، ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 126

تصویر ‏4‑20. ترسیم یک نوع گل با تعداد گلبرگ‌های متفاوت، ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 127

تصویر ‏4‑21. گل‌های متنوع در یک تابلو، ضلع شمالی ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 128

تصویر ‏4‑22. گل‌های متفاوت روییده بر یک شاخه، ضلع شرقی ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 129

تصویر ‏4‑23. تکرار نقش تک‌گل در دوال‌ها، اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 129

تصویر ‏4‑24. نقش تک‌گل‌ در مقرنس‌های تاقچه‌ها، ضلع شمالی ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 130

تصویر ‏4‑25. نقش گل و بوته در کتیبه بالای تاقچه، ضلع غربی ایوان اصلی در تکیه هفت‌تنان.. 131

تصویر ‏4‑26. نقش گل و بوته در تاقچه‌های بالای دوال، اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 132

تصویر ‏4‑27. پرندگان در حال پرواز در میان شاخسار 132

تصویر ‏4‑28. پرندگان نشسته بر شاخسار 132

تصویر ‏4‑29. پرندگان در حالی که دانه یا پروانه‌ای به منقار دارند. 133

تصویر ‏4‑30. پرندگان در حال آواز خواندن.. 133

تصویر ‏4‑31. درختچه‌های روییده از پایین کادر، ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان.. 134

تصویر ‏4‑32. نقش گل و پرنده، کتیبه بالای تاقچه در ضلع شرقی ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 135

تصویر ‏4‑33. پیچش‌های اسلیمی، شاه‌نشین شمالی عمارت کلاه‌فرنگی. 136

تصویر ‏4‑34. نقش‌های ختایی پر کننده فضا، شاه‌نشین شمالی عمارت کلاه‌فرنگی. 137

تصویر ‏4‑35. پیچش‌های اسلیمی در تاقچه بالای دوال، اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 138

تصویر ‏4‑36. پیچش‌های اسلیمی بر زمینه ترنج‌، فضای بین تاقچه‌های پایین در اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان  138

تصویر ‏4‑37. نقش گلدانی درون کاسه مقرنس، اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 139

تصویر ‏4‑38. هماهنگی نقوش در ارگ کریم خان، اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم خان. 143

تصویر ‏4‑39. مشابهت ترنج‌ها در قسمت‌های متفاوت، سمت راست: تاقچه بالای دوال در اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان، سمت چپ: مقرنس‌کاری داخل تاقچه در اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 144

تصویر ‏4‑40. مشابهت ترنج‌های قسمت‌های متفاوت، تویزه اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 144

تصویر ‏4‑41. ایجاد تعادل براساس جهت رویش گل‌ها، کتیبه بالای تاقچه، ضلع شرقی ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان  146

تصویر ‏4‑42. تعادل متقارن بر اساس محور عمودی، کتیبه بالای تاقچه در ضلع شرقی ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان  147

تصویر ‏4‑43. تعادل متقارن بر اساس محورهای افقی و عمودی، کتیبه بالای تاقچه در اتاق شماره5 ضلع جنوبی ارگ کریم خان  147

تصویر ‏4‑44. عدم قرینگی تصاویر روبری هم، سمت راست: تاقچه‌ بالایی در ضلع غربی ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان، سمت چپ: تاقچه‌ بالایی در ضلع شرقی ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان. 149

تصویر ‏4‑45. قرینگی تصاویر روبروی هم، تویزه‌های شاه‌نشین شمالی عمارت کلاه‌فرنگی. 149

تصویر ‏4‑46. تعادل شعاعی در عرقچین مقرنس‌های سقف، اتاق شماره3 ضلع غربی ارگ کریم‌خان. 150

تصویر ‏4‑47. تمرکز خطوط فرضی مقرنس‌ها در یک نقطه، اتاق شماره3 ضلع غربی ارگ کریم‌خان. 151

تصویر ‏4‑48. تناسب بین نقوش، کتیبه بالای تاقچه در اتاق شماره6 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 152

تصویر ‏4‑49. تکرار متناوب نقوش موجود در دوال‌ها، اتاق شماره2 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان. 153

تصویر ‏4‑50. تضاد ته‌رنگ در نقوش تویزه‌ها، اتاق شماره 2 ضلع شمالی ارگ کریم‌خان. 164

تصویر ‏4‑51. تضاد سرد و گرم در نقوش تویزه‌ها، اتاق شماره3 ضلع غربی ارگ کریم‌خان. 165

تصویر ‏4‑52. وسعت رنگ‌های سرد و گرم، تاقچه بالای دوال در اتاق شماره 5 ضلع جنوبی ارگ کریم‌خان.. 165

تصویر ‏4‑53. تضاد رنگ‌های مکمل در تاقچه‌های بالای دوال، ضلع شمالی ایوان اصلی تکیه هفت‌تنان.. 166

 

فصل 1. کلیات

1-1. طرح تحقیق

1-1-1. مقدمه و طرح مساله

کریم‌خان زند (حک: 1165-1193ق) را می‌توان تنها پادشاه مقتدر دوره زندیه محسوب کرد و بنیان فرهنگی و هنری این دوره را  به ‌نوعی به او و حکومت او منسوب نمود. او ظاهرا سوادی نداشت اما به ادبیات و علم و هنر علاقه‌مند بود و دربارش محل اجتماع دانشمندان و هنرمندان زمان به‌شمار می‌رفت؛ همچنین پروژه‌های معماری و شهرسازی بسیاری را، خصوصا در شیراز، حمایت کرد که برخی از آنها مانند بازار و حمام وکیل عام‌المنفعه و برخی دیگر چون ارگ و  دیوان‌خانه  جزو بناهای حکومتی بودند. تزئینات این بناها شامل انواع آجرکاری، گچ‌بری،  کاشی‌کاری، حجاری به‌علاوه نقاشی‌دیواری است.

نقاشی‌دیواری هنری دیرینه است و از دوره انسان‌های غارنشین تا زمان حال مورد توجه و استفاده بوده است. سنت نقاشی روی دیوار کم و بیش در دوره زندیه نیز تداوم داشت و امروزه دیوارنگاره‌های تزئینی بر بخش شایان توجهی از آثار معماری موجود زندیه قابل مشاهده است. از آنجا که محل حکومت زندیان شیراز بود، بناهای قابل توجهی از آن دوره در شیراز وجود دارد که دارای تزئینات معماری از جمله نقاشی‌دیواری می‌باشند و در این پژوهش به مطالعه، نقد و بررسی آنها پرداخته شده است.

نهضت فرهنگی و هنری دوره زندیه، پیرو تحولات تاریخی و سیاسی قرن دوازدهم هجری، می‌تواند جریانی کوتاه و گذرا مابین دوره صفوی و قاجار محسوب ‌شود. همین‌طور چون این جریان به‌طور طبیعی متاًثر از صفویه و موثر بر قاجاریه بوده است، می‌توان آن را به‌نوعی حلقۀ واسط و رشته اتصال میان آنها تصور کرد. اما حقیقت آن است که بنیه فرهنگی و هنری زندیه بیش از حیات کوتاه سیاسی خود اثر بخش بوده، تا آنجا که مسبب آغاز جریانی موسوم به «مکتب زند و قاجار» گردیده است.

قطعاً نسبت شکوفایی و اثربخشی رشته‌های هنری دوره زندیه در این جریان از یکدیگر متفاوت بوده است. مسئله این تحقیق نیز بر همین مبنا و بر محور شناخت ماهیت نقاشی‌دیواری در آثار معماری زندیه مطرح می‌شود و با فرض سابقۀ نقاشی‌دیواری زندیه در سنت دیوارنگاری صفویه و اثر آن در نقاشی‌دیواری قاجاریه، ویژگی‌های این نوع از نقاشی، ضمن طبقه‌بندی آثار، سنجیده شده است.

1-1-2. سوال‌های تحقیق

  1. مضامین موجود در نقاشی‌دیواری‌های دوره زندیه چیست و تنوع آن چگونه است؟
  2. ویژگی‌های فنی و تجسمی نقاشی‌دیواری‌های‌ دوره زندیه چگونه است؟

1-1-3. هدف تحقیق

هدف از پژوهش حاضر در مرحله نخست طبقه‌بندی نقوش و طرح‌های نقاشی‌دیواری‌های دوره زندیه و بررسی آن‌ها از نظر کیفی، فنی، موضوعی است و در مرحله بعد شناخت و تعیین رابطه بصری و مفهومی میان این نقاشی‌ها در دوره زندیه خواهد بود.

1-1-4. اهمیت و ضرورت تحقیق

دوره زندیه از نظر تاریخی دوره‌ای کوتاه است بنابراین مطالعه راجع به هنرهای این دوره اغلب در سایه تاریخ هنر دوره قاجار و در واقع به عنوان زمینه‌های شکل‌گیری هنر این دوره دیده شده است. اهمیت و ضرورت تحقیق در شناخت عناصر تجسمی نقاشی‌دیواری‌های دوره زندیه از این جهت است که نقاشی‌دیواری‌ از جمله عناصر هنری و تزیینی مطرح در دوره زندیه است که به رغم وجود آثار متنوع از آن دوره، تحقیق جامع و کاملی بر روی آن انجام نشده است. با اختلاط عناصر تجسمی نقاشی‌دیواری دوره زندیه و سلسله تعمیرات و مرمت‌هایی که عموما در دوره قاجار و پس از آن بر روی این آثار انجام شده است و لطماتی که بر اصالت آثار دوره زندیه وارد آمده است، ضرورت شناسایی کمی و کیفی آثار نقاشی‌دیواری دوره زندیه بیش از پیش احساس می‌شود.

1-1-5. نوع و روش تحقیق

این پژوهش از نظر نتایج، پژوهشی بنیادی است و از لحاظ ماهیت و روش اجرا و شیوۀ نگرش توصیفی ـ تحلیلی است.

1-1-6. روش و ابزار گردآوری اطلاعات

اطلاعات این تحقیق به شیوۀ میدانی وکتابخانه‌ای گردآوری شده است و ابزار آن نیز فیش‌برداری، تصویربرداری، مشاهده، مصاحبه و گفتگو است.

1-1-7. جامعه آماری، تعداد نمونه و روش نمونه‌گیری

فهرست منابع

آریان‌پور، علیرضا (1365). پژوهشی در شناخت باغ‌های ایران و باغ‌های تاریخی شیراز، تهران: گلشن.

آژند، یعقوب (1389). نگارگری ایران (پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران)، ج2، تهران: سمت.

آصف، محمد هاشم (2537). رستم التواریخ، تصحیح و تحشیه محمد مشیری، تهران: امیرکبیر.

اتینگهاوزن، ریچارد؛ یارشاطر، احسان (1379). اوج‌های درخشان هنر ایران، ترجمه رویین پاکباز و هرمز عبداللهی، تهران: آگه.

اذکایی، پرویز (1348). «رساله خط در بیان»، هنر و مردم، 85: 51-57.

اسفندیاری‌پور، هوشنگ (1389). «هنر نگارگری دوره زندیه: یافته‌هایی از مرمت ارگ»، زنديه (مجموعه مقالات)، ج2، به کوشش محدعلی رنجبر و علی اکبر صفى پور، شیراز: بنیاد فارس شناسی.

اسکارچیا، جان روبرتو (1384). تاریخ هنر ایران (10) هنر صفوی، زند و قاجار، ترجمه یعقوب آژند، تهران: انتشارات مولی.

اسلامی، امیرقلی (1351). «بازار وکیل و چند بنای دوره زندیه در شیراز»، هنر و مردم، 118: 7-11.

اصلانی، مژگان و دیگران (1391). کارگاه هنر2، تهران: گویش نو.

افسر، کرامت اله (1353). تاریخ بافت قدیم شیراز، تهران: انجمن آثار ملی.

اکبری، تیمور؛ کاشانی، پوریا (1388). تاریخ هنر نقاشی و مینیاتور، تهران: نشر سبحان نور.

امداد، حسن (1340). شیراز در گذشته و حال، شیراز: اتحادیه مطبوعاتی فارس.

امیری، فرانک (1383). «آشنایی با ابزار و وسایل نقاشی ایرانی»، رشد آموزش هنر، 3: 20-23.

امیری، مهراب (1369). ده سفرنامه، تهران: وحید.

آقاجانی، حسین (1359). «تعمیرات نقاشی»، اثر، 2-4: 160-175.

بذرگر، محمد رضا (1389). «معماری و شهرسازی در دوره زندیه»، زنديه (مجموعه مقالات)، ج2، به کوشش محدعلی رنجبر و علی اکبر صفى پور، شیراز: بنیاد فارس شناسی.

بهروزی، علی نقی (1354). بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، شیراز: اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس.

بهزادی، ناهید (1379). «زندیان از نگاه منابع قاجار»، رشد آموزش تاریخ، 2: 29-39.

پاكباز، سامان (1389). «فرهنگ سراى زنديه»، زنديه (مجموعه مقالات)، ج2، به کوشش محدعلی رنجبر و علی اکبر صفى پور، شیراز: بنیاد فارس شناسی.

پرتو بیضایی، حسین (1324). «تاریخ کلام الملوک مسکوکات تاریخی، بعضی از حالات کریم‌خان زند»، یادگار، 17: 56-61.

پورینتون، نانسی؛ واترز، مارک (1389). «مواد مصرفی نقاشان ایرانی سده‌های میانه»، ترجمه زهرا عبداله، کتاب ماه هنر، 139: 44-50.

تنهاتن ناصری، ایرج (1382). «مساله حاکمیت و مشروعیت آن در عهد کریم‌خان زند»، نامه انسان شناسی، 3: 179-190.

جلالی جعفری، بهنام (1379). «فرم و سازمان‌دهی بصری»، هنرهای تجسمی، 8: 210-217.

حسامی، منصور (1389)، نقاشی‌دیواری از طرح تا مرمت، تهران: سمت.

حسینی فسایی، حاج میرزا حسن (1382). فارسنامه ناصری، 2ج، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر.

حسینی، مهدی (1371). «نگارگری در دوره زند و قاجار»، هنر، 22: 49-70.

حسینی‌راد، عبدالمجید (1390). مبانی هنرهای تجسمی، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.

حسين‌پور، محمد (1389). «شهرنشينى و شهرسازى در عهد زنديه، تحليلى در تركيب عناصر معمارى و شهرسازى مجموعه ى زنديه»، زنديه (مجموعه مقالات)، ج2، به کوشش محدعلی رنجبر و علی اکبر صفى پور، شیراز: بنیاد فارس شناسی.

حکمت، حسنعلی (1342). «فارسنامه ناصری»، وحید، 3: 41-48.

خوب‌نظر، حسن (1354). جانشینان کریم‌خان زند، شیراز: دانشگاه پهلوی.

دانش‌پژوه، محمدتقی (1356). «رنگ‌سازی در کاغذ و رنگ‌زدایی از آن»، هنر و مردم، 181: 16-35.

دیولافوا، مادام ژان؛ دونور، شوالیه لژیون؛ اکادمی، افسر (1371). ایران کلده و شوش، ترجمه علی محمد فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران.

رجبی، پرویز (1355). کریم‌خان زند و زمان او، تهران: امیرکبیر.

سامی، علی (1363). شیراز، شیراز: نوید.

سید رضوی، نسرین (1388). «بررسی ساخت بوم و قلم‌مو در نگارگری سنتی ایران»، جلوه هنر، 1: 65-72.

سیف، هادی (1379). نقاشی روی گچ، تهران: سروش.

شایسته، فریدون (1382). «نگاهی به کتاب تاریخ گیتی گشا در تاریخ خاندان زند»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، 66 و 67: 66-68.

شریف زاده، سید عبدالمجید (1381). دیوارنگاری در ایران (دوره زند و قاجار)، تهران: موسسه صندوق تعاون سازمان میراث فرهنگی کشور.

شفیعی، فاطمه؛ اسفندیاری پور، هوشنگ (1384). جلوه‌گاه هنر و معماری در ارگ کریم‌خانی، شیراز: سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان فارس.

شکوهیان، غلامعلی (1387). بررسی نقاشی‌های دیواری باغ‌های شیراز، در دوره زند و قاجار و تطبیق آن با نقاشی‌های دیواری سایر شهرهای ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد نقاشی، علی اصغر شیرازی، تهران: دانشگاه شاهد.

صانع، منصور (1380). به یاد شیراز، تهران: صانع.

صانع، منصور (1391). شیراز کودکی ما، تهران: صانع.

ضیائیان، پژمان (1387). شیراز: رویای رنگین سرزمین پارس، شیراز: گویا.

طاهرزاده بهزاد، حسین (1387). «آماده سازی مصالح و ابزارهای نقاشان مینیاتور»، سیری در هنر ایران (از دوره پیش از تاریخ تا امروز)، ج5، تهران: علمی و فرهنگی، 2185-2191.

علوی‌نژاد، سید محسن (1387). «بررسی مفهوم دیوارنگاری در منابع هنر اسلامی»، نگره، 7: 17-29.

علوی‌نژاد، سید محسن و دیگران (1389). «مطالعه تطبیقی در کاربرد دو اصطلاح «تزیینات معماری» و «دیوارنگاری» در منابع هنر اسلامی»، نگره، 15: 5-17.

علی‌آبادی، محمدعلی؛ اسدپور، علی (1389). «واكاوى مبانى فكرى معمارى در دوره زنديه»، زنديه (مجموعه مقالات)، ج2، به کوشش محدعلی رنجبر و علی اکبر صفى پور، شیراز: بنیاد فارس شناسی­.

غضبان‌پور، جاسم (1376). آقا لطفعلی صورتگر شیرازی، شیراز: سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان فارس.

فرانکلین، ویلیام (1358). مشاهدات سفر از بنگال به ایران، ترجمه محسن جاویدان، تهران: بنیاد فرهنگ و هنر ایران.

قدوسى، مرضيه (١٣٨٢). ابزار و ادوات نقاشى سنتى ايرانى، كتاب‌آرايى  سده ٧ الى ١٢ هجرى قمرى، پايان‌نامه كارشناسى ارشد نقاشى، احمد نادعلیان؛ حبیب توحیدی، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.

کفشچیان‌مقدم، اصغر (1383). «بررسی ویژگی‌های نقاشی‌دیواری»، هنرهای زیبا، 20: 67-78.

کفشچیان‌مقدم، اصغر (1385). «چگونه یک نقاشی‌دیواری را سامان‌دهی کنیم؟»، هنرهای تجسمی، 25: 42-49.

کمالی سروستانی، کوروش (1384ب). دانشنامه آثار تاریخی فارس، شیراز: موسسه فرهنگی و پژوهشی دانشنامه فارس با همکاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.

کن‌بای، شیلا (1378). نقاشی ایران، ترجمه مهدی حسینی، تهران: دانشگاه هنر.

گلستانه، ابوالحسن محمدبن امین (1356). مجمل التواریخ، تصحیح و تحشیه مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.

لوری، ای‌.پی (1387). «رنگیزه‌ها و بستمان»، سیری در هنر ایران (از دوره پیش از تاریخ تا امروز)، ج5، ترجمه مهدی مقسیه، تهران: علمی و فرهنگی، 2181-2183.

مصطفوی، سید محمدتقی (1343). اقلیم پارس، تهران: انجمن آثار ملی.

موسوی نامی اصفهانی، میرزا محمد صادق (1363). تاریخ گیتی گشا، تصحیح و تحشیه سعید نفیسی، تهران: اقبال.

موسوی‌لر، اشرف سادات؛ شمیلی، فرنوش (1391). «ساختاربصری نقاشی‌های دیواری تبریز (در سه دهه اخیر)»، جلوه هنر، 7: 53-66.

نصر، طاهره (1387). جستاری در شهرسازی و معماری زندیه، شیراز: نوید.

نعمتی، محمد (1389). «مشخصات معماری دوره زندیه»، زنديه (مجموعه مقالات)، ج2، به کوشش محدعلی رنجبر و علی اکبر صفى پور، شیراز: بنیاد فارس شناسی­.

نعیما، غلامرضا (1385). باغ‌های ایران که ایران چو باغیست خرم بهار، تهران: پیام.

نوایی، کامبیز؛ حاجی قاسمی، کامبیز (1390). خشت و خیال، شرح معماری اسلامی ایران، تهران: سروش.

نیبور، کارستن (1354). سفرنامه کارستن نیبور، ترجمه پرویز رجبی، تهران: توکا.

وثوقی، محمدباقر؛ ستاری، علی (1390). «ساخت کالبدی-فضایی شیراز؛ همسازگری و ناهمسازگری قبایل و یکجانشینان از آغاز زندیه تا پایان عصر ناصری»، پژوهش‌های علوم تاریخی، 4: 113-128.

وطن‌دوست، عبدالرسول؛ بهشتی، سید محمد؛ نیری، پرستو (1392). «مبانی بازسازی و مرمت سنتی نقاشی‌های دیواری در ایران با نگاهی به چند نمونه آثار شاخص»، باغ نظر، 27: 71-82.

ویلبر، دونالد نیوتن (1388). باغ‌های ایران و کوشک‌های آن، ترجمه مهین دخت صبا، تهران: علمی و فرهنگی.

هدایتی، هادی (1334). تاریخ زندیه، ج1، تهران: دانشگاه تهران.

http://asrefars.ir/fa/news/2143, 1393/09/09

http://eshiraz.ir/pub/fa/kolah,11, 1393/09/09

http://library.tebyan.net, 1393/08/14

Abstract

Characteristics of Wall-Paintings in

Architectural Works of Zand Era

……………….

Foundation of Culture and art of Zand era is referred and related to Karim Khan Zand and his government. He supported a lot of architectural and urban works specifically in Shiraz, among which some like Vakil Bath and Bazzar were public and others like Arg and Divankhaneh were among government buildings. Meanwhile, wall painting was one of the commonest styles of architectural ornaments in these buildings.  Wall painting was varied during that era, therefore, it is remarkable in typology, visual properties, and practical styles. Hence, in this study, beside categorizing wall paintings of Zand period, features of these works were described and analyzed. 

Plant designs are mostly used in wall paintings. These designs are grouped into five classes namely, Bergamot, flower and bird, plant flower, flower pot, angelica and arabesque motifs. Generally, the paint color spectrum utilized in these paintings are yellow pea, lapis, vermilion, gold, and green. The painters of these works apparently took the advantage of two distinct styles of plant designs: The first style with an abstract and exaggerated viewpoint, which can be based on ancient Persian painting traditions, and the second style with a naturalistic viewpoint, which was affected by west painting. Accordingly, visual equilibrium and proportion is phenomenal in these delicate designs.

Key words: Architectural Decoration, Wall Painting, Zand era in Shiraz

Shiraz University

Faculty of Art and Architecture

M.A Thesis in Art Research

Characteristics of Wall-Paintings in Architectural Works of Zand Era

 

 

 

…………………

 

 

 

Supervisors

Dr. F. ZareKhalili

Dr. M. S. Mirza Abolqasemi

January 2015

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “بررسی ویژگی‌های نقاشی‌دیواری در آثار معماری زندیه”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

37 + = 46