new5

تبيين تربيت جهادی از منظر قرآن

99.000تومان

توضیحات

110 صفحه

فایل word

دانشگاه اصفهان

دانشکده علوم تربيتي و روان‌شناسي

گروه علوم تربيتي

 

پايان‌نامه كارشناسي ‌ارشد رشته‌ علوم تربيتي

گرايش تاريخ و فلسفه آموزش و پرورش

چکیده

هدف اين پژوهش بررسي تربيت جهادی از منظر قرآن است. بدين منظور، ابتدا مبانی نظری جهاد بر اساس تفاسیر آیات توصیف گردید و در ادامه بر اساس آن، دلالت‌هاي مربوط به تربيت جهادی استنباط شد. اين پ‍‍‍ژوهش كه از جمله طرح­هاي تحقيق كيفي به شمار مي­رود، با استفاده از روش اسنادی- تحليلي انجام شد. در  مبانی نظری جهاد در قرآن، مفهوم، جایگاه، غایت، ابعاد جهاد، زمینه جهاد، پیامدهای انجام و ترک جهاد، شاخصه های انسان جهادی و نظام ارزشی جهاد توصیف و دسته بندی گردید. سپس بر مبنای مطالب نظری، الزامات راهبردی در تربیت جهادی در دو بخش الزامات معرفتی و عملی استنباط گردید. آمیختگی حیات با رنج، هدفمندی در سخت کوشی، شناخت حق و تقابل همیشگی با باطل، نگرش سلسله مراتبی در هدایت و تبعیت در الزامات معرفتی شرح داده شد و مراقبت هماهنگ درون و برون، پویایی هماهنگ با ضرورت زمانه، اعتدال در طریق در الزامات عملی تشریح گردید. تربیت جهادی نسخه ای از تربیت اسلامی است. از آن جایی که جهاد را باید همزمان در درون و برون انسان انجام داد،تربیت جهادی، شامل تربیت اخلاقی و اجتماعی است. مربی در تربیت جهادی نقش مهمی دارد. او موقعیت های تربیتی را فراهم می کند. این موقعیت ها بر اساس نحوه مبارزه و دفاع انسان، به موقعیت هجوم، دفاع ، هجرت و تقیه تقسیم می شود. در هر موقعیتی می توان از تمرین تربیتی متناسب با آن استفاده کرد.

 کلید واژه: جهاد، مبانی نظری جهاد در قرآن، الزامات راهبردی در تربیت جهادی، قلمروهای تربیتی جهاد، نقش مربی در تربیت جهادی

فهرست مطالب

فصل اول: کلیات تحقیق

1-1- مقدمه……….1

1-2- شرح و بیان مسأله………..2

1-3- هدف پژوهش……..4

1-3-1- هدف کلی………4

1-3-2- اهداف جزیی……………4

1-4- سوال های تحقیق………..4

1-5- اهمیت و ضرورت تحقیق………..5

 1-6- تعریف مفاهیم…….5

فصل دوم : مبانی نظری و پیشینه تحقیق

2-1- مقدمه………..7

2-2- تعریف جهاد………..7

2-3- ماهیت جهاد………..8

2-4-  هدف جهاد………….9

 2-4-1- کرامت انسان……………9

2-4-2- سعادت انسان……………9

2-5- ارزش جهاد………..10

2-6- پیامدهای ترک جهاد…..10

2-7- اقسام جهاد………..11

2-7-1- نوع دشمن: جهاد اکبر، جهاد اصغر……..11

2-7-2-  نحوه هجوم: جهاد دفاعی- جهاد ابتدایی……..11

2-7-2-1- جهاد دفاعی………..12

2-7-2-2- جهاد ابتدایی………12

2-7-2-2-1- مشروعیت جهاد ابتدایی در عصر غیبت…………13

2-7-2-2-2- اهداف جهاد ابتدایی………….13

2-7-2-2-3- فرق جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی…………13

  • تقسیم بندی های دیگری از جهاد………13

2-8- قلمرو جهاد………..14

2-8-1 – جهاد سخت……14

2-8-2 – جهاد نرم………..14

2-8-2-1- جهاد فرهنگی……….15

2-8-2-2 – جهاد سیاسی……….15

 2-8-2-3- جهاد اقتصادی…….15

2-8-2-4- مدیریت جهادی……16

2-9- جهاد در روایات…….17

2-9-1- جهاد در نهج البلاغه…………..19

2-9-1-1- فضیلت جهاد و عواقب ترک آن …………16

2-9-1- 2- پایداری و مقاومت در میدان جهاد…..17

2-9-1- 3- فنون مبارزه و روش جنگ………17

2-9-1-4- شوق شهادت در راه جهاد برای خدا…..17

2-10- جهاد در ادیان …..19

2-11- پیشینه موضوع تحقیق…………20

2-12- نتیجه گیری……..23

فصل سوم: روش تحقیق

3-1- مقدمه………..24

3-2- روش تحقيق………..24

3-2-1- مراحل انجام تحقیق…………..25

گام اول: مشخص کردن مسئله پژوهش……..26

گام دوم:تدوین سئوالات و اهداف……..26

گام سوم: تعریف و مشخص کردن محدوده تحقیق……….26

گام چهارم: نمونه گیری و جمع آوری داده ها……..27

گام پنجم: تلخیص داده ها………27

گام ششم: تحلیل و استنباط نتایج و گزارش……….27

3-3- جامعه نمونه ………..28

3-4- نمونه و نمونه گیری………28

3-4-1- مراحل نمونه گیری…..28

3-5- شیوه جمع آوری اطلاعات………29

3-5-1- ابزار گردآوری اطلاعات…….29

فصل چهارم: مبانی نظری ودلالت تربیتی

4-1- مقدمه……..30

4-2-  بخش اول: مبانی نظری جهاد در قرآن……………30

4-2-1- مفهوم شناسی……… 31

4-2-1-1- مقایسه جهاد با واژه های مشابه در قرآن………….31

4-2-2- جایگاه شناسی…….. 32

4-2-2-1- ماهیت جهاد……. 32

4-2-2-2- فضیلت جهاد…… 32

4-2-3- غایت شناسی……….. 34

 4-2-3-1-حاکمیت بخشیدن به دین الهی…… 34

4-2-3-2- حفظ حیات انسانی……..35

4-2-4- اقسام شناسی…………36

4-2-4-1- انواع جهاد………….36

4-2-4-1-1- جهاد درونی( جهاد اکبر) ………….37

4-2-4-1-1-1- جهاد با نفس………38

4-2-4-1-1-2- جهاد با شیطان…..39

4-2-4-1-2- جهاد بیرونی(جهاد اصغر) …………39

4-2-4-1-2-1-جهاد سخت………..39

4-2-4-1-2-2- جهاد نرم……………40

4-2-4-1-2-2-1- جهاد فرهنگی…………40

4-2-4-1-2-2-2- جهاد اقتصادی………..41

4-2-4-1-2-2-3- جهاد سیاسی………….43

4-2-5- زمینه شناسی………. 44

4-2-5-1- ایمان……….45

4-2-5-2- تقوی……….45

4-2-5-3- یقین………..46

4-2-5-4- هجرت …….46

4-2-6- ارزش شناسی…………47

4-2-6-1- حق و باطل………..47

4-2-7- انسان شناسی………. 48

4-2-7-1- شاخصه های اخلاقی…..48

4-2-7- 1-1-توحید و توکل………..48

4-2-7- 1-2- سختی پذیری……….49

4-2-7- 1-3- صبر واستقامت……..50

4-2-7- 1-4 – تلفیق مهر و قهر……………52

4-2-7- 1-5- ترجیح زندگی آخرت به دنیا……52

4-2-7-2- شاخصه های اجتماعی…………53

4-2-7-2-1- وظیفه شناسی………..54

4-2-7-2-2- دشمن شناسی……….55

4-2-7-2-3- ظلم ستیزی……………56

4-2-7-2-3-اطاعت پذیری…………..57

4-2-8- پیامد شناسی…………58

4-2-8-1- پیامد مثبت……….58

4-2-8-1-1- هدایت……………58

4-2-8-1-2- رزق کریم………59

4-2-8-1-3- خیرو فلاح……..59

4-2-8-1-5- فلاح ……60

4-2-8-1-4- غفران ……………60

4-2-8-2- پیامد منفی…………60

4-2-8-2-1- جایگزین کردن گروه دیگری………60

4-2-8-2-1- عذاب الهی …….61

4-2-9- آسیب شناسی…………61

4-2-9-1- دنیاطلبی……62

4-2-9-2- گرایش به مال و قدرت…………..62

4-2-9-3- راحت طلبی……….62

4-2-9-4- ترس………….63

4-2-9-5- سیاهی قلوب………64

4-2-9-6- عذر تراشی………….64

4-3. بخش دوم : دلالت تربیتی

4-3-1- مفهوم شناسی تربیت جهادی……..65

4-3-2- الزامات راهبردی در تربیت جهادی……….65

4-3-2-1- الزامات معرفتی…….66

الزام اول: شناخت حداکثری از دین……………66

الزام دوم : آمیختگی حیات با رنج…….67

الزام سوم: هدفمندی در سخت کوشی……….68

الزام چهارم: شناخت حق و تقابل همیشگی با باطل……..68

الزام پنجم : نگرش سلسله مراتبی در هدایت و تبعیت…..69

4-3-2-2- الزامات عملی………..70

الزام اول: مراقبت هماهنگ درون و برون……70

الزام دوم : پویایی هماهنگ با ضرورت زمانه…………71

الزام سوم: اعتدال در طریق……..72

4-3-3- قلمروهای تربیتی جهاد………73

تربیت اسلامی: مرحله زمینه ساز………73

تربیت اخلاقی: مرحله آغازین……………74

تربیت اجتماعی: مرحله عملیاتی………75

4-3-4- نقش مربی در تربیت جهادی………75

4-3-4-1- موقعیت های تربیتی………77

4-3-4-1-1-  هجوم (حصارشکنی) …………77

4-3-4-1-2-  موقعیت دفاع(حصاربندی) …………78

4-3-4-1-3-  موقعیت هجرت (طرد آگاهانه) ……………79

4-3-4-1-4-  تقیه(سکوت آگاهانه) ………..80

فصل پنجم: نتیجه گیری

5-1- مقدمه………..82

۲-۵-  بررسي سؤال‌ها و نتيجه‌گيري………..82

5-2-1- يافته‌هاي پژوهش در رابطه با سؤال اول…………..83

  5-2-2-يافته‌هاي پژوهش در رابطه با سؤال دوم…………86

3-۵- پيشنهادها……………89

5-3-1-  براي كارگزاران تربيتي……..90

5-3-2- برای پژوهشگران………90

منابع و مآخذ……….91

فهرست شکل ها

عنوان                                                                                                                                   صفحه

شکل 4-1: عناوین کلی مبانی نظری جهاد در قرآن…….83                                                                                                                           

شکل 4-2: شاخصه های انسان جهادی از نظر قرآن…….85

شکل 4-3: الزامات راهبردی در تربیت جهادی…..87

شکل 4-4: موقعیت تربیتی مبتنی بر موقعیت جهاد…….88

شکل 5-1: تبیین کلی تربیت جهادی……….86

 

فصل اول

کلیات تحقیق

  

  • مقدمه

    موضوع تربیت، انسان است و برای تربیت انسان نسخه های مختلفی ارائه شده است. مدلهای تربیتی بر اساس نگرش به انسان تنظیم می شود. در این راستا  فلسفه تعلیم و تربیت بر اساس نگرش به انسانها، تلاش می کند تا با نگاهی عمیق تر به بنیان اندیشه ها، دستورالعمل و توصیه های تربیتی را استخراج کند. در تربیت اسلامی این مبانی از متون اسلامی گرفته می شود. مفاهیم نهفته در متون اسلامی به ویژه قرآن هنوز برای بسیاری از صاحب نظران امر تربیت ناشناخته است و معمولا دستورات تربیتی بر اساس شناخت ظاهر آیات و روایات ارائه می گردد.

    یکی از مفاهیم مذکور در قرآن «جهاد» است. این مفهوم در قرآن از اهمیت ویژه ای برخوردار است و در زمینه های مختلف نظامی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی­کاربرد دارد. اما در تحقیقات انجام شده در مورد جهاد از منظر تربیتی به آن توجه نشده است. در مفهوم جهاد، عنصر مبارزه نهفته است و این مبارزه را لزوماً نمی توان به جنگ و قتال فیزیکی تفسیر کرد. زندگی در معنایی، سراسر مبارزه کردن است و آدمی که رفتارش محل تأمل نظریه پردازان تربیتی است، همواره در میدان مبارزه و چالشی برای رسیدن به رشد و کمال است. در دوران کنونی که شرایط حاکم بر دنیا پیچیده تر از گذشته می باشد، چگونگی مبارزه نیز پیچیده شده است.تربیت، مبارزه ای برای رسیدن به تکامل است. مبارزه ای که تلاش جدی را برای رفع موانع در بردارد.

   در این پژوهش تلاش می شود زوایای عمیق جهاد بر اساس آیات قرآن و با رجوع به تفاسیر واکاوی شود و سپس بر اساس مولفه های جهاد، انسان جهادی معرفی شود و بر اساس نوع نگرش به انسان، برنامه تربیتی لازم برای تربیت انسان جهادی استنباط شود. در ادامه و در فصل اول شرح دقیق تر مساله تحقیق بیان خواهد شد.

  • شرح و بیان مسأله

در طول تاریخ اندیشمندان و فیلسوفان تربیتی بر اساس جهان بینی خود و تعریف از انسان، نظریه ها و مدلهای مختلف تربیتی ارائه داده اند و پاسخگوی بخشی از نیازهای انسان بوده اند. تربیت در شرایط فعلی نسبت به گذشته با چالش بیشتری مواجه شده است؛چالشی که متاثر از شرایط دنیای جدید است.

     بارزترین ویژگی دوران جدید، خصوصیت «ساخت زدایی» ناشی از انقلاب ارتباطات است. در این شرایط نمی توان از مفاهیم و نظریات عینی و مشخصی سخن گفت. باید و نباید های تربیت که بر اساس ساختار از پیش تعریف شده، بنا شده بود؛ در معرض تزلزل است. در شرایط کنونی که مرزها و محدوده ها شکسته شده است؛ تلاشهای تربیتی مخصوصاً تربیت دینی که در راستای مشخص کردن محدوده رفتارهای مطلوب از نامطلوب می باشد؛ با چالش بیشتری مواجه است.در مواجهه با  این شرایط که عرصه ورود آزادانه اندیشه های متنوعی است؛ می توان سه نحوه برخورد داشت: بر تربیت گلخانه ای و حفاظت از بایدها و نبایدهای خود پافشاری کرد یا نسخه تربیتی فعلی را ناکارآمد و متعارض با دوران فعلی دانست و آن را کنار گذاشت و یا با تبیین و تفسیر تربیت دینی به تلاش برای سازگاری تربیت با شرایط کنونی پرداخت. با در نظر گرفتن شیوه سوم، برای مواجه با چالشها و تقابلهای عصر کنونی و ورود به شرایط فعلی ضروری است که تربیت دینی شامل مؤلفه های­عقلانیت، تقوای­حضور، ارزیابی­ و گزینش باشد(باقری،1388: 62-58).

اما در این شرایط توصیف شده، کمتر به نیاز انسان به اقدام و حرکت و ضرورت حضور او در فضای درگیری و چالش فکری و نحوه مواجهه با آن شرایط اشاره می شود. با نگاهی عمیق تر به آموزه های دینی و قرآنی و شناخت دقیق ماهیت انسان به مفاهیمی برمی خوریم که با تبیین و به کار گیری آن می توان به اصول و روشی متناسب برای تربیت در شرایط تقابل ها و تعارض ها رسید و حتی ضرورت ورود به میدان تقابل ها را مطرح کرد و نه لزوماً راهکار مواجه با آن را تبیین کرد.

در قرآن از دو دسته انسانها تحت عنوان قاعدین و مجاهدین نام برده شده است.[1]  قاعدین و مجاهدین وصف دو گروه از انسانهای مؤمن است که در بسیاری از صفات پسندیده انسانی مشترک می باشند.  اهل ایمان می باشند، نماز می‌خوانند، روزه می‌گیرند وحتی خداوند در­­قرآن­­­ قاعدین را که به علت عذر موجه در جهاد شرکت نکرده اند، مورد سرزنش قرار نمی دهد. اما در مقایسه با گروه مجاهدین به صراحت به تفاوتها و فاصله بین این دو گروه اشاره می کند. قاعدین فضيلت کسانی را كه به جهاد رفتند، شهيد شدند و يا بر دشمن پيروز گشتند، را ندارند. اين آيه ضمن اینکه قصد تشویق مؤمنین به حضور در میدان درگیری را دارد، می خواهد انسانها را نسبت به سبقت‏گيرى درخيرو فضيلت بیدار کند(طباطبایی،1374، ج‏5: 72). از این رو نقطه اصلی تفاوت بین قاعدین و مجاهدین در اقدام وحرکت آنها و سبقت برای ورود به صحنه مبارزه است.

    حرکت و اقدام، ضرورتی است­ برای انسان که از ساخت و فطرت او ناشی می شود)صفایی حائری،17:1390). صحنه تعارضها از لحظه آفرینش انسان و بر اساس اقتضای خلقت انسان ایجاد می شود. آنجا که انسان در سطح غریزه است، نزاعی نیست و آنجا هم که به توحید می رسد و دلش مظهر خداوند می شود، نزاعی نیست. مبارزه و درگیری در میان این دو مرحله است. آنجا که هدف ها دو تا شوند و راهها جدا شوند. تا زمانی که این دوگانگی و درگیری پیش نیاید؛ انسان، انسان نمی شود. زیرا تا انسانها فضای تضاد و درگیری بین اهداف، اصول و روشها را درک نکنند؛ برای انتخاب گزینه بهتر هم تلاش نمی کنند و وارد میدان درگیری نمی شوند. در این موقعیت سستی، مذاکره و تطمیع ازگزینه های انتخاب خواهند شد(صفایی حائری، 1388: 40-39). به این ترتیب میدان نبرد می تواند میدان رشد انسان باشد.

هنگامی که میدان تقابل ها و تعارض ها مطرح شود و ضرورت تلاش و کوشش انسان در مواجهه با موانع مطرح باشد؛ از «جهاد» سخن به میان می آید. جهاد یعنی یک مانع بزرگ سر راه است که باید این مانع را برداشت. جهاد از مفاهیمی است که در قرآن به گونه های مختلف مطرح شده است و در اسلام جزء فروع دین می باشد. در روایات از جهاد به عنوان یکی از چهار رکن ایمان نام برده شده است.[2] جهاد مفهومی نیست که نسبت به آن برداشت معمول و در حد جنگ و قتال داشت؛ بلکه در عرصه های مختلف می توان از جهاد سخن گفت. فرایندی چند لایه است که در پایین ترین سطح آن جنگ سخت است و با واژه قتال معنا می یابد ولی در سطوح بالاتر آن به عنوان ترسیم مبانی فکری و معرفتی انسانها و به عنوان راهبردی نرم افزارانه تبیین می شود(جانی پور، ستوده نیا،1392). در قرآن که کتاب تربیت و انسان سازی است، جهاد در ابعاد و سطوح مختلف مطرح شده است. یکی از این سطوح هدایت است. [3] هدایت به عنوان هدف نهایی در تربیت اسلامی مطرح است و نقطه مقابل آن غی (گمراهی) است(باقری، 1393: 76). از این رو می توان جهاد را با رویکردی تربیتی تفسیر کرد و به طرح «تربیت جهادی» پرداخت. تربیت جهادی یعنی تربیت انسانهایی با تفکر جهادی که همواره خود را در میدان مبارزه می یابند.

هنگامی که نیازهای خلق متعدد و فرصت کم، باید شدیدترین نیازها را در نظر گرفت و با ملاک اهمیت راه رفت و وظیفه را شناخت(صفایی حائری،1391: 30). ضرورت طرح تربیت جهادی در شرایط فعلی که نیاز رویارویی با اندیشه های متنوع فکری و درگیری بین حق و باطل نمایان تر است؛ بیشتر می باشد. تعارض موجود بین برخی از آموزه‌های حاصل از تمدن غرب با آموزه‌های برگرفته از متون اسلامی، دغدغه‌هایی را در میان برخی متفکران جامعه‌ پدید آورده است. وعده الهی به ظهور تمدن اسلامی و ادعای کامل بودن دین اسلام و داشتن ظرفیت عمیق برای هدایت و تربیت انسان، ضرورت مواجهه جهادی در فضای اندیشه و عمل را بیشتر می کند. سنت خداوند بر آن است که سرنوشت قوم را به دست انسانها و از طریق تغییر در خودشان رقم بزند. بر این اساس پیوند و رابطه ای بین محتوای درونی انسانها و وضع و حال جامعه وجود دارد. جهاد در درون(جهاد اصغر) و جهاد در بیرون (جهاداکبر) هر دو باید هماهنگ با هم پیش روند. تلفیق اندیشه و اراده در قلمرو تاریخ و اجتماع ،آینده ساز است و از خلال وجود ذهنی انسان و تلفیق اراده و اندیشه حرکتی در انسان به وجود می آید(صدر، 1359: 65-64). این حرکت در مقابل سکون و سکوت قاعدین به پرورش مجاهدانی منجر می شود که ضمن بی تفاوت نبودن به دستاوردهای تمدن جدید با جدیت و بر اساس مسئولیت الهی خویش در راستای تحقق تمدن عظیم اسلامی که برگرفته از آموزه های وحیانی است؛ اقدام کنند.

از این رو در این پژوهش با توصیف ابعاد عمیق تری از مفهوم جهاد در قرآن تلاش می گردد، شاخصه های انسان جهادی توصیف گردد و مؤلفه های تربیت جهادی استنباط شود.

1-3. هدف پژوهش

1-3-1- هدف کلی

      تبیین تربیت جهادی بر اساس قرآن

1-3-2- اهداف جزیی

  بررسی مبانی نظری جهاد در قرآن

        – بررسی مفهوم ، اهداف، جایگاه و اقسام جهاد در قرآن

         – بررسی شاخصه های انسان جهادی در قرآن

         – بررسی پیامد و آسیب های جهاد در قرآن

استنباط مختصات کلی تربیت جهادی

         – استنباط الزامات راهبردی در تربیت جهادی

         – استنباط قلمروهای تربیتی جهاد

         – استنباط نقش و کارکردهای مربی در نظام تربیتی جهادی

1-4. سوال های تحقیق

 مبانی نظری جهاد در قرآن چیست و چگونه بیان شده است؟

      – اهداف، جایگاه و اقسام جهاد در قرآن چیست؟

      –  شاخصه های انسان جهادی در قرآن چیست؟

      –  پیامد و آسیب های جهاد در قرآن چیست؟

  مختصات کلی نظام تعلیم و تربیت جهادی چگونه بررسی و استنباط می شود؟

      – الزامات راهبردی در تربیت جهادی چگونه استنباط می شود؟

      – قلمروهای تربیتی جهاد چگونه استنباط می شود؟

     – نقش و کارکردهای مربی در نظام تربیتی جهادی چگونه استنباط می شود؟

1-5. اهمیت و ضرورت تحقیق

   در طول تاریخ، بشر الگوها و نظریات مختلف تربیتی را با آزمون و خطای خود سنجیده است و در شرایط کنونی سرگشتگی از عدم وجود نسخه مطمئن آنها را متمایل به نسخه دینی تربیت کرده است؛ که برگرفته از آموزه های قطعی وحیانی است. بر اساس آموزه های دین، تحقق تمدن اسلام نسخه نهایی و مطلوب زندگی انسان می باشد و تربیت جهادی انسانها روشی در راستای تحقق این تمدن است و از این منظر اهمیت دارد.

   اگر تربیت را صحنه درگیری میان تمایلات  و خواسته های حق و باطل انسان بدانیم و هدف از تربیت را چگونگی مواجهه انسان و مدیریت کارزار موجود بدانیم؛ چنین انسان تربیت یافته با جرأت و جدیت وارد صحنه درگیری خواهد شد و موانع موجود در آن صحنه را از بین خواهد برد و همه این امور در راستای رشد و تکامل او خواهد بود. پرداختن به موضوع جهاد از منظر تربیتی در ارائه الگویی به انسان جهت مواجهه با درگیری های فکری و رفتاری فردی به عنوان جهاد اکبر و اجتماعی به عنوان جهاد اصغر راهگشاست. تربیت جهادی این بستر را محقق می کند و حائز اهمیت است.

    از طرف دیگر برداشت معمول از جهاد به فضای مرتبط با قتال و جنگ سخت و دفاع  مربوط می باشد؛ در صورتی که می توان به جهاد نگاهی متفاوت داشت و مبانی و اصول و روشهایی را که در راستای تربیت انسان است؛ ازآن استخراج کرد.

اهمیت دیگر این تحقیق از این جهت می باشد که تلاشی برای داشتن نگاه نو به مفهوم جهاد است.بدیهی است که اهمیت دیگر، نبودن پژوهشی با موضوع جهاد با رویکرد تربیتی است.

1-6- تعریف مفاهیم

تربیت[4]

عنوانی است برای نشان دادن طرح اسلام در ساختن و پرداختن انسان (باقری،51:1393). در قرآن تربیت بر اساس ریشه (رب ب) به معنای شناخت خداوند به عنوان یگانه رب انسان و جهان و برگزیدن او به عنوان رب خویش و تن دادن به ربوبیت او و تن زدن از ربوبیت غیر است. عناصر اصلی در این تعریف: شناخت، انتخاب و عمل است. از لوازم تعریف مذکور«تطهیر» و « تزکیه» است(همان: 61-62).

جهاد[5]

جهاد شامل هر نوع کوششی می شود که تقویت حق و تضعیف باطل و اقامه حق و دفع باطل را داشته باشد (صفایی حائری،19:1388). هر جامعه پویا، گذشته از عوامل سازنده و رشد دهنده نیاز به عوامل حفظ و نگهداری هم دارد تا در برابر موانع داخلی و خارجی و آفت ها و ضعف ها مقاوم باشد. جهاد در شکل های گوناگون عهده دار این حفاظت و پاسداری است(همان:15). از لحاظ شرع و فقه اسلامی جهاد عبارت است از ایثار جان و مال در راه اعتلای پایگاه اسلام و پایداری در راه اقامه شعائر دینی با تحمل مشکلات در برابر طوفات حوادث(نوری،21:1375).

تربیت جهادی[6]

تربیت جهادی نسخه ای از تربیت اسلامی است که هدفش تربیت انسان جهادی است. چنین انسانی در همه عرصه های زندگی، جهادی رفتار می کند.

انسان جهادی[7]

انسان جهادی یا مجاهد به کسی می گویند که هر آنچه را که از قدرت و توان و طاقت و نیرو به کف دارد؛ تا آخرین حد وسعت و امکاناتش در راه هدف خود به کار گیرد و در میدان دشواریها و مشکلات گام بردارد و سرافرازی و تکامل خود را در عرصه پیکارها جستجو کند(نوری،19:1375). مبارزه­کلید واژه اصلی انسان جهادی است.

 

 

فصل دوم

مبانی نظری و پیشینه تحقیق

  

2-1. مقدمه

   در اسلام جهاد در فروع دین آمده است و از اهمیت بالایی برخوردار است. در قرآن جهاد لزوماً در مورد میدان جنگ به کار نرفته است و در این مورد از واژه های قتال و حرب هم استفاده شده است. اختلاف دیدگاه در پرداختن به جهاد بی تأثیر از شرایط زمانه نبوده است. در زمان پیامبر اسلام، ضرورت توسعه اسلام و مقابله با تهاجمات دشمن دلیلی بر نزول آیات جهاد و قتال بوده است. هر چند پیامبر در پایان یکی از جنگها با ذکر اهمیت بیشتر جهاد اکبر نسبت به جهاد اصغر، باب معنای جهاد را از میدان تهاجم دشمن به میدان تهاجم نفس توسعه دادند. در زمانه فعلی و با  شکل گیری انقلاب اسلامی هم ضرورت پرداختن به موضوع جهاد بیشتر شده است و خصوصاً در هشت سال جنگ تحمیلی، رویکرد منابع مختلف در موضوع جهاد با مفهوم قیام و شهادت آمیخته و در این راستا منابع مختلفی نوشته شد. در این زمان و در شرایط به ظاهر صلح، جهاد نسبت به گذشته کاربرد بیشتری یافته است. در منابع محدودی به لایه های عمیق تر جهاد که متناسب با زمانه فعلی است اشاره شده است. در این فصل به توضیحاتی در مورد ماهیت جهاد و انواع و ابعاد مختلف جهاد در غیر از آیات قرآن، پرداخته خواهد شد. تا کاربرد وسیع جهاد در عرصه های مختلف تبیین شود و سپس تحقیق هایی که تاکنون در ابعاد مختلف انجام شده است؛ بررسی می گردد.

2-2. تعریف جهاد

      در لغت به معنای تلاش کردن و به کارگرفتن توان خویش برای تحقق بخشیدن به یک هدف می باشد، معمولا در مواردی به کار می رود که نوعی همکاری، تقابل و رقابت در آن وجود دارد. بنابراین در جهاد معمولا طرف دیگری هم در کار است و دو طرف در برابر هم صف آرایی کرده هر یک برای دست یابی به هدف خویش و پیروزی بر دیگری با تلاش، موانع سر راه را برطرف می کنند و هر چه در توان دارند به کار می گیرند.جهاد همیشه بار مثبت ندارد و گاهی در مصادیق منفی نیز به کار رفته است(مصباح یزدی،19:1382). اسلام برای بیان مفاهیم عقیدتی خویش از قالبهای مخصوصی از الفاظ بهره گرفته است. جهاد از قبیل این کلمات است که اسلام آن را برای بیان یکی از مهم ترین قوانین خود به کار برده است. به همین جهت از کلمه «حرب» و مانند آن که بوی جنگ و ستیز می دهد اجتناب کرده و در عوض لفظ جهاد را به کار برده است. در اسلام هر کاری که به سوی سعادت جامعه انسانی به منظور کسب رضای خدا انجام شود­ و­درآن غنیمت مادی و مایحتاج زندگی گذرا ملحوظ نگردد، جهد در راه خدا نامیده می شود(مودودی20:1359 -17). جهاد از فروع دین اسلام است و تشریع حکم­ جهاد در اسلام برای اولین بار در مدینه صورت گرفت(فرقانی،1377:16). با توجه به تعریف ارائه شده، جهاد در عرصه های مختلف کاربرد دارد. لزوم جدیت و تلاش هدفدار به منظور رفع موانع مختلف، وجه مشترک جهاد در عرصه های مختلف است. البته ابزارها و نحوه برخورد در میادین مختلف، متفاوت خواهد بود. پس در جهاد، هدف و جهت حرکت مهم می باشد. هر تلاشی که ظاهر مطلوبی داشته باشد، لزوما جهاد نیست.

[1] – لا يستوي القاعدون من المومنين غير اولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله باموالهم وانفسهم فضل الله المجاهدين باموالهم وانفسهم علي القاعدين درجه وكلا وعد الله الحسني وفضل الله المجاهدين علي القاعدين اجرا عظيما- نساء/95

[2] – امام باقر عليه السّلام فرمود: امير المؤمنين عليه السّلام را از ايمان سؤال كردند، فرمود: خداى عز و جل ايمان را بر چهار پايه قرار داده است: صبر،  يقين،  عدالت، جهاد. (اصول الكافي، ج‏3 : 83)

[3] – والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا وان الله لمع المحسنين.عنکبوت /69

[4] – Education

[5] –  Jihad) Holy War)

[6] – Jihadi  Education

[7] – Jihadi Human

.

.

.

.

.

.

.

.

منابع و ماخذ

قرآن کریم.

آخوندی، مصطفی(1384). جهاد و ترجمان عزت و سربلندی بصیرت دفاعی. ج 1. قم: زمزم هدایت.

آریان،حسین(1385). توکل از نگاه قرآن و عرفان. ادیان و عرفان. 12،4.

ابن منظور، محمد بن مكرم(1414 ق). لسان العرب. بيروت: دارصادر.

ابن شعبه، حسن بن على(1376). تحف العقول،ترجمه كمره‏اى. تهران: کتابچی.

——————-( 1382). تحف العقول، ترجمه صادق حسن زاده‏. قم : انتشارات آل علی (ع).

ابراهیمی ورکیانی،محمد(1385). مبانی فلسفی-کلامی جنگ و جهاد از منظر ادیان. آینه معرفت. 7، 43-76.

اخوت،احمدرضا؛ حاجی رجبعلی، کاظم(1390). مبانی و روشهای جهاد نرم. قم: کتاب فردا.

امام علی. غرر الحكم و درر الكلم‏. تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد(1410 ق). قم : دار الكتاب الإسلامي.‏

باقری،خسرو(1389). درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران. ج1.  تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

———(1393). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی. ج1.تهران: انتشارات مدرسه.

———(1388). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی. ج2.تهران: انتشارات مدرسه.

باقری، خسرو و سجادیه،نرگس وتوسلی،طیبه(1389). رویکردها و روش های پژوهش در فلسفه تعلیم و تربیت.تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

برزینکا،ولفگانگ(1371). نقش تعلیم و تربیت در جهان امروز. ترجمه مهرآفاق بایبوردی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

پاینده، ابوالقاسم(1385). نهج الفصاحه. قم: پرهیزکار.

تبریزی، منصوره(1393). تحلیل محتوای کیفی از منظر رویکردهای قیاسی و استقرایی. فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی. 64 ، 105-138.

جانی پور، محمد و ستوده نیا، محمدرضا.(1392). جهاد مقوله ای فرهنگی- اعتقادی در چارچوب سبک زندگی اسلامی.دو فصلنامه تخصصی پژوهش های میان رشته ای قرآن کریم.1، 92-75 .

جوادی آملی،عبدالله(1389). تفسیر موضوعی قرآن کریم: جامعه در قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.

—————(1379). حکمت عبادات. قم: مرکز نشر اسراء.

—————(1386). تفسیر موضوعی قرآن کریم: صورت و سیرت انسان در قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.

————–(1387). دین شناسی. قم: مرکز نشر اسراء.

جزایری،مسعود(1390). جنگ نرم از دیدگاه مقام معظم رهبری. مجله راهبرد فرهنگ. 17، 7-32.

حائری شیرازی،محی الدین(1363). تبلیغات در جبهه. تهران: انتشارات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.

حكيمى، محمدرضا ؛ حكيمى، محمد ؛ حكيمى، على(1380). الحياة، ترجمه احمد آرام. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

حافظیان،غلامعلی(1388). جهاد اسلامی، دفاع یا تهاجم در زمان حضور و غیبت معصوم(ع). پایان نامه کارشناسی ارشد. الهیات و معارف اسلامی. قم: دانشگاه قم

حافظ نیا، محمدرضا(1377). مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم انسانی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها.

حجازی، فخرالدین(1362). جنگ از دیدگاه نهج البلاغه. تهران: انتشارات بعثت

حر عاملى، محمد بن حسن‏(1104 ق‏). وسائل الشيعة. قم‏: مؤسسة آل البيت عليهم السلام‏

حکیمی،محمدرضا(1389). خورشید مغرب.قم: دلیل ما.

خمینی،روح الله(1378). تعلیم و تربیت از دیدگاه امام خمینی: اهمیت،جایگاه و عوامل موثر بر تعلیم و تربیت. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام.

————(1391). شرح چهل حدیث.تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

خامنه ای،علی(1375).بیانات در دیدار فرماندهان لشکر 27 محمد رسول‌الله (ص).از اینترنت: http://farsi.khamenei.ir

———–(1386).بیانات در دیدار اعضای بسیج دانشجویی.31/2/86. از اینترنت: http://farsi.khamenei.ir

———–(1394).بیانات در حرم رضوی .1/1/1394. از اینترنت: http://farsi.khamenei.i

———–(1394).بیانات در صبحگاه لشکر سیدالشهدا-26/7/1377ازاینترنت:://farsi.khamenei.i http

———–(1392). جهاد اقتصادی: چیستی، اهداف و الزامات جهاد اقتصادی در بیانات مقام معظم رهبری. تهران: انقلاب اسلامی.

دشتی، محمد(1379). ترجمه نهج البلاغه حضرت امیرالمومنین(ع). قم: دفتر نشر الهادی.

راغب اصفهانى حسين بن محمد(1412ق). المفردات في غريب القرآن. دمشق بيروت: دارالكتب الإسلامية.

رستمی نسب،عباسعلی(1388). فلسفه تربیتی ائمه اطهار(ع). کرمان: دانشگاه شهید باهنر.

سجادی، جعفر(1373). فرهنگ معارف اسلامی. تهران: کومش

سروش،عبدالکریم(1360). چه کسی می تواند مبارزه کند؟تهران: پیام آزادی

سرمدزهره؛ بازرگان،عباس؛ حجازی، الهه(1388).روش های تحقیق در علوم رفتاری.تهران: آگاه.

صفایی حائری، علی(1390). حرکت. قم: لیله القدر.

—————-(1391). مسئولیت و سازندگی. قم: لیله القدر.

—————(1388). قیام. قم: لیله القدر.

—————(1382الف). انتظار. قم: لیله القدر.

—————( 1382ب). تقیه. قم: لیله القدر.

صالحی نجف آبادی، نعمت الله(1382). جهاد در اسلام. تهران: نشر نی.

صدر،محمدباقر.(1359). انسان مسئول و تاریخ ساز از دیدگاه قرآن،ترجمه محمدمهدی فولادوند. نشر بنیاد قرآن.

طباطبایی،محمدحسین.(1374). تفسير الميزان.ترجمه­ سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفترانتشارات اسلامی.

طبرسی، فضل بن حسن(1377). تفسير جوامع الجامع. مشهد : بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى.

علم الهدی،جمیله(1384). مبانی تربیت اسلامی و برنامه ریزی درسی بر اساس فلسفه صدرا. تهران: دانشگاه امام صادق.

علاسوند،فریبا(1392). هنجارشناسی سبک زندگی دینی: تبیین سه اصل محوری. زن در فرهنگ و هنر. 1، 45-62.

عارفی مزاری، غلام حسین(1383). جهاد در اسلام. پایان نامه کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی. قم: دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه.

كلينى،محمد بن يعقوب(1369). اصول الكافی. ترجمه مصطفوى. تهران: كتاب فروشى علميه اسلاميه.

کیلانی،ماجدعرسان(1389). فلسفه تربیت اسلامی: مطالعه تطبیقی فلسفه تربیت اسلامی و فلسفه های تربیتی معاصر.تهران:سمت.

گنابادی، سلطان محمد(1372). تفسیر بیان السعاده فی المقامات عارفین. ترجمه محمد رضاخاني‌، حشمت‌ الله‌ رياضي.تهران: مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیام نور.

فلیک،یو(1382). درآمدی بر پژوهش های کیفی در علوم انسانی. ترجمه: عبدالرسول جمشیدیان؛ علی سیادت؛ رضاعلی نوروزی.قم: سماء قلم.

فارسی،جلال الدین(1398).واحدهای بشری در رابطه با جهاد داخلی، بی تا.

فرقانی،قدرت الله(1377). دفاع در اسلام .تهران: اداره آموزشهای عقیدتی سیاسی نمایندگی ولی فقیه در سپاه.

فرهادیان، رضا(1378). مبانی تعلیم و تربیت در قرآن و احادیث. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

قرشى، سيد على اكبر(1371).قاموس قرآن. تهران:  دار الكتب الإسلامية.

قرائتی،محسن(1383). تفسیر نور.تهران: مركز فرهنگى درسهايى از قرآن.

مبلغ،محمدحسین(1377). الزام در تکالیف اخلاقی. مجله پژوهشهای قرآنی.13و14، 84-99

محمدجانی عمران،عباس(1391). ویژگیهای جهاد و جهادگر در قرآن و روایات. پایان نامه کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن و حدیث. دانشکده الهیات دانشگاه پیام نور.

مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى(1403 ق‏)‏. بحار الأنوار. بيروت‏: دار إحياء التراث العربي‏.

محمدی، محمدحسن(1383). نقش زنان در جهاددفاعی. پایان نامه کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی. قم: دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه.

مکارم شیرازی، ناصر(1374).  تفسیر نمونه. تهران : دارالکتب الاسلامیه.

مطهری،مرتضی(1375). جهاد. تهران: انتشارات صدرا.

————(1373). قیام و انقلاب مهدی. تهران: انتشارات صدرا.

————(1387). تعلیم و تربیت در اسلام.تهران: انتشارات صدرا.

———–(1389). دین و دوران(خلاصه آثار شهید مطهری،دفتر ششم).تهران: دانشگاه امام صادق.

مطهری،احمد(1364). جهاد در راه خدا و ابعاد گوناگون آن. قم: انتشارات موسسه در راه حق.

مصطفوی، فریده(1384). تفسیر آیات جهاد. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. نشر عروج.

مودودی، ابوالاعلی؛ البناء ،حسن؛ قطب، سید(1359). فلسفه جهاد در اسلام. مترجم: سید محمود خضری، تهران: انتشارات اسلامی.

مومنی راد و همکاران(1392). تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج. فصلنامه اندازه گیری تربیتی. 14، 187-222.

مصباح، محمدتقی(1382). جنگ و جهاد در قرآن. تدوین و نگارش: اسکندری، محمدحسین؛نادری قمی، محمدمهدی. قم: انتشارات موسسه پژوهشی امام خمینی.

محمدبن حسن،حر عاملی(1364). وسائل الشیعه کتاب جهاد النفس– ترجمه: علی صحت. تهران: ناس.

——————– (1409 ق). وسایل الشیعه. قم: موسسه آل البیت علیهم السلام.

مصطفوى، حسن(1380). تفسير روشن. تهران: مركز نشر كتاب.

————-(1360 الف).التحقيق في كلمات القرآن الكريم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب.

————-(1360 ب). مصباح الشريعة. تهران:انجمن اسلامی حمت و فلسفه.

موسوی، مهدی(1392). تربیت حماسی، الگوی تربیت مهدوی. فصلنامه مشرق موعود. 26، 91-114.

میرافضل،جلال(1377). جهاد دفاعی. پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق و علوم سیاسی. مشهد: دانشگاه فردوسی.

نکونام،جعفر؛ کریمی تبار،مریم(1389). راه بردها و راه کارهای فرهنگی دولت زمینه ساز در رویارویی با جنگ نرم .مجله مشرق موعود. 139-165 .

نوری،حسین(1375). جهاد.تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

نکونام،جعفر.(1385). روش تحقیق کتابخانه ای با تاکید بر علوم اسلامی. قم: دانشگاه قم.

ورعی،جواد(1388). مبانی فقهی جهاد. قم: موسسه بوستان کتاب( نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).

Ghazi, Mahmood Ahmad(2008).The Law of War and Concept of Jihad in Islam.  Policy Perspectives. 5: 1, 69-86.

Mouhleb,Naima(2007(Jihad: From Quran to bin Laden by Richard Bonney. Journal of Peace Research .44: 6, 755.

Sedgwick ,Mark(2012). Jihadist ideology, Western counter-ideology, and the ABC model. Critical Studies on Terrorism. 5:3, 359-372.

Lia, Brynjar(2008). Doctrines for Jihadi Terrorist Training. Terrorism and Political. 20:4, 518-542.

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “تبيين تربيت جهادی از منظر قرآن”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

14 + = 22