new5
حراج!

تداوم و تغییر در تاریخ محلی بهبهان از ورود اسلام (23 هـ .ق) تا پایان حاکمیت سادات طباطبایی (1287هـ .ق)

49.000تومان 39.000تومان

توضیحات

دانلود و مشاهده قسمتی از متن کامل پایان نامه :

 

 

  دانشگاه شهید چمران اهواز

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

گروه تاریخ

پایان نامه کارشناسی ارشد

عنوان :

تداوم و تغییر در تاریخ محلی بهبهان از ورود اسلام (23 هـ .ق) تا پایان حاکمیت سادات طباطبایی (1287هـ .ق)

 

استاد راهنما:

دکتر علی بحرانی‏پور

 

استاد مشاور:

دکتر محمدزمان خدایی

 

نگارنده:

……….

 

بهمن ماه  1393

 

 

 

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                                               صفحه

مقدمه. 1

فصل اول : اوضاع جغرافیایی بهبهان

1-1- جغرافیای طبیعی بهبهان…… 12

2-1- موقعیت، حدود و وسعت بهبهان. 12

3-1- وضعیت توپوگرافی بهبهان………. 12

4-1- آب و هوا 13

5-1- رودها……. 13

1-5-1- رودخانه مارون. 14

2-5-1- رودخانه خیرآباد. 14

6-1- کوه‏ها 15

7-1- پوشش گیاهی…. 15

8-1- حیات جانوری.. 16

9-1- وجه تسمیه بهبهان. 17

10-1- جغرافیای تاریخی ارجان و توابع. 18

1-10-1- آسک… 21

2-10-1- هندیجان. 21

3-10-1- ریشهر یا ریواردشیر. 22

4-10-1- مهروبان یا ماهی روبان……… 23

5-10-1- جنابه یا جنابا (بندر گناوه کنونی)……….. 23

6-10-1- سینیز. 24

11-1- پیشینه تاریخی بهبهان (ارجان) 24

فصل دوم: تداوم وتغییرات سیاسی ارجان از ورود اسلام تا شکل گیری بهبهان

1-2- فتح ارجان به دست مسلمین ( 23 هـ .ق)…. 30

2-2- حکمرانی زیاد در فارس و ارجان (39  هـ .ق) 31

3-2- ارجان در دوره صفاریان….. 32

4-2- ظهور قرمطیان در نواحی ارجان. 33

5-2- آل بویه در ارجان. 34

1-5-2- حکمرانی ابن عمید در ارجان. 36

2-5-2- شکوفایی ارجان….. 37

3-5-2- ارجان محل پیکار حاکمان آل‏بویه. 38

4-5-2- وفات بهاء الدوله در ارجان (403 هـ .ق) 39

6-2- ارجان در دوره سلجوقیان……….. 42

7-2- اسماعیلیه در ارجان (494 تا 501 هـ .ق) 43

8-2- از ويراني ارجان تا شكل گيري بهبهان. 46

فصل سوم:  تداوم وتغییرات سیاسی بهبهان از دوره صفویه تا پایان حاکمیت سادات طباطبایی

1-3- بهبهان در دوره صفویه……. 54

2-3- به قدرت رسیدن حکومت محلی سادات طباطبایی به عنوان عامل تحول در تاریخ بهبهان….. 57

1-2-3- میر شاه منصور طباطبایی بهبهانی (ق 11)……… 61

2-2-3- میرزا حبیب الله طباطبایی بهبهانی (متوفی1151هـ .ق)…….. 62

3-2-3- حکومت میرزا قوام الدین اول در بهبهان و سیاست وی نسبت به شورش محمد خان بلوچ (1146 – 1137 هـ .ق)……….. 65

4-2-3- میرزاعلیرضاخان طباطبایی حکمران بهبهان و رویارویی وی با کریم خان زند (1170هـ. ق)        67

5-2-3- حکومت خاندان علیرضا خان قنواتی در بهبهان (1200- 1172 هـ .ق)…….. 69

3-3- بهبهان در دورۀ قاجاریه. 71

1-3-3- سلطۀ خاندان کلانتران شیراز بر بهبهان (محمد حسین خان کلانتر 1215-  1213هـ .ق).. 71

2-3-3- حکومت میرزاسلطان محمدخان بهبهانی(اوّل) و رویارویی وی با صادق خان قاجار (1218-1200هـ .ق) 72

3-3-3- حکومت میرزا منصورخان در بهبهان و تقویت رابطه با فرمانفرمای فارس و اقدامات عمرانی وی (1255- 1237هـ .ق)……….. 74

4-3-3- سلطه مستقیم فرمانفرمایان فارس بر بهبهان و تشدید روند مهاجرت مردم از شهر(1264 -1257هـ .ق)    76

5-3-3- شورش و حکومت میرزا قوما بر بهبهان (1266  – 1265هـ .ق)……… 79

6-3-3- جانشینان میرزا قوما…….. 83

7-3-3- میرزا سلطان محمد خان طباطبایی (دوم) (متوفی1287هـ .ق)….. 83

8-3-3- میرزا محّمد رضا خان (قوامی) (زنده در 1306هـ .ق) 85

9-3-3- میرزا علیرضا خان «بهادردیوان » بهبهانی(متوفی 1344هـ .ق) 86

10-3-3- میرزا سلطان محمد « سردار امجد» بهبهانی (متوفی1370هـ .ق) 88

فصل چهارم: تداوم و تغییر در تاریخ اقتصادی بهبهان

1-4- کشاورزی در ارجان……….. 92

2-4- کشاورزی و دامداری بهبهان……. 93

3-4- تجارت و بازرگانی ارجان………. 95

4-4- تجارت بهبهان……….. 97

5-4- مالیات ارجان…. 98

6-4- مالیات بهبهان…. 99

7-4- ضرب سکه……. 101

8 -4- صنایع دستی بهبهان………. 103

فصل پنجم: تداوم وتغییردرتاریخ فرهنگی وتمدنی بهبهان

1-5- حیات فرهنگی بهبهان در دوره اسلامی…….. 108

1-1-5- مشاهیر ارجان…….. 108

2-1-5- ابواسحاق ابراهیم بن ماهان بن بهمن ارجانی (متوفی 188هـ .ق) 108

3-1-5- بندار بن الحسین بن محمد بن مهلب الارکانی(متوفی 353 هـ .ق) 109

4-1-5- ابوسهل ارجانی طبیب (متوفی 416هـ .ق)…….. 110

5-1-5- علی بن عباس مجوسی اهوازی ارجانی( متوفی 384 یا385 هـ .ق) 110

6-1-5- قاضی ارجانی( متوفی 544 هـ .ق) 111

7-1-5- فرامرز ارجانی ( زنده در 585 هـ .ق) 112

2-5- شعر و ادب.. 113

1-2-5- مجیبی بهبهانی.. 113

2-2-5- آصف بهبهانی……. 113

3-2-5- حامد بهبهانی……… 113

4-2-5- ملا فاخر بهبهانی……….. 114

5-2-5- ساکت بهبهانی.. 114

6-2-5- میرزا شوقی بهبهانی……. 114

3-5- علماء……. 115

1-3-5- سید عمادالدین فقیه طباطبایی………. 115

2-3-5- سراج الدین عمربن الرحمن بهبهانی( متوفی 745هـ .ق) 116

3-3-5- سید عبداله بلادی بحرینی( متوفی 1165 هـ .ق)……. 116

4-3-5- وحید بهبهانی( متوفی1205هـ .ق)……….. 117

5-3-5- سید حسین بهبهانی موسوی (متوفی 1300هـ .ق) 118

6-3-5- سید عبدالله بهبهانی (متوفی 1328 هـ .ق) 119

6-5 – آثار و بناهای تاریخی بهبهان…… 119

1-6-5- تنگ سروک(سولک) 120

2-6-5- مجموعه بکان. 120

1-2-6-5- پل بکان. 121

2-2-6-5- مسجد جامع بکان…… 121

3-6-5- پل کسری….. 121

4-6-5- پلهای خیرآباد……. 122

5-6-5- قلعه مدرسه. 122

6-6-5- کتیبه‏های تنگ تکاب…… 123

7-6-5- راسته بازار…. 124

8-6-5- سایر آثار تاریخی بهبهان. 124

7-5- امامزادگان……… 125

1-7-5- امامزاده میرعالی حسین معروف به امام زاده بزرگ…. 125

2-7-5- امام زاده حیدر. 126

3-7-5- امامزاده فضل معروف به شاه فضل………. 127

4-7-5- امام زاده ابراهیم….. 128

8-5- مسجد جامع…… 128

فصل ششم: تداوم و تغییر در تاریخ اجتماعی، فرهنگی و تمدنی بهبهان

1-6- بومیان بهبهان به عنوان عناصر تداوم در جمعیت.. 131

2-6- مهاجران عناصر تغییر و تحول در تاریخ اجتماعی بهبهان…….. 131

1-2-6- سادات………. 132

2-2-6- لرها 133

3-2-6- اعراب………. 134

4-2-6- ترکان. 135

1-4-2-6- جِغتائی­ها 136

2-4-2-6- شیرالی­ها……….. 136

3-6- گروه‏بندی  و کشمکش‏های محله‏ای ( بهبهان و قنوات)……… 137

4-6- فرهنگ بهبهان……….. 138

1-4-6- گویش بهبهانی.. 138

2-4-6- ضرب المثلهای بهبهانی………. 142

3-4-6- آداب ورسوم. 148

4-4-6- آداب و رسوم مراسم عروسی در بهبهان. 149

5-4-6- بازی‏ها 150

6-4-6- غذاهای معروف محلی بهبهان……… 152

5-6- بافت شهر بهبهان……. 154

6-6- ادیان و مذاهب………. 156

نتیجه گیری…….. 161

پیوست­ها 165

منابع و مآخذ…….. 223

                                         نام: ….. نام خانوادگی: ….
عنوان پایان‌نامه: تداوم و تغییر در تاریخ محلی بهبهان از ورود اسلام (23هـ .ق) تا پایان حاکمیت سادات طباطبایی (1287هـ .ق)

استاد راهنما: دکتر علی بحرانی پور

استاد مشاور: دکتر محمد زمان خدایی
درجه تحصیلی: کارشناسی ارشد رشته: تاریخ گرایش: ایران اسلامی
محل تحصیل (دانشگاه): شهید چمران اهواز دانشکده: ادبیات و علوم انسانی
تاریخ فارغ التحصیلی: 07/11/1393 تعداد صفحه: 244
کلیدواژه‌ها: بهبهان، ارجان، تاریخ محلی، سادات طباطبایی، میرزا قوما
چکیده

تاریخ بهبهان همواره با تاریخ ارجان همراه بوده است. پیدایش شهر ارجان را به قباد اول ساسانی نسبت می‏دهند ولی کشف تابوت برنزی در سال  1361هـ .ش قدمت آن را به دوره ایلام می‏رساند. با ورود اعراب مسلمان به ایران، درسال 23هـ .ق ارجان  به صلح فتح شد. با روی کارآمدن حکومت‏‏های اسلامی از جمله (صفاریان،آل بویه، سلجوقیان) این شهر مورد توجه ویژه ای قرار گرفت؛ در دوره‏ی فرمانروایی حاکمان آل بویه ارجان به اوج شکوفایی خود رسید. از آن پس، این شهر به دلیل وجود قلعه‏های مستحکمی همچون ناظر و طنبور، شاهد ظهور داعیان اسماعیلی در خود بود. سرانجام، تمام آن قلاع و استحکامات به تصرف سلجوقیان درآمد. اما زلزله‏های مکرری که در ارجان رخ ­داد، این شهر را به ویرانی کشاند و در پی این ویرانی‏ها، در چند کیلومتری ارجان شهرکنونی بهبهان  شکل گرفت و از آن پس حاکمیت شهر در دست سادات طباطبایی قرار گرفت. این خاندان، در طی حوادثی که در قلمرو ایران و شهر بهبهان در دوره‏های بعدی رخ ‏داد  از  جمله؛ حمله محمود افغان به بهبهان و شورش محمد خان بلوچ در دوره افشاریه و شورش میرزا علیرضاخان طباطبایی در دوره زندیه نقش آفرین بودند. در دوره قاجاریه نیز، میرزا قوما در سال 1266هـ .ق ضد حکومت مرکزی شورش کرد که  در نهایت وی دستگیر شد و از آن پس، حاکمیت بهبهان  اگر چه از تحت سلطه این خاندان خارج گشت ولی این خاندان تا پایان حکومت قاجار همچنان دارای قدرت بودند. هدف این پژوهش، روشن ساختن سیر تکوین، تداوم و تغییر شهر بهبهان از ورود اسلام تا پایان حاکمیت سادات طباطبایی است.


مقدمه

پژوهش حاضر از مقوله‏ی تاریخ محلی است. تحقیق کردن در زمینه­ی تاریخ محلی نیاز به بررسی ابعاد گوناگون حوادث و اتفاقاتی دارد که در یک شهر از زمان شکل‏گیری آن تا مقطعی خاص را شامل می‏شود، می‏توان با مطالعۀ سرگذشت شهرها و تحولات سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی آن‏ها جایگاه و نقش هر یک را در تاریخ، فرهنگ و تمدن جامعه مورد ارزیابی قرار داد. شهرستان بهبهان، در جنوب شرقی استان خوزستان قرار دارد،  از آنجا که این شهر در مرز خوزستان و فارس قرار داشته، از گذرگاه‏هایی است که خوزستان را به فارس متصل می‏ساخت. این شهر بنا به موقعیت ارتباطی و تجاری و نیز وضع مناسب طبیعی، آب فراوان و زمین‏های حاصلخیز، توانست در زمان‏های صلح و آرامش به دوران شکوفایی خود برسد. علاوه براین، کشف تابوت برنزی به سال1361هـ .ش در این شهر نشان از قدمت دیرینه و تمدنی کهن دارد. بهبهان با مردمانی اهل دانش و مذهبی و طبیعتی زیبا (دشت بهبهان در فصل بهار پوشیده از گل نرگس و رز و بنفشه می‏شود)، تاریخ پرفراز و نشیبی را سپری کرده ­است و احوال دانشمندان، پزشکان و علمایش شهره عالم بوده است. همچنین مهاجرت­های انسانی به بهبهان و تشکیل حکومت های محلی همچون سادات طباطبایی باعث تغییر و تحولات خاصی در شهر شدند، به گونه­ی که زمینه شکوفایی بیشتر این شهر را مهیا کردند. با این تفکر و علاقه خاصی که به بهبهان داشتم و با راهنمایی‏ها و ارشاد استاد راهنمایم دکتر علی بحرانی پور، موضوع تداوم و تغییر در تاریخ محلی بهبهان از ورود اسلام تا پایان حاکمیت سادات طباطبایی را برای عنوان پایان نامه خود انتخاب نموده‏ام. این رساله از شش فصل تشکیل شده است؛ فصل اول؛ به اوضاع جغرافیایی شهرستان بهبهان پرداخته شده است. در فصل دوم؛ به تداوم و تغییرات سیاسی ارجان از ورود اسلام تا شکل‏گیری بهبهان پرداختیم و فصل سوم؛ تداوم و تغییرات سیاسی بهبهان از دوره صفویه تا پایان حاکمیت سادات طباطبایی اختصاص یافته است و در فصل چهار، پنج و ششِ رساله؛ به عوامل تداوم و تغییر در تاریخ اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی بهبهان نیز پرداخته می‏شود.

سوال پژوهش: عناصر تداوم و تغییر در تاریخ محلی بهبهان  چه بوده‏اند؟

فرضیه پژوهش

عناصر تداوم در تاریخ محلی بهبهان، موقعیت راهداری ( قرار گرفتن بین فارس و خوزستان) و نظامی و فعالیت‏های تولیدی و اقتصادی این شهر بوده است و عناصر تحولش، موقعیت جغرافیایی، مهاجرت‏های انسانی و تشکیل حکومت‏های محلی از جمله سادات طباطبایی را می‏توان بیان نمود.

اهداف تحقیق

شهر بهبهان در طول تاریخ خود از زمان شکل‏گیری تا پایان حاکمیت سادات طباطبایی اُفت و خیزهای زیادی داشته­ است. هدف این تحقیق روشن ساختن سیر تکوین، تداوم و تحول شهر و ولایتِ بهبهان و رویدادها و حوادثی است که از ورود اسلام تا پایان حاکمیت سادات طباطبایی رخ نمود.

روش تحقيق

روش تحقیق توصیف و تحلیل تاریخی است و روش گردآوری اطلاعات که به کمک منابع کتابخانه‌ای، مشاهده و مصاحبه می­باشد.

تعریف مفاهیم

تاریخ محلی: به بررسی تاریخ ناحیه یا منطقه­ای ویژه می­پردازد. ویژگی مهم تاریخ محلی، پیوند آن با یک عرصه­ی جغرافیایی محدود و مشخص است و انگیزه­ی اصلی در نگارش چنین آثاری از عشق به زادگاه و یا سرزمینی که به هر دلیل نسبت به آن علاقه­ای به وجود آمده­ است سرچشمه    می­گیرد.[1]

تداوم: نیروهای تداوم که کارشان حفظ و انتقال نسل به نسل ذخیره­های اطلاعاتی و بسیاری دیگر از تدابیر و تمهیدات موجود است.[2]

تغییر و تحول: تغییر درلغت به معنی از حالی به حال برگردانیدن و گردانیدن و دگرگون کردن،[3] است، و تحول به معنی جای به جای شدن، از جایی به جایی شدن ( همچون شهر بهبهان که از ارجان به زیدون و از زیدون به بهبهان جا به جا شده است)[4]. تحول مجموعه تغییرات در یک دوره طولانی را شامل می­شود.[5] به عبارتی تحول به معنی دگرگونی اساسی ولی اندک اندک در چیزی که به سبب اندک بودن، چندان محسوس نباشد.[6] ولی تغییر عبارت است از پدیده­های قابل رؤیت و قابل بررسی در مدت زمانی کوتاه به صورتی که هر شخصی نیز در طول زندگی خود می­تواند یک تغییر را شخصاً تعقیب نماید، نتیجه قطعی­اش را ببیند و یا نتیجه موقتی آن را دریابد. علاوه براین تغییر اجتماعی در محدودۀ یک محیط جغرافیایی و اجتماعی معینی صورت می­پذیرد و در این مورد تفاوتش با تحول اجتماعی در این است که آن را می­توان در چهار چوب یک محدودۀ جغرافیایی و یا در کادر اجتماعی- فرهنگی خیلی محدودتری مورد مطالعه قرار داد.[7]

پیشینه تحقیق

در زمینه تاریخ محلی بهبهان برخی تحقیقات صورت گرفته است. از جمله می­توان؛ از کتاب‏هایی بسیار ارزشمندی همچون تاریخ ارجان و ارجان و بهبهان در میان تاریخ تألیف م. ح مصدر را ذکر کرد، شناسنامه بهبهان رضا جوکار قنواتی، تاریخ شهرستان بهبهان نورمحمد مجیدی که در این کتاب بیشتر به تاریخ سیاسی و فرهنگی بهبهان و اقوام ساکن شهرستان نیز پرداخته شده ­است، و دیگر کتاب کارنامه بهبهان تألیف سید محمد طباطبایی بهبهانی(منصور) می­باشد. کتاب کارنامه بهبهان، فرهنگ جامع الفبایی رجال و اعلام تاریخی و مشتمل بر شرح حال دانشمندان، فقیهان، ادیبان، شاعران و سیاستمداران ارجان، بهبهان و کهگیلویه است. علاوه براین، آقای منصور مقالاتی در ارتباط با سادات طباطبایی چون “سلسله کلانتران بهبهان”، اوراقی از اسناد “میرزایان طباطبایی” بهبهان، را نوشته است. از آنجا که آقای منصور به طور مفصل و علمی به سلسله سادات طباطبایی بهبهان پرداخته، بنابراین، مهم‏ترین منابع برای خاندان طباطبایی بوده که در این پژوهش بسیار به آنها استناد شد، و دیگر پایان نامه های بهبهان در گذر تاریخ نوشته حیدر بابلی نیا[8] و بهبهان در گذر تاریخ با نگرشی بر عصر قاجار مجید روشن بخت[9] می­باشد. علاوه براین، تحقیقاتی در ارتباط با گویش و فرهنگ عامه و ضرب المثل­های بهبهان صورت گرفته ­است که از ذکر آن‏ها خودداری می‏کنیم. بنابراین، می‏توان ذکر کرد که تاکنون تحقیقی با این عنوان که به صورت اختصاصی، منسجم و علمی به بررسی همه جانبه شهر در طول گذر زمان، اعم از تداوم و تغییر و تحول آن نیز  بپردازد، صورت نگرفته است.

شناخت و بررسی منابع و مآخذ

با توجه به اینکه، در این پژوهش از منابع بسیاری استفاده شد، معرفی و شناخت برخی از منابع که پژوهش حاضر بر مبنای آن‏ها صورت گرفته، لازم به نظر می‏رسد، تا خواننده بر اساس میزان اهمیت این منابع و فاصلۀ زمانی مؤلفان آن‏ها با دورۀ مورد بررسی، به شکلی دقیق‏تر و روشن‏تر، مطالب را دریافت نماید.

الف: منابع متقدم(کهن)

مسالک و ممالک (اصطخری)

اصطخری از جغرافیدانان برجسته‏ی ایران در قرن چهارم هجری است. کتاب ارزشمند اصطخری در واقع مکتوبی است که در آن مجموعه مسیر سرزمین‏ها، بیابان‏ها، کوه‏ها، راه‏های دریایی، شهرهای بندری و دیگر عوارض طبیعی را نشان می‏دهد که مؤلف آن‏ها را از میان دیگر کتاب‏ها گردآوری کرده بود. فصل‏های مسالک و ممالک به معرفی جغرافیای مناطق مختلف، فاصله شهرها از یکدیگر، دریاها و کوه‏ها و بیابان‏ها، معادن و عجایب سرزمین‏ها می‏پردازد. همچنین اطلاعات ارزشمندی درباره آداب و رسوم‏، محصولات کشاورزی و اقتصادی  بیان کرده است. از آنجا که مسالک و ممالک فصلی را به ایالت فارس اختصاص داده است و ارجان نیز یکی از کوره‏های فارس بوده و در آن به مناطق مختلف فارس، کوره‏ها و نواحی آن و مسیر رودها و کوه‏ها پرداخته و در آخر مسافت شهرهای آن را از یکدیگر آورده و با توجه به اینکه، مؤلف در قرن چهارم زندگی می‏کرده ­است، دقیقاً معاصر با  بخشی از دورۀ مورد بررسی رساله، از جمله اینکه اوج شکوفایی ارجان در قرن چهارم بوده است. بدین جهت، این تألیف می‏توانست راهنمای مؤثری در این پژوهش به حساب آید. درفصل اول و چهارم رساله از جمله؛ در ذکر وصف جغرافیای تاریخی ارجان، مسافت‏های موجود میان ایالت‏ ارجان و دیگر نواحی، توصیف محیط اقتصادی ارجان و محصولات تولیدی آن و در بحث مالیات و مذهب مردم ارجان  نیز به این منبع استناد شد.

احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم (مقدسی)

کتاب جغرافیایی بسیار مشهوری از اواخر قرن چهارم هجری است که شمس‏الدّین ابوعبدالله محمّدبن­ابی­بکرمقدسی آن را در سال 375 هـ .ق تألیف کرده است. احسن التقاسیم همانند صورة الارض ابن­حوقل و مسالک و ممالک اصطخری حاصل سال‏ها سفر مؤلف به کشورهای اسلامی آن روزگار است و اوضاع جغرافیای طبیعی، اقتصادی و سیاسی سرزمین‏ها را به خوبی نشان می‏دهد.

مقدسی در بیان مطالب خود به تجربه و مشاهده‏های شخصی توجه داشته و هر جا که امکان تجربه و مشاهده نبوده، از اشخاص موثق و واسطه‏های آگاه کسب اطلاع می‏کرد. وی فصلی جداگانه را به طور مفصل به سرزمین فارس و کوره­ها و شهرها اختصاص داده و فارس را به شش کوره تقسیم کرده­ است که ارجان نخستین کوره‏ی آن از سمت خوزستان می‏باشد. وی ضمن توصیف اوضاع جغرافیای تاریخی ارجان، از آن، به نام شهری پرخیر و درآمد یاد می‏کند. در بسیاری از بخش‏های این پژوهش از این کتاب استفاده شد، در فصل‏های اول، دوم و چهارم رساله از جمله؛ وصف جغرافیای  ارجان، وضعیت ارجان در دوره آل‏بویه و اهمیت آن برای عضدالدوله دیلمی، انواع محصولات و پیشه‏ها در ارجان، میزان کالاهای صادراتی و وارداتی و بازارها و دروازه‏های ارجان و پل‏های ارجان  نهایت استفاده را نمودم.

تجارب الامم ابن مسکویه

کتاب ارزشمند تجارب الامم نوشته‏ی ابوعلی مسکویه در رابطه با تاریخ عمومی جهان است. وی این کتاب را از سال 340 تا سال 369هـ ق به پایان رسانده است. تجارب الامم مانند هر تاریخ عمومی دیگری از دو بخش تشکیل شده؛ بخشی برگرفته از منابع و بخشی که گزارش روزگار مؤلف است. این بخش دوم از مهم‏ترین و معتبرترین منابع تاریخ آل بویه در قرن چهارم به شمار می‏رود. در بخش مربوط به آل بویه از آنجا که مسکویه از معاصران این دوره و از نزدیکان امیران و وزیران آل بویه است، گزارش‏ها بی هیچ واسطه‏ای در کتاب تجارب الامم است؛ زیرا بیشتر آنها از مشاهدات خود مسکویه و یا نقل از زبان کسانی که سازنده‏ی تاریخ آن زمان بوده‏اند. بنابراین، با توجه به اینکه مؤلف این کتاب، در متن رویدادهای قرن چهارم هجری قرار داشته، اطلاعات مهمی نسبت به وقایع و اوضاع و احوال آن روزگار در اختیار خواننده قرار می‏دهد. از جلدهای پنجم و ششم این کتاب، در فصل دوم؛ اوضاع سیاسی ارجان در دوره آل بویه استفاده شد.

سفرنامه ناصرخسرو

ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی مروزی، ملقب و متخلص به «حجت» در سال 394هـ.ق در قبادیان (یکی از نواحی بلخ) متولد شد. وی در جوانی، در درگاه غزنویان و جانشینان آن‏ها یعنی سلجوقیان شغل دولتی بر عهده داشت. با توجه به اینکه، دوران زندگانی ناصرخسرو، به دوران حاکمیت آل‏بویه در ارجان مربوط می‏شود، بنابراین، گزارش‏هایی که در طی دیدار خود از ارجان ارائه داده، می‏تواند روشن‏کنندۀ بسیاری از جوانب اوضاع سیاسی – اقتصادی و اجتماعی شهر در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری باشد. بنابراین از کتاب اطلاعات مفیدی در باب اوضاع اقتصادی ارجان و سبک ساختمان‏های شهر و همچنین مذهب مردم ارجان و اوضاع پرآشوب ارجان به علت پیکار برادارن بویه، به دست می‏آید.

فارسنامه ابن بلخی

ابن بلخی متوفی در سال 510 هـ .ق نام و نشان او تا کنون ناشناخته مانده است، خود در فارسنامه می­گوید: بلخی‏نژاد، اما در فارس تربیت یافته است. فارسنامه قدیمی‏ترین کتابی است که اطلاعات جامع و منحصر به فردی درباره فارس دارد و انشای آن ساده و روان است، کتاب از یک مقدمه و سه بخش تشکیل شده است. با یک قسمت تاریخی و مفصل درباره پادشاهان ایران قبل از اسلام آغاز می‏شود و قسمت نسبتاً مفصلی از کتاب درباره فتح فارس و شهرهای آن به دست اعراب است و به دنبال آن قسمت پر ارزش جغرافیای کتاب، به ذکر فارس و کوره‏های پنجگانه و شهرهای هر کوره اختصاص دارد و در این قسمت، مفصلاً به شرح اوضاع شهرها، رودها، قلعه‏ها و مسافات فارس     می‏پردازد و به عنوان منبعی مفید و معتبر در شناخت فارس مورد قبول پژوهشگران و صاحب ‏نظران قرار گرفته است. از آنجا که در این کتاب، اشاره‏ی دقیق به کوره‏های فارس دارد و ارجان از جمله کوره‏های مهم فارس بود؛ به تفصیل به وصف جغرافیای تاریخی ارجان و اقتصاد شهر و اوضاع سیاسی ارجان از جمله چگونگی فتح آن به دست اعراب و همچنین به علل ویرانی ارجان که توسط حملات اسماعیلیه صورت گرفت، پرداخته است. بنابراین، کتاب در مورد  تغییر و تحولات ارجان مطالب قابل توجهی دارد و جزء منابع دست اول، برای شناخت تاریخ ارجان به شمار می‏آید.

الکامل فی التاریخ ابن الاثیر

ابوالحسن عزالدین علی بن اثیر( 555- 630ق) مورخ بزرگ اسلامی و مؤلف کتابی مهم به زبان عربی به نام الکامل فی التاریخ یا الکامل التواریخ است. از آنجا که این کتاب مفصل، تاریخ عمومی است برای بررسی وقایع قرون اولیه اسلامی نیز اثری گرانبها تلقی می‏شود. ابن اثیر در این کتاب وقایع را ازآغاز خلقت؛ طبق عقاید مورخان قدیم اسلامی یعنی از آفرینش حضرت آدم آغاز می‏کند و پس از آن از پیامبران و حکومت‏های ایران قبل از اسلام سخن گفته است و از ظهور اسلام وقایع را سال به سال نقل کرده و تا سال 626 هـ .ق، وقایع کشورهای اسلامی و برخی مناطق غیر اسلامی را شرح می‏دهد؛ متن عربی الکامل شامل سیزده جلد است که توسط ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی و علی هاشمی حائری ترجمه شده است. انشای ابن اثیر، ساده و سلیس و روان است. این کتاب از آنجا که وقایع بعد از اسلام را سال به سال شرح داده، یکی از مهم‏ترین منابع دست اول تاریخ ایران دوره اسلامی می­باشد. نگارنده از جلدهای 3، 4، 13، 14، 15، 16، 17، 18، 23، 25 این کتاب درفصل دوم این پژوهش، از جمله فتح ارجان به دست مسلمین، اوضاع سیاسی ارجان در دوره آل بویه و اهمیت آن برای حاکمان آل بویه، بررسی درگیریهای آل‏بویه با سلجوقیان و سلجوقیان با اسماعیلیه، وقوع زلزله‏های مکرر در ارجان که بتدریج باعث ویرانی و توقف حیات شهری  ارجان گردید، استفاده شده است.

ب: منابع معاصر(جدید)

سفرنامه لرستان وخوزستان[10] تألیف بارون کلمنت اوگوستوس دوبد[11]

توسط محمد حسین آریا ترجمه شده و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی در سال 1371 آن را منتشر نموده­ است. بارون دوبد سیاح روسی، در محدوده زمانی قتل “گریبایدوف”، در سمت نایب اولی سفارت روسیه در تهران انجام وظیفه می­کرده ­است. تسلط او به زبان و فرهنگ ایران سبب شده تا در اقوال خود سنجیده سخن بگوید. بارون دوبد عضو انجمن سلطنتی جغرافیایی لندن بوده و ظاهراً در رشتۀ تاریخ باستانی مشرق زمین در انگلستان به تحصیلات عالی پرداخته و بعد در عطش یافتن آثار و ردپای تاریخ ایران باستان، خاصه دولت کهن ایلام به خاستگاه شکوفایی آن یعنی سرزمین لرستان و خوزستان به سیر و سفر و مطالعۀ احوال مردم آن پرداخته و اثری جامع پدید آورده است.

دوبد در مسیر تهران –قم – کاشان – اصفهان و شیراز به کازرون رفته و سپس از راه کازرون به بهبهان مسافرت کردند و سپس راه رامهرمز، باغملک، ایذه، شوشتر، دزفول، خرم آباد به بروجرد را طی کرده­اند و به قول خود این سرزمین نامکشوف و ناشناخته را با تفصیل به تصویر می­کشند، دوبد اطلاعات بسیار خوبی از شهر بهبهان می‏دهد. او قدیمی‏ترین نقاشی خرابه‏های پل تکان(بکان) بر رودخانه تاب در حوالی ارجان را در کتاب خود آورده ­است. علاوه براین، اطلاعات دوبد دربارۀ بهبهان در دورۀ حکومت میرزا قوما یکی از بهترین منابع  عصر حاضر می‏باشد؛ زیرا مسافرت او به بهبهان همزمان با حکومت میرزا قوما صورت پذیرفته بود. همچنین اطلاعات مفیدی درباره کشاورزی بهبهان و تجارت و مالیات بهبهان که حاکم بهبهان از پرداخت آن سرباز زده است، نیز بدست می‏دهد.

فارسنامه ناصری تألیف حاج میرزاحسن حسینی فسائی

فارسنامه ناصری، نوشتۀ حاج میرزا حسن حسینی فسائی با تصحیح و تحشیۀ دکترمنصور رستگار فسائی استاد دانشگاه شیراز در دو جلد توسط مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر در تهران به سال 1367هـ .ش به چاپ رسیده است.

میرزا حسن فسائی کتاب خود را به پیشنهاد و دستور”ناصرالدین شاه قاجار” تألیف نمود. لذا آن را “فارسنامه ناصری” نامید. فارسنامه ناصری از دو بخش مجزا تشکیل شده که نویسنده بر آنها نام گفتار اول و گفتار دوم را نهاده است. در گفتار اول وقایع تاریخی فارس و گاهی ایران از صدر اسلام تا سال 1300هـ .ش /1883م به ترتیب گاهشماری هجری ارائه داده است. او در گفتار اول نظام حاکم بر جامعه با نظمی منطقی و به هم پیوسته، تمام ابعاد زشت و زیبای آن را نشان می‏دهد و به همان اندازه که از سلاطین، بزرگان، وزراء، امراء، حکام و فراشان سخن می­گوید از علماء، دانشمندان، فقها، شعراء و نویسندگان سخن می‏راند و به همان اندازه که وقایع مهمی چون جنگ‏ها، تغییر فرمانروایان و قساوت‏های ارباب قدرت را مطرح می‏کند به زندگی طبقات متوسط و پایین جامعه نیز توجه می‏کند، و در گفتار دوم به تبیین و توضیح اوضاع و احوال جغرافیایی، اقلیمی فارس، شهرهای آن و از جمله بهبهان می‏پردازد. فارسنامه ناصری یکی از منابع اصلی تاریخ بهبهان است، بخصوص اینکه مؤلف آن مدتی را در بهبهان گذارنیده، اطلاعات مفیدی از طوایف، محلات، وجه تسمیه  بهبهان می­دهد و از همه مهم­تر در باب  سلسله سادات طباطبایی بهبهان از مهم ترین منابع به شمار می‏رود، البته فسایی در باب سادات طباطبایی به دلیل عدم شناخت کافی از این سادات در جاهایی دچار خطای شده از جمله اینکه شروع حکومت آنها را اواخر صفویه دانسته در صورتیکه کلانتری ناحیه بهبهان و کهگیلویه در تمام عهد تیموری، بایندری ، صفویه- به جز زندیه-  و قاجاریه به دست این خاندان بوده است. ولی با این وجود در تمامی فصول به این کتاب استناد کردم.

جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی (گای لسترنج)

گای لسترنج (1854م-1933م)، مؤلف این کتاب که در یکی از شهرهای خاوری انگلستان متولد شده بود، پس از فراگیری زبان فارسی و عربی و با آشنایی با کتب مورخان و جغرافی‏نویسان مسلمان، کتاب جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی خود را در سال 1905م نوشت. لسترنج آثار بسیاری به رشته تحریردرآورده، مهم‏ترین اثری که از وی به زبان فارسی ترجمه شده­ است، جغرافیای تاریخی سرزمین‏های خلافت شرقی است که در آن به جغرافیای تاریخی سرزمین‏های خلافت شرقی بین النهرین، ایران، آسیای مرکزی پرداخته ­است. این اثر، چکیده‏ای منظم و طبقه­بندی شده از تحقیقات و تألیفات جغرافی نویسان قدیم مسلمان بوده که اطلاعات گرانبهایی برجای گذاشتند. لسترنج چهار بخش از این کتاب را به فارس و شهرهایش از جمله ارجان اختصاص داده ­است،؛ از این منبع اطلاعات بسیار خوبی در مورد جغرافیای تاریخی ارجان از جمله کوه‏ها، رودخانه­ها، محصولات کشاورزی، صنعتی، صادرات و واردات ارجان به دست می‏آید، ولی با این وجود لسترنج  دچار خطای تاریخی شده از جمله اینکه معتقد است؛ نخستین بار شرف الدین علی یزدی، در ذکر بیان مسیر تیمور از اهواز به شیراز در سال 795هـ .ق از بهبهان در میان تاریخ سخن به میان می‏آورد. با این وجود در فصل‏های اول، دوم و چهارم  این رساله به این منبع نیز استناد شد.

کتاب ارجان و کهگلویه از فتح عرب تا پایان دوره صفویه تالیف هانیس گاوبه

کتاب ارجان و کهگیلویه نوشته هانیس گاوبه ترجمه سعید فرهودی، تصحیح احمد اقتداری توسط انتشارات انجمن آثار ملی در سال 1359 به چاپ رسید. در این کتاب که براساس روش علمی تنظیم شده، منطقه ارجان و کهگیلویه را از نظرجغرافیای تاریخی و آثار و بناهای باستانی براساس “متون کهن تاریخی و جغرافیایی”، “تحقیقات سیاحان و باستان­شناسان”، “سکه‏های مکشوفه”، “سفالینه‏ها”، “کتیبه‏ها” و نیز سه ماه مطالعات و تحقیقات علمی مؤلف  در نواحی ارجان و کهگیلویه به نگارش درآمده ­است. گاوبه، در این کتاب ابتدا مرزها و محل‏های سکونت، بنادر و نواحی ارجان و کهگیلویه را مورد مطالعه قرارداده­است، و ضمن معرفی قلعه‏های نواحی مورد مطالعه، راه‏های ارتباطی و مسیرهای آن‏ها با منزلگاه‏های مسافرتی باستانی، ایستگاه‏ها و اختلافات آنها و پل‏های منطقه پرداخته و در نهایت باتوجه به کشفیات سفالی آنها را مورد ارزیابی باستان‏شناسانه قرارداده­است. روش نویسنده‏ی کتاب در بررسی و نقد اطلاعات و مطالب با توجه به منابع مختلف، قابل توجه می‏باشد. بنابراین، بنا به اهمیت کتاب در ارتباط با ارجان و بهبهان، در تمامی فصول این پژوهش به خصوص در ارتباط با اوضاع سیاسی ارجان و در فصل چهار، اقتصاد ارجان و سکه‏ها کشف شده در این شهر به آن استناد شد.

 

 

 

 

 

 

فصل اول

اوضاع جغرافیایی بهبهان

 


1-1- جغرافیای طبیعی بهبهان

2-1- موقعیت، حدود و وسعت بهبهان

شهرستان کنونی بهبهان با وسعتی معادل 3195 کیلومتر مربع و با جمعیتی حدود 185 هزار نفر در جنوب شرقی استان خوزستان قرار دارد. این شهرستان از سه بخش تشکیل شده که شامل بخش مرکزی به مرکزیت شهر بهبهان و دو بخش زیدون و آغاجاری و مشتمل بر دهستان‏های حومه، دودانگه، کردستان، تشان، سردشت و درونک می‏باشد.[12] شهرستان بهبهان بین 49 درجه و 48 دقیقه تا 50 درجه و 35 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ و 30 درجه و 9 دقیقه تا 30 درجه و 53 دقیقه عرض شمالی از خط استوا، در جنوب شرقی استان واقع است،[13] و ارتفاع آن از سطح دریا 320 متر است،[14] به عنوان پل ارتباطی بین استان خوزستان، فارس، بوشهر، کهگیلویه و بویراحمد می‏باشد. از شمال به استان کهگیلویه و بویراحمد، از مشرق به شهرستان گچساران، از جنوب به بندر دیلم در استان بوشهر و هندیجان، از مغرب به شهرستان ماهشهر و از شمال غربی به شهرستان رامهرمز محدود می­گردد.[15]  مسافت این شهر تا اهواز 310 کیلومتر و تا تهران  1099کیلومتر است.[16]

3-1- وضعیت توپوگرافی بهبهان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع و مآخذ


منابع فارسی

– آصف(رستم الحکما)، محمدهاشم، رستم التواريخ، به تصحيح محمد مشيري، چاپ سوم، تهران، اميركبير، 1357.

– آقا بخشی، علی ومینو افشاری راد،  فرهنگ علوم سیاسی، تهران، نشرچاپار،1383.

– ابن­اثیر، عزالدین علی بن الاثیر، تاریخ کامل (تاریخ بزرگ اسلام و ایران)، ترجمه عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت، تهران، موسسه مطبوعاتی علمی، 1371، جلد15،16،18،19،23،25 3،4،13،14.

– ابن­بطوطه، محمدبن عبدا… ،سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمدعلي موحد، چاپ دوم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1359، جلد2.

– ابن­بلخی، فارسنامه، تصحیح گای لیسترانج و رینولد آلن نیکلسون، چاپ دوم، تهران، دنیای کتاب، 1363.

– ابن­حوقل، ابوالقاسم محمدبن علی، سفرنامه ابن حوقل (ایران در صورة الارض)، ترجمه جعفر شعار، چاپ دوم، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1366.

– ابن­رسته، احمد بن عمر، الاعلاق النفیسه، ترجمه: دکترحسین قره­ چانلو، چاپ اول، تهران، امیرکبیر، 1365 .

– ابن طباطبا، ابواسماعیل ابراهیم بن ناصر، مهاجران آل ابوطالب، ترجمه محمدرضا عطائی، چاپ اول، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی،1372.

– ابن طقطقی، محمدبن علی بن طباطبا، تاریخ فخری، ترجمه محمد وحید گلپایگانی، چاپ سوم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1367.

– ابن­عثمان، محمود، فردوس المرشديه في اسرار الصمديه، چاپ سوم، تهران، انجمن آثار ملي، ‌1358.

– ابن­عنبه، جمال الدین احمد، الفصول الفخریه، به اهتمام جلال الدین محدث ارموی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1363.

– ابن­فقیه همدانی، احمدبن محمد، مختصر البلدان، ترجمه محمدرضا حکیمی، چاپ اول، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1349.

– ابودلف، سفرنامه، ترجمه ابوالفضل طباطبایی، با تعلیقات: ولادمیرمینورسکی، تهران، انتشارات فرهنگ ایران زمین، 1342.

– ادریسی،  محمدبن عبدالله، ایران در نزهة المشتاق ادریسی، ترجمه: لفته سواری، چاپ اول، تهران ، نشرشادگان،1387.

– استرآبادی، میرزامهدی خان، دره نادره، مصحح:سیدجعفرشهیدی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1384.

– استین، سراورل، راههای باستانی و پایتخت های قدیمی غرب ایران، ترجمه بهمن کریمی،  تهران، بی نا، 1329.

– اسماعیلی، صغری، پژوهشی در سکه ها  و مهرهای شاهان صفوی، چاپ اول، تهران، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ، 1385.

– اشپولر، برتولد، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349.

– اصطخری، ابواسحاق ابراهیم، مسالک و ممالک، به کوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1347.

– اصفهانی، ابوالفرج، الاغانی، ترجمه محمدحسین مشایخ فریدنی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1368، ج 1.

– اصفهانی، عماد الدین، معروف به عماد کاتب، خریدة القصر و جریدةالعصر (فی ذکر فصلاء اهل فارس)، تصحیح عدنان محمد آل طعمه، تهران، دفتر نشر میراث مکتوب، 1378.

– اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، مراة البلدان، به تصحیح عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث،  تهران، انتشارات دانشگاه تهران،1367، جلد1.

– ——————–، مطلع الشمس، تهران، انتشارات فرهنگسرا، 1362، جلد 2.

– ——————–، صدرالتواريخ، به كوشش محمدمشيري، تهران، روزبهان، 1357.

– اعثم کوفی، محمدبن علی، الفتوح، ترجمه: محمد بن احمد مستوفی هروی، مصحح: غلامرضا طباطبائی مجد، چاپ اول، تهران، انتشارات وآموزش انقلاب اسلامی، 1372.

– افشار سیستانی، ایرج، خوزستان وتمدن دیرینه آن، چاپ اول، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1373.

–  اقتداری، احمد، خوزستان وکهگلویه وممسنی، چاپ دوم، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1375.

– امام اهوازی، محمدعلی، کهن شعرای خوزستان، اهواز، اداره کل فرهنگ و هنر خوزستان، 1352.

– امام شوشتری، محمدعلی، تاریخ جغرافیائی خوزستان، تهران، موسسه مطبوعاتی امیر کبیر، 1331.

– امبرسیز،ن.ن و ج،پ.ملویل، تاریخ زمین لرزه‏های ایران، ترجمه ابوالحسن­زاده، چاپ اول، تهران، آگاه،1370.

– امینی نجفی، شیخ­عبدالحسین، شهیدان راه فضلیت، ترجمه جلاالدین فارسی، چاپ چهارم، تهران، انتشارات روزبه، 1363.

– انصاری­هروی، خواجه­عبدالله، طبقات­الصوفیه، به اهتمام دکترمحمدمسرورمولایی، تهران، انتشارات توس، 1362.

– اهوازی، محمد علی، تاریخ خوزستان، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1379.

– اومستد، ا.ت، تاریخ شاهنشاهی هخامنشی، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر، 1372.

– ایمانی­فر (رویگر)، محمد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی اقتصادی و فرهنگی در دوره آل بویه، چاپ اول، تهران، ققنوس، 1389.

– بابن وهوسه، سفرنامه جنوب ایران، ترجمه محمد حسن خان اعتماد السلطنه ،به تصحیح میرهاشم محدث، چاپ اول، تهران، دنیای کتاب، 1363.

– بارتلد، ویلهلم، جغرافیای تاریخی ایران، ترجمه همایون صنعتی زاده، تهران، بنیاد موقوفات دکترمحمود افشار،1377.

– باستانی پاریزی ،محمدابراهیم، اطلس تاریخ ایران، چاپ سوم، تهران، انتشارات سازمان نقشه برداری کشور،1387.

– ——————-، خاتون هفت قلعه، چاپ سوم، تهران، روز بهان، 1363.

– باور، محمود، کهگیلویه وایلات آن، تصحیح وتعلیقات :سیدساسان منصوری طباطبایی، چاپ اول، شیراز، نویدشیراز،1392.

-بختیاری، علیقلیخان (سرداراسعد)، تاریخ بختیاری، چاپ دوم، تهران، یساولی(فرهنگسرا)،1363.

– براون، ادوارد، طب اسلامی، ترجمه مسعود رجب نیا، چاپ سوم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1351.

– برنارد، لویس، فدائیان اسماعیلی، ترجمه فریدون بدره ای، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1348.

– بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ترجمه آذرتاش آذرنوش، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1346.

– بلعمی، ابوعلی محمدبن محمد، تاریخ بلعمی، تصحیح محمدتقی بهار،  به کوشش محمد پروین گنابادی، چاپ دوم، تهران، کتابفروشی زوار، 1353.

– بنجامین، ساموئل گرین ویلر، ایران و ایرانیان، ترجمه رحیم رضازاده ملک، چاپ اول، تهران، بی نا، 1363.

–  بن جعفر، ابوالفرج قدامة ، الخراج، ترجمه حسین قره چانلو، چاپ اول، تهران، البرز، 1370.

–  بهبهانی، آقااحمد، مرآةالاحوال جهان نما، چاپ اول، تهران، مرکز فرهنگی نشرقبله، 1372،   جلد 1.

– بهشتی، ابراهیم، اخباریگری(تاریخ­وعقاید)، چاپ اول، قم، پژوهشکده­علوم­ومعارف حدیث، 1390.

– بیرونی، ابوریحان، الصیدنه، ترجمه ابوبکربن­علی بن عثمان کاسانی، به کوشش منوچهر ستوده و ایرج افشار،  تهران، شرکت افست، 1358،جلد 2.

– بیضاوی، ناصرالدین، نظام التو-اریخ، تصحیح میرهاشم محدث، چاپ اول، تهران، بنیادموقوفات محمودافشار، 1382.

– پری­،جان. ر، كريم خان زند، ترجمه علي­محمد ساكي، چاپ دوم ، تهران، انتشارات آسونه، 1383.

– پیرنیا، حسن، تاریخ ایران باستان، چاپ هفتم، تهران، انتشارات نگاه، 1389، جلد 2.

– پیرنیا، حسن­وعباس اقبال آشتیانی، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاریه، چاپ نهم، تهران، خیام،1380.

– تاج بخش ، احمد، تاريخ صفويه، چاپ اول، شيراز، انتشارات نويد، جلد 1.

– ثعالبی­مرغنی ، حسین بن محمد، شاهنامه کهن (تاریخ غررالسیر ترجمه سید محمد روحانی، مشهد، دانشگاه فردوسی، 1372.

– جامی، مولاناعبدالرحمن­ابن احمد، نفحات الانس، به تصحیح مهدی توحیدی پور، تهران، انتشارات سعدی، 1366.

– جعفری، عباس، گیتاشناسی ایران (دایرة المعارف جغرافیای ایرانچاپ­دوم، تهران،1384، جلد 3 .

– ——– ، گیتاشناسی ایران(کوهها وکوهنامه ایران چاپ سوم، تهران، موسسه جغرافیایی وکارتوگرافی گیتاشناسی،1384،جلد 1.

– جهانبانی، محمدحسین، گلچین جهانبانی، چاپ اول، تهران، انتشارات علمی، 1363.

– جوکارقنواتی، رضا، شعر و ادب خوزستان (ارجان و بهبهان)، چاپ اول، اهواز، موسسه فرهنگی آیات، 1373 .

– ——– ، رضا، شناسنامه بهبهان، اهواز، چاپخانه حافظ، 1350.

– ——– ، رضا، فرهنگ عامیانه مردم بهبهان، چاپ اول، بهبهان، موسسه انتشارات توفیق، 1379 .

– جیهانی، ابوالقاسم بن احمد، اشکال العالم، ترجمه علی بن عبد السلام کاتب، به اهتمام فیروز منصوری، چاپ اول، تهران، شرکت به نشر، آستان قدس رضوی، 1368.

– حافظ ابرو، شهاب الدین عبدا… ، جغرافیای حافظ ابرو، تصحیح: صادق سجادی، چاپ اول، تهران، میراث مکتوب، 1375،ج2.

– حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر، 1364.

– حدادعادل، غلامعلی، دانشنامه جهان اسلام، چاپ اول، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، 1337، جلد4.

– حسینی قمی، قاضی احمدبن شرف الدین حسین، خلاصة التواریخ، به تصحیح احسان اشراقی،    تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1359، جلد1.

– حسینی، محمدمیرک­بن­مسعود، ریاض­الفردوس­خانی، به­کوشش­ایرج­افشار، فرشته صرافان، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1385.

– حموی بغدادی، یاقوت، معجم الادباء،ترجمه: عبدالمحمد آیتی، تهران، سروش،1381.

 

– ————– ، معجم البلدان، ترجمه علینقی منزوی، چاپ اول، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، 1380، جلد 1،2،3،5.

– خادمی، غلام رضا، شجره طوبی یا بی بی حکیمه و همراهان، چاپ اول، قم، موسسه انتشارات عصر ظهور، 1381.

– ———–، شجره طیبه (امامزادگان بهبهان)، چاپ اول، قم، موسسه انتشارات عصر ظهور، 1381 .

– خادمیون، علی، گزیده­ای از حکایات، ضرب المثل ها شرح بازهای محلی و متل های بهبهانی، چاپ اول، قم، ظهور، 1388.

– خوانساری اصفهانی، محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و العبادات، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1355، جلد 5 .

– خورموجی، جعفرخان حقایق نگار، نزهت الاخبار، تصحیح: سید علی آل داود، تهران، 1380.

– ———————– ، حقایق الاخبارناصری، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، کتابفروشی زوار،1344.

– خیراندیش، عبدالرسول و مجتبی تبریزینا، پژوهشنامه خلیج فارس (دفتر اول و دوم چاپ دوم، تهران، خانه کتاب، 1390.

– داندامایف، م. آ. ، ایران در دوران نخستین پادشاهان هخامنشی، ترجمه روحی ارباب، چاپ دوم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1373.

– داور، شیخ مفید، تذکرةمرات الفصاحه، به تصحیح: محمود طاووسی، چاپ اول، شیراز، نوید شیراز، 1371.

– دایرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظرکاظم موسوی بجنوردی، چاپ دوم، تهران، انتشارات مرکز دایرۀ المعارف بزرگ اسلامی،  1369، جلد1.

– دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره­ای، چاپ دوم، تهران، نشر فرزان روز، 1376.

– دهخدا، علی­اکبر، لغت نامه ، زیرنظرمحمدمعین­وسیدجعفرشهیدی، چاپ چهارم، تهران، دانشگاه تهران،1373 ، جلد2،4 ،7،11.

– دوانی، علی، “وحید بهبهانی”، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر، 1362.

– ——-، شرح  حال ، افکار و آثار آیت الله بهبهانی، چاپ دوم، تهران، نشر قبله، 1378.

– دوبد، بارون، سفرنامه لرستان و خوزستان، ترجمه محمدحسین آریا، چاپ اول، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1371.

– دینوری، ابوحنیفه احمدبن داود، اخبارالطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، چاپ پنجم، تهران،  نشر نی، 1381.

– دیوان بیگی شیرازی، احمد، حدیقة الشعراء، به تصحیح عبدالحسین نوائی، چاپ اول، تهران، زرین، 1365، جلد2.

– راستی بهبهانی، امین، گویش بهبهانی (دستور صرفی، واژگان معمولی)، چاپ اول، تهران، انتشارات طرح و اجرای کتاب، 1388.

– رجبی، پرويز، كريم خان زند و زمان او، تهران، اميركبير، 1352.

– رشیدیان، نیره زمان ، نگاهی به تاریخ خوزستان، چاپ اول، تهران ، انتشارات بو علی ، 1367 .

– رکن­زاده آدمیت، محمدحسین، دانشمندان و سخن سرایان فارس، چاپ اول، تهران، کتابفروشی خیام، 1337، جلد 1،2،3

– رنجبر، محمد علی، مشعشعیان، ماهیت فکری- اجتماعی و فرایند تحولات تاریخی، چاپ اول، تهران، انتشارات اَگه ، 1382.

– روشه، گی، تغییرات اجتماعی، ترجمه منصور وثوقی، چاپ بیست ودوم،  تهران،  نشرنی، 1390.

– روضاتی، محمدعلی ، جامع الانساب، اصفهان، جاوید، 1364، جلد 1.

– زرکوب شیرازی، ابوالعباس احمدبن  ابی الخیر، شیرازنامه، به تصحیح بهمن کریمی، تهران ، بی تا،1350.

– زرین کوب، عبدالحسین ، تاریخ مردم ایران، چاپ یازدهم، تهران، امیرکبیر، 1388، جلد 2.

– —————- ، شاه طهماسب صفوی، چاپ اول، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران،1350.

– سازمان مدیریت و برنامه ریزی خوزستان، سند توسعه شهرستان بهبهان، 1384.

– سامی، علی، تمدن ساسانی، چاپ دوم، تهران، سمت، 1389، جلد 1.

– —— ، نقش ایران در فرهنگ اسلامی، شیراز، انتشارات نوید، 1343.

– سپهر، محمدتقی خان لسان ملک، ناسخ التواریخ (تاریخ قاجاریه به اهتمام جمشیدکیانفر، چاپ اول، تهران، اساطیر،1377،جلد 2و3.

– ستارزاده، ملیحه، سلجوقیان، چاپ چهارم، تهران، سمت،1386.

– سرافراز، علی اکبر و فریدون آور زمانی، سکه‏های ایران (از آغاز تا دوران زندیه چاپ سوم، تهران، سمت، 1383.

– سعیدیان، عبدالحسين، شناخت شهرهای ايران، چاپ اول، تهران، انتشارات علم و زندگي، 1379

– سیوری، راجر، ايران عصر صفوي، ترجمه کامبیز عزيزي، چاپ نوزدهم، تهران، نشر مركز، 1389.

– شبانکاره‏ای، محمد بن علی بن محمد، مجمع الانساب، تصحیح میرهاشم محدث، چاپ اول،      تهران ، امیرکبیر،1381.

– شعبانی، رضا، تاريخ ايران درعصر افشاريه، چاپ اول، تهران، انتشارات سخن، 1388، جلد1.

– شکیبایی، فتح الله، دوبیتی های بهبهانی، چاپ اول، تهران، دانشگاهیان، 1385.

– شمس اشراق، ع، نخستین سکه های امپراتوری اسلام، اصفهان، دفتر خدمات فرهنگی استاک، 1369.

– شمیم، علي اصغر، ايران در دوره سلطنت قاجار، چاپ چهارم، تهران، انتشارات زرياب، 1387.

– شهرداری بهبهان ،گاهنامه خبری، فرهنگی، اجتماعی بهبهان، 1393.

– شواتس، پاول، جغرافیای تاریخی فارس، ترجمه کیکاوس جهانداری، چاپ اول، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،1372.

– شیخ الاسلام بهبهانی، ميرزا عبدالنبي، بدايع الاخبار(وقایع بهبهان درزمان حمله محمودافغان)،       ترجمه مصطفی امیری، تصحیح سعیدمیرمحمدصادق، تهران،1389.

– شیرازی، فرصت الدوله ، آثار عجم، تهران، انتشارات بامداد، 1362.

– شیروانی، زین العابدین، بستان السیاحه یا سیاحت نامه، چاپ اول، تهران، انتشارات کتابخانه سنایی، 1315.

– صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات ایران، چاپ هشتم، تهران، فردوس، 1378، جلد 1.

– طباطبایی (منصور)، سیدمحمد، کارنامه بهبهان، چاپ اول، تهران، نشر امید مجد،1391.

– طبری، ابوجعفرمحمدبن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه صادق نشأت، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1351.

– عقیلی، عبدالله، دارالضربهای ایران در دورۀاسلامی، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار،

1377.

– غفاری کاشانی، ابولحسن، گلشن مراد(تاریخ زندیه )، به اهتمام غلامرضاطباطبایی مجد، چاپ اول، تهران ، زرین،1369.

– فرای، ریچارد نلسون، تاریخ ایران (از ظهور اسلام تا آمدن دولت سلجوقیان)، ترجمه حسن انوشه، چاپ ششم، تهران، امیرکبیر، 1385، جلد 4.

– ————- ، تاریخ باستانی ایران، چاپ چهارم، تهران، انتشارات­علمی وفرهنگی، 1388.

– ———— ، عصرزرین فرهنگ ایران، ترجمه مسعود رجب نیا، چاپ اول، تهران، سروش، 1358.

– فرجی، عبدالرضا، جغرافیای کامل ایران، چاپ اول، تهران، شرکت چاپ و نشر ایران، 1366.

– فسائی، ميرزا حسن حسيني، فارسنامه ناصري، به تصحيح منصور رستگار فسائي، چاپ اول، تهران، انتشارات اميركبير، 1367، جلد 2،1.

– فقیهی، علی اصغر، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، تهران، صبا، 1357.

– ———– ، تاریخ آل بویه، چاپ ششم، تهران، سمت، 1387.

– فلور، ويلم، بر افتادن صفويان، برآمدن محمود افغان، ترجمه ابوالقاسم طاهري، چاپ اول، تهران، انتشارات توس، 1365.

– قائم مقامی، جهانگیر، نهضت آزادیخواهی مردم ایران در انقلاب مشروطیت، تهران، مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی، 1359.

– قبادیانی مروزی، ابومعین حمید الدین ناصر بن خسرو، سفرنامه ناصرخسرو، بکوشش محمددبیر سیاقی، چاپ دوم، تهران، انتشارات کتابفروشی زوار ، 1335.

– قزوینی، آصف خان ( قاضی احمد تتوی )، تاریخ الفی، تصحیح غلام رضا طباطبایی مجد،              چاپ اول، تهران، انتشارات علمی وفرهنگی، 1382، جلد3،4.

– قزوینی، زکریا ابن محمد ابن محمود، آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه عبدالرحمن شرفکندی (هژار)، چاپ اول، تهران، موسسه علمی اندیشه جوان، 1366.

– قشیری، زین الاسلام عبدالکریم بن هوزان، رساله­ی قشیریه، تصحیح بدیع الزمان فروزان فر،  چاپ دوم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1361.

– قفطی، علی بن یوسف بن ابراهیم، تاریخ الحکمای قفطی، به کوشش بهین دارایی، تهران، دانشگاه تهران، 1371.

– قمی(تاب ثراه)، شیخ عباس، سلسله نسب ائمه هدی علیهم السلام و برخی امامزادگان عظام استان کهگیلویه و بویر احمد وسایر بلاد اسلامی، تهران، فروردین 1389.

– الکاتب الارجانی، فرامرز بن خداداد بن عبدالله، سمک عیار، با مقدمه و تصحیح پرویز ناتل خانلری، تهران، دانشگاه تهرن، 1344، جلد 1.

– کالج، مالکوم، اشکانیان(پارتیان)، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران، هیرمند، 1388.

– کتبی، محمود، تاريخ آل مظفر، به اهتمام عبدالحسين نوائي، چاپ دوم، تهران، انتشارات اميركبير، 1364.

– کرمر، جوئل،ل، احیای فرهنگی در عهد آل بویه، ترجمه سعید حنایی کاشانی، چاپ اول، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1375.

– کروسینسکی، سفرنامه كروسينسكي، ترجمه عبدالرزاق دنبلي، تصحيح مريم ميراحمدي، چاپ اول، تهران، انتشارات توس،1363.

– کریستن سن، آرتور، ایران درزمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران ، انتشارات نگاه،1384.

– کسروی، احمد، تاریخ پانصد ساله خوزستان، چاپ اول، تهران، آنزان، 1373.

– کولسینکف،آ. ای، ایران در آستانه یورش تاریان، ترجمه: م. ر. یحیایی، تهران، آگاه، 1357 (2535).

– کیانی، محمد یوسف، شهرهای ایران، تهران، انتشارات جهاد دانشگاهی، 1366، جلد 2 .

– گاوبه، هانیس، ارجان و کهگیلویه (از فتح عرب تا پایان دوره صفوی)، ترجمه سعید فرهودی، تصحیح: احمد اقتداری، تهران، انجمن آثار ملی، 1359.

– گردیزی، ابوسعید­عبدالحی­بن­الضحاک­بن­محمود، زین­الاخبار، چاپ­اول، تهران، دنیای کتاب، 1363.

– گرمرودی، میرزا فتاح خان، سفرنامه ممسنی، به کوشش فتح الدین فتاحی، تهران، انتشارات بانک بازرگانی، 1347.

– گروه مطالعات امور اقتصادی، گزارش اقتصادی و اجتماعی شهرستان بهبهان، سازمان برنامه و بودجه خوزستان، 1375.

– گزارش وضعیت زمین شناسی، پتانسیل های معدنی و مخاطرات طبیعی استان خوزستان، پایگاه ملی داده های علوم زمین کشور،1392.

– گلابی، سیاوش، اصول ومبانی جامعه شناسی، بی جا، انتشارات فردوسی- مجید،1372.

– گلستانه، ابوالحسن بن محمد امين، مجمل التواريخ، به سعي و اهتمام مدرس رضوي، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1344.

– گیرشمن،رومن، ایران ازآغازتا اسلام، چاپ سوم، تهران، بنگاه ترجمه ونشرکتاب، 1349.

– لاکهارت، لارنس، انقراض سلسله صفويه، ترجمه اسماعيل دولتشاهي، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1344.

– لایارد، سراوستین­هنری، سفرنامه­ لایارد یا ماجراهای ­اولیه­ درایران، ترجمه­ مهراب­ امیری، چاپ اول، تهران، انتشارات وحید، 1366.

– لایارد، سراوستین هنری و دیگران، سیری در قلمرو بختیاری و عشایری بومی خوزستان، ترجمه مهراب امیری، تهران، فرهنگسرا، 1371.

– لسترنج، گای، جغرافياي تاريخي سرزمين هاي خلافت شرقي، ترجمه محمود عرفان، چاپ دوم، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، 1364.

– لمتون ،ا. ک. س ، مالک و زارع در ایران، ترجمه منوچهر امیری، چاپ سوم، تهران، علمی و فرهنگی، 1362.

– مجموعه آثار تاریخی و مناطق گردشگری بهبهان، اداره میراث فرهنگی صنایع دستی وگردشگری بهبهان، 1388.

– مجیدی، نورمحمد ، تاريخ شهرستان بهبهان، چاپ اول، تهران ، نشر به آفرين، 1378.

– ———— ، تاریخ و جغرافیای کهگیلویه و بویراحمد، چاپ اول، تهران، انتشارات علمی، 1371.

– محمدی وایقانی، کاظم، شبلی مجنون عاقل (فقیه ، محدث، عارف وصوفی)،  چاپ سوم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1385.

– محمدی، راضیه، رباعیات، ضرب المثل ها واصطلاحات کهن بهبهانی، چاپ اول ، قم، نشرائمه (ع)،1392.

– محمدیان، خیرالله، آیینها و سوگواری های مذهبی در دارالمومنین، چاپ اول، تهران، موسسه اندیشه کهن پرداز، 1390.

– ———— ، میرزا شوقی بهبهانی (مجموعه اشعار و شرح احوال و نقد آثار)، چاپ اول، تهران، اندیشه کهن، 1385.

– مداری، ابراهیم و علی کیکاوسی ، نگاهی به توانهای گردشگری بهبهان، چاپ اول، تهران، مرکز فرهنگی انتشاراتی ایتا، 1381.

– مدرس­تبریزی، محمدعلی، ریحانةالادب فی تراجم المعروفین بالکنیة و اللقب، چاپ سوم، تبریز، کتابفروشی خیام، 1369، جلد1،3.

– مرتضائی، فریده، اطلس فرهنگ روستاهای استان خوزستان (شهرستان بهبهان ناشر سازمان برنامه و بودجه استان خوزستان، 1373.

– مستوفی، حمدالله، نزهة القلوب، تصحیح: گای لیسترانج؛ چاپ اول، تهران، اساطیر، 1389.

– مسکویه رازی، ابوعلی، تجارب الامم، ترجمه علینقی منزوی، چاپ اول، تهران، انتشارات توس، 1376، جلد6،5.

– مشاهیردانشمندان اسلام، ترجمه الکنی و الالقاب، ترجمه محمدجواد نجفی و محمدباقر کمره ای، تهران، انتشارات اسلامیه، 1350،جلد3.

– مشکور، محمدجواد، ایران درعهدباستان، چاپ سوم، تهران، انتشارات اشرفی،1347.

– مصدر، م . ح، ارجان و بهبهان در میان تاریخ، چاپ دوم، تبریز، احرار، 1390.

– ——- ، تاريخ ارجان، چاپ اول، تبریز، احرار، 1387.

– مصطوفی، محمدتقی، اقلیم پارس، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، 1343.

– مظفریان، ولی الله، فلور استان خوزستان، چاپ اول، اهواز، ناشر: مرکز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام خوزستان، 1378.

– معماری، مهران، بررسی و توصیف زبانشناختی گویش بهبهانی، چاپ اول، اهواز، انتشارات کردگار، 1389.

– مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، چاپ دوم، تهران، شرکت مؤلفان ومترجمان، 1385، جلد2.

– ملازاده، کاظم ومریم محمدی، بناهای عام المنفعه، چاپ اول، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری، 1379.

– منشی ترکمان، اسكندربيك، تاريخ عالم آراي عباسي، تصحيح:دكتر محمد اسماعيل رضواني، چاپ اول، تهران، دنياي كتاب، 1377، جلد 1.

– مهراز، رحمت الله، بزرگان شیراز، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، 1348.

– مؤلف گمنام، مجمل التواریخ و القصص، به تصحیح محمد تقی بهار، به کوشش محمد رمضانی، تهران، خاور، 1318.

– مؤلف­گمنام، تاریخ سیستان، به تصحیح: ملک الشعرای بهار، تهران، انتشارات وکتابفروشی زوار،1314.

– میر، محمدتقی، بزرگان نامی پارس، چاپ اول، شیراز، انتشارات دانشگاه شیراز، 1368،جلد1.

– ———- ، پزشکان نامی پارس، چاپ دوم، شیراز، انتشارات دانشگاه شیراز، 1363.

– میمندی نژاد، محمدحسين، زندگي پرماجراي نادرشاه افشار، چاپ دوم، تهران، انتشارات جاویدان،1351.

– ناشناس، حدود العالم من المشرق الی المغرب، بکوشش منوچهر ستوده، تهران، کتابخانه طهوری، 1362.

– نامی اصفهانی، میرزامحمدصادق، تاریخ گیتی گشا، چاپ دوم، تهران، اقبال، 1363.

– نجم آبادی،محمود، تاریخ طب در ایران پس از اسلام(از ظهور اسلام تا دوران مغول)، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1353

– نحوی، سیف الله، سیمای بهبهان، چاپ اول، قم، انتشارات نهاوندی، 1375.

– نخجوانی، هندو شاه بن سنجر بن عبدالله صاحبی، تجارب السلف، به تصحیح عباس اقبال، چاپ دوم، تهران، کتابخانه طهوری،1344.

– نشاتی، فرخنده، تبارشناسی واژگان در گویش بهبهانی، چاپ اول، قم، انتشارات ظهور،1391.

– ———، ریشه یابی باورها در فرهنگ بهبهانی، چاپ اول، قم، ظهور، 1392.

– ——-، ضرب المثل های شیرین بهبهانی، چاپ اول،قم، انتشارات ظهور، 1388،جلد 2-3.

– نصر، حسن، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، انتشارات خوارزمی، 1359.

– نصرآبادی، محمدطاهر، تذکرة الشعرا، تصحیح محسن ناجی نصرآبادی، چاپ اول، تهران، اساطیر، 1378، جلد2،1.

– نصیری، محمد ابراهیم بن زین العابدین، دستور شهریاران، چاپ اول، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1373.

– نوبختی، ابو محمد حسن ­بن­ علی، فرق ­الشیعه، ترجمه محمد جواد مشکور، تهران،                           انتشارات علمی و فرهنگی، 1361.

– نولان، پاتریک -گرهارد لنِسکی، جامعه­های انسانی مقدمه­ای بر جامعه شناسی کلان، ترجمه ناصر موفقیان، تهران، نشر نی، 1380.

– هاجسن، مارشال گ. س، فرقه اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره­ای، چاپ دوم، تبریز، کتابفروشی تهران، 1346.

– هدایت، رضاقلی خان، تاریخ روضة الصفای ناصری، به تصحیح جمشید کیان فر، چاپ اول،          تهران ، اساطیر،1380، جلد 10.

– همدانی، رشیدالدین فضل الله، جامع التواریخ، به کوشش بهمن کریمی، تهران، اقبال، 1338، جلد1.

– ——————- ، مكاتبات رشيدي، به تصحیح: محمد شفيع، كليه بنجاب، 1364.

– ——————- ، جامع التواریخ (قسمت اسماعیلیان)، بکوشش محمدتقی دانش پژوه و محمد مدرسی زنجانی ، چاپ دوم، تهران، بنگاه ترجمه و نشرکتاب،1356.

– همدانی، محمدبن محمود، عجایب نامه، ویرایش جعفر مدرس صادقی، تهران، نشر مرکز، 1375.

– واندنبرگ، لوئی، باستان شناسی ایران باستان، با مقدمه رومن گیرشمن، ترجمه عیسی بهنام، چاپ دوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1348.

– وصاف الحضره، شهاب الدين عبدا… بن فضل ا…شيرازي، تحرير تاريخ وصاف موسوم به تجزيه الامصار و تزجیه الامصار، به كوشش عبدالمحمد آيتي، تهران، انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1366.

– یزدی، مولانا شرف الدين علي، ظفرنامه، به تصحيح واهتمام: محمد عباسي، تهران، شركت سهامي چاپ رنگين، 1336، جلد 1.

منابع عربی

– ابن­جوزی، جمال الدین ابی الفرج عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم، حیدرآباد دکن، هند، دایرةالمعارف عثمانیه، 1358هـ ق، جلد 9،7.

– ابن­خلّکان، ابی العباس شمس الدین احمد بن محمد، وفیات الاعیان و انباء أبناء الزّمان، تصحیح محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة النهضته المصریة، 1367هـ ق.

  • ابن عنبه عبیدلی، التذکرة فی الانساب المطهرة، تصحیح سیدمهدی رجائی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی،1421ق=1379ش.

– ابوالفدا، اسماعیل بن علی، تقویم البلدان، چاپ اول، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة،2007م.

– امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، مطبعه الاتقان، 1375 هـ ق، جلد 11.

– بکری، عبدالله بن عبدالعزیز، معجم ما استعجم من أسماء البلادوالمواضع، چاپ سوم، بیروت، عالم الکتب،1403هـ ق ، جلد3.

– حمیری، محمدبن‏عبدالمنعم، الروض المعطارفی الاقطار،تصحیح احسان‏عباس، چاپ ­دوم، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون،1984.

– خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیه،1347هـ ق، جلد 6 .

– دمشقی، شمس الدین ابی عبدا…محمد بن ابی طالب، نخبةالدهر، پطرزبورغ 1865 م، چاپ مکتبة المثنی، 1923 م.

– سمعانی، ابی سعد عبدالکریم بن محمد، الانساب، تصحیح عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، حیدر آباد دکن، دایرة المعارف عثمانیه، 1382 هـ ق، جلد 1.

– صفی الدین بغدادی، عبدالمومن ابن عبدالحق، مراصدالاطلاع علی أسماء الامکنه و البقاع، تصحیح علی  محمد بجاوی، چاپ اول، بیروت، دارالجیل، 1412 هـ.ق، جلد2.

– ضامن بن شدقم الحسینی المدنی، تحفة الازهار وزلال الانهار، تصحیح:کامل سلمان الجبوری،              تهران ، نشرمیراث مکتوب، 1378ش.

– علوی مروزی، اسماعیل، الفخری فی الانساب الطالبین، تحقیق سیدمهدی رجائی، قم، مکتبة  آیة الله المرعشی النجفی،1409هـ ق.

– متنبی، ابن الطیب احمدبن حسین، دیوان المتنبی، شرح الامام العلامه الواحدی، بیروت، دارصادر، 1861 میلادی 1958 م، جز دوم.

مقالات

-احمدزاده، علی و آذر احمد زاده،” علی بن عباس مجوسی اهوازی ارجانی”، مجله علمی وپژوهشی، دوره 10، ش2،1390

– اسکانی کزازی، غلامحسین،” تشکیل و تکامل تنگها در زاگرس چین خورده (تنگ تکاب در تاقدیس خاویز، شمال شرق بهبهان)، فصلنامه جغرافیایی سرزمین ،علمی _پژوهشی، س 8، ش 31، پاییز93.

– بربریان ام و قریشی،” گزارش و بررسی پهنه لرزه خیزی بهبهان و تشان”، تهران، دفتر مطالعات وبرنامه ریزی وزارت نیرو(طرح نیرو)،1367.

– بوسه، هربرت، «ایران در عصر آل بویه»، تاریخ ایران (از ظهور اسلام تا آمدن دولت سلجوقیان)،گردآورنده: ریچاردنلسون فرای، ترجمه حسن انوشه، چاپ ششم، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، 1385، ج 4،صص 217تا 262 .

– تدینی، رجب، “مقاله امام زاده فضل”، در مجله ارغون ، ش 5، چاپ خرداد ماه 1374.

– ——– ، “نفس های آخر بازار بهبهان”، در مقاله آریوبرزن ( گاهنامه فرهنگی، ادبی، اجتماعی، علمی)، ش 10، اسفند 1392،

 

– تفرج نوروز، بهرخ وحبیب الله آیت اللهی،مطالعه فرهنگ تجسمی وزیبا شناختی جام ارجان”،(فصلنامه علمی –پژوهشی)،ش15،تابستان 1389.

– توحیدی، فائق و علی محمد خلیلیان توحیدی،” گزارش بررسی اشیاء آرامگاه ارجان، بهبهان،” مجله اثر، انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، ش 7و8و9، ، بهمن ماه 1361.

– ——————————— ، “مقبره ای از دوران عیلامی جدید در ارجان”، مجله اثر، انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، ش 12و13و14، ،1365.

– خادمیون، علی، مقاله بازی های محلی بهبهان” در روزنامه خبر،  ش 3722، 1373.

– رزمجو، سعید، “وحید بهبهانی و اندیشه های ابتکاری وی در علم اصول”، مطالعات اسلامی، ش49 و 50 .1379

– سروری، حبیب، “تاریخچه قنوات بهبهان، نخستین کنفرانس برای آبهای زیرزمینی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بهبهان .28/8/88 13

– سلیمانی آشتیانی، مهدی، “قلعه- مدرسه خیرآباد و حسینعلی خان زنگنه”، میراث جاویدان ش 71، پائیز  1389.

– شبانه، رحیم، “بدایع الاخبار”، کتاب ماه تاریخ وجغرافیا، ش 150، آبان 1389.

– شکیبایی، فتح الله ،” یادداشت های ادبی” ، نشریۀ نرگسزار، مهر وشهریور، ش16 ،1384.

– طباطبایی بهبهانی (منصور)،سید محمد،”سلسله کلانتران بهبهان”، پژوهش‏های ایرانشناسی، س2، ش 2،.1391.

– ————————— ، “موقوفۀ منصوریۀ بهبهان”، وقف میراث جاویدان، س 6، ش1، 1375.

– ————————- ،”اوراقی ­از اسناد میرزایان­ طباطبایی ­بهبهان”، اسناد بهارستان، س 2، ش5، 1391.

– طلاییان پور، پرویزوحسین مختاریان، “ویژه نامه طب سنتی بهبهان”، پیام بهارستان، د2،س 3، پاییز1390.

– عبدالرسول خیراندیش، مقاله”صورت شناسی تاریخ های محلی، تهران، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش46و47، 1380.

– عزتیان، ویکتوریا و ذبیح الله دانش آموز،بررسی خصوصیات هیدروژئومورفولوژی حوضه آبخیزخیرآباد”، مجله علمی –پژوهشی آمایش سرزمین،دورۀ چهارم،ش 2،زمستان 1391.

– علایی، رحمت الله،میرهزاراسپ، نواده عیاض کرد(436-462هجری) ” ، حلقه ای مفقود شده از تاریخ امیرنشین لرستان بزرگ، پیام بهارستان، د2،س5، ش 19،بهار92.

– علیزاده، مهبانو،” گذری بر سیر تحول سکه در سه سدۀ نخست دوره اسلامی”، گزارش میراث،س4،   ش 40، مرداد وشهریور1389.

– گیلو، روبرت،” اصول فقه شیعه‏ی اخباری و نظریه فقهی شیخ یوسف بحرانی”، ترجمه: یاسر میر دامادی، کتاب ماه دین  ، ش 151، اردیبهشت1389.

– مايلز، جی .سی، «سكه شناسي»، تاريخ ايران كمبريج، ترجمه حسن انوشه، تهران، امير كبير، ج4، صص 315 تا 329 .

– مجابی، علی و زهرا فنایی، “عبابافی بهبهان”، جلوه هنر، دوره جدید، ش 2 ،1388.

– مرتضوی، مرضیه، “وقفنامه‏ای مربوط به سنگلج تهران”، وقف میراث جاویدان(فصلنامه فرهنگی ،تحقیقی، اجتماعی و فرهنگی-سازمان اوقاف وامورخیریه تهران)، ش2،  س1392 .

– معروفی، صفروحسین طبری،” آشکارسازی روند تغییرات دبی رودخانه مارون با استفاده از روش های پارامتری و ناپارامتری”، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، س 26،ش 2، تابستان 1390.

– نظری، محمد تقی،” اخباریگری و تأثیرات آن در فقه شیعه”، فصلنامه مصباح ،ش 36،دی 1397

– نیستانی، جواد، “سکه­های ارجان برم قباد و نادرستی روایات تاریخی”، تحقیقات اسلامی، س1 ، ش 1-2، 1372.

– والا، فرانسوا، “تذکری در مورد نوشته میخی شیئی طلایی مشکوفه از ارجان”، ترجمه افسانه خلعت بری، مجله اثر، انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، ش 11و10 ، 1364.

– هنینگ، ب.و، «آثار و کتیبه های تنگ سروک»،خوزستان وکهگیلویه و ممسنی ،گرد آورنده: احمد اقتداری، ترجمه امید اقتداری، چاپ دوم، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1375،صص 421تا456.

-مصاحبه

– پربین، مرضیه، کارشناس صنایع دستی بهبهان، اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری بهبهان،15/5/93، ساعت 11صبح.

– پورموسوی، سیدحامد، سن 60، 14/5/93،( کتابفروشی بازار خروا)

– شمسی زاده، شاپور، سن 47، 29/6/93، ساعت 9 شب،(حلیم فروشی خیابون پیروز)

– عبدالهی، هما، سن 60، 20/6/93،ساعت 2ظهر، (روستای دودانگه بهبهان)

– کاویانی، مریم، کوی حجت، سن 80،20/5/93، ساعت 10صبح،(کوی حجت)

– گل کار، خدیجه ، سن 70، 20/5/93، ساعت 11صبح،(کوی حجت)

– مَراعی، سکینه ، سن 70،20/5/93، ساعت 10شب،(کوی حجت)

پایان نامه

-روشن بخت، مجید، بهبهان در گذر تاریخ با نگرشی­ برعصر قاجار، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما لقمان دهقان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد، 1375.

 

Name: ……. Surname: …….
Title: The continuity and change in Behbahan local history from Islam entrance (23H. Q)  to the end of Sadat Tababayi regime (1287H. Q)
Supervisor: Dr. Ali Bahranipour
Advisor: Dr. Mohammad Zaman Khodaei
Degree: Field: Division: M. A.
University: ShahidChamran University of Ahvaz
College: Faculty of Literature & Humanities
Graduating Date:                          Number of Pages: 244
Key Words: Behbahan, Arjan, Local history, Sadat Tababayi, Mirza Quma
 Abstract

Behbahan history was alonged with Arjan history always and everywhere. Historians have attributed this city genesis to the first Qubad of Sasani, but discovering the bronze casket in 1361 (HS) delivers its antiquity to Ilam period. By entering Arabian muslim to Iran, they conquest Arjan peacefully in 23 (HQ). This city was considred more with the rise of Islamic regimes such as (Safaris, Buwayhid, and Sljqyan) and it was reached its bloom in the period of Buwayhid rulers of Arjun. After that, since this city had castles such as Nazer and Tanbour, observed the rise of the Ismaili Daeian. Finally, Sliqyan occupied all of the castles and fortification. But this city was destroyed by repeating earthquakes that were occurred in Arjan, and due to these destructions, current Behbahan city was formed in a few kilometers far from Arjan and after that, Sadat Tababayi governed this city. This dynasty had important role during the events which were occurred in Iran domain and Behbahan city in next periods, such as: mahmoud Afghan attack to Behbahan and Mohammad Khan Balouch’s insurgence in the Afshariye period and Mirza Alireza Khan insurgence in Zand’s period. In Qajarieh period, Mirza Quma mutinied against the central government in 1266(HQ) that eventually was arrested and after that, although Behbahan government get out from this dynasty order, this dynasty had power until the end of Qajar. The aim of this study is to clarify the evolution, continuity and the changes of Behbahan city from Islam entrance to the end of Sadat Tababayi regime.

 

[1]– عبدالرسول خیراندیش، مقاله”صورت شناسی تاریخ های محلی”، تهران، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا(ش46و 47)،1380 ، ص9

[2]– پاتریک نولان- گرهارد لنِسکی، جامعه های انسانی مقدمه ای بر جامعه شناسی کلان، ترجمه ناصر موفقیان، تهران، نشر نی، 1380، ص 87

[3] – علی اکبر دهخدا، لغت نامه، زیر نظر محمد معین وسید جعفر شهیدی، چاپ چهارم، تهران، دانشگاه تهران، 1373، ج 4،ص 5987

[4]– دهخدا، لغت نامه، ج4، ص 5679

[5]– سیاوش گلابی، اصول ومبانی جامعه شناسی، بی جا، انتشارات فردوسی- مجید، 1372، ص 193

[6]– علی آقا بخشی، مینو افشاری راد، فرهنگ علوم سیاسی، تهران، نشرچاپار،1383، ص229

[7] – گی روشه، تغییرات اجتماعی، ترجمه منصور وثوقی، چاپ بیست ودوم،  تهران، نشر نی، 1390، ص 26؛

[8] –  حیدر بابلی نیا ، بهبهان در گذر تاریخ، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما رضا شعبانی، دانشگاه شهید بهشتی تهران ،1375

1- مجید روشن بخت، بهبهان در گذر تاریخ با نگرشی­ برعصر قاجار، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما لقمان دهقان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد، 1375.

[10] – Traveistan   Luristan and Arabistan

[11]–  DeBode,Clement Augustus,Baron.

[12]– عباس جعفری،گیتاشناسی ایران (دایرة المعارف جغرافیای ایران )، چاپ دوم، تهران ،1384، ج 3، ص218؛ ابراهیم مداری، علی کیکاوسی، نگاهی به توانهای گردشگری بهبهان، چاپ اول، تهران، مرکز فرهنگی انتشاراتی ایتا، 1381، ص 1.

[13] – گروه مطالعات امور اقتصادی، گزارش اقتصادی و اجتماعی شهرستان بهبهان، سازمان برنامه و بودجه خوزستان، 1375، ص 1.

[14] – عباس جعفری،گیتاشناسی ایران، ج 3، ص218.

 [15]- شهرداری بهبهان، گاهنامه خبری، فرهنگی و اجتماعی، 1393، ص 1؛ گروه مطالعات امور اقتصادی،گزارش اقتصادی و اجتماعی شهرستان بهبهان، ص 1.

[16] – سید محمد طباطبایی بهبهانی (منصور)، کارنامه بهبهان، چاپ اول، تهران، نشر امید مجد، 1391، ص 78.

 

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “تداوم و تغییر در تاریخ محلی بهبهان از ورود اسلام (23 هـ .ق) تا پایان حاکمیت سادات طباطبایی (1287هـ .ق)”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+ 20 = 24

شناسه محصول: d2047 دسته: