new5 free

دانلود پایان نامه شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان

59.000تومان

توضیحات

دانلود و مشاهده قسمتی از متن کامل پایان نامه :

 

دانشگاه شهید بهشتی

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

گروه تاریخ

پایان‌نامه برای دریافت درجه دکتری تاریخ

 

عنوان:

شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان

 

استاد راهنما

دکتر اللهيار خلعتبري

 

استادان مشاور

دکتر علي اصغر مصدق      دکتر قباد منصوربخت

 

 

پژوهش

………..

 

شهریورماه 1387


فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                           صفحه

چکیده……. 5

پیشگفتار……….6

بخش مقدماتی: درآمدی بر روش تحقیق و منبع شناسی…… 9

  1. مدخل پژوهش ……….10

اهمیت موضوع شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان ……….11

پيشينۀ تحقيق ……….13

قلمرو زمانی و مکانی پژوهش ….18

بیان مسئله و فرضیۀ تحقیق ………19

روش تحقیق…….22

سامان پژوهش……….23

موانع و مشکلات تحقیق……….24

  1. نقد و بررسي منابع تحقیق….25

تاریخ نوشته‌های جغرافیایی ………26

آگاهي‌هاي جغرافيايي در متون كهن ايراني……29

منابع جغرافیا نگاری در دوره اسلامی……….31

نگاهي كلي به برخي از منابع جغرافیا نگاری جغرافيايي……42

تاريخ‌هاي محلي ….49

 

بخش یکم: شهر و شهرنشینی در ایران …….58

فصل یکم: پیشینۀ ساخت و تکوین شهر در ایران……….59

  1. 1. سپیده‌دم شهرنشینی در ایران……..59
  2. تجربۀ پیش آریایی ساخت شهر در تمدن عیلام…..67
  3. هگمتانه، خاستگاه مادها در گذر از ده نشینی به شهرنشینی……69
  4. تلاقی تمدن‌ها در شهرسازی دورۀ هخامنشیان……….72
  5. پولیس‌ها (دولت شهرهای) یونانی در ایران……….75
  6. گِرد شهرهای پارتی……..80
  7. شهر و شهرنشینی در دوره ساسانیان………..87
  8. تداوم و تحول شهر و شهرنشینی در سده‌های نخستین اسلامی……….92

 

فصل دوم: عناصر کالبدی در شهرهای ایران با تأکید بر دوره سامانیان….103

  1. ارگ /کهندژ………104

پیشینه نام……104

مکان‌یابی و ساختار ارگ در قلمرو جغرافیایی ایران……….108

ارگ در ایران باستان ……….120

ارگ در دوره اسلامی………126

کهندژ در شهرهای عصر سامانی………130

  1. شارستان و ربض (بیرونی)………..136

مفهوم شارستان و ربض در ایران………136

شارستان و ربض در دوره سامانیان……….140

دروازه……141

کوی / محله…… ………144

مسجد……. ………147

بازار………. ………..153

میدان….. …..156

 

فصل سوم: مفهوم شهر در ایران با تأکید بر دورۀ سامانیان….160

  1. 1. درآمدی بر مفهوم شهر……160
  2. دستکرت….163
  3. دیه/ ده……….166
  4. تسوک……….174
  5. روستا/ روستاک/ رستاق………175
  6. کوره……. …….182
  7. قصبه / مصر……. ……….186
  8. استان……… ….190
  9. بازشناسی مفهوم شهر در ایران……… …….199

 

بخش دوم: شهر و شهر نشینی در دوره سامانیان………210

فصل یکم: داد و ستد در شهرهای دوره سامانی……….211

  1. نقش شهرها در راه‌هاي تجاری- فرهنگی دوره سامانیان……….213
  2. 2. مبادلات پولی و سکه‌خانه‌های سامانیان……….232

 

فصل دوم: شهر و شهرنشینی در خاستگاه سامانیان……….243

  1. شهر واحه‌های سغد….243
  2. بازشناسی معنای شهر در سغد…….245
  3. نقش رود سغد در ساخت شهرواحه‌ها…….250
  4. پیشینۀ ساخت شهرواحه‌های سغد……256

ساخت و خاستگاه اسطوره‌ای….256

کاوش‌های باستان‌شناختی……260

  1. نقش تجاری شهرواحه‌های سغد……..263

6.کالبد شهرواحه‌ها…..266

 

فصل سوم: بخارا نمونه‌ای از شهرسازی و شکوفایی شهرنشینی……271

  1. خاستگاه شهر بخارا بر اساس پیشینۀ نام………..271

بخارا: پیشینۀ شهرنشینی از آغاز تا دورۀ سامانیان…….277

  1. پیشینۀ ساخت شهر….284
  2. شکل شناسی شهر در سه سدۀ نخست اسلامی……….287
  3. باروها و دروازه‌های بخارا….291

بارو و دروازه‌های شارستان…….292

باروها و دروازه‌های ربض……….297

  1. سازه‌های آبی و سازمان آبیاری در شهر بخارا……305
  2. کوی‌های شارستان………..309
  3. بازار در کالبد شهرواحه‌های بخارا………..312

بازارهای شهر بخارا……….313

بازار طواویس………316

 

نتيجه‌گيري………..322

منابع و مآخذ……326


 

 

 

چکیده

دوره سامانیان از مهم‌ترین دوره‌های اثرگذار در گستره فرهنگ و تمدن ایران و شهرهای قلمرو حکومتی این دودمان، بستر شکوفایی عناصر گوناگون فرهنگی و تمدنی بوده‌اند. از دیگر سو، شرایط جغرافیایی و عوامل گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی در ساخت و توسعۀ شهرها و شکوفایی شهرنشینی تأثیر داشته‌اند. از آنجا که شهرپژوهی بر پایه پیشینه تاریخی شهرها از مهم‌ترین مسائلی است که جامعه کنونی به آن نیازمند است و شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان دوره‌ای تأثیرگذار را طی کرد، در این پایان‌نامه این موضوع  مورد بازشناسی و تحلیل قرار گرفته است.  در اینجا از نظر زمانی محدوده سده چهارم قمری (دهم میلادی) و از نظر مکانی قلمرو فرهنگی و تمدنی ایران با تأکید بر بخش‌های شرقی ایران (خراسان و ماوراءالنهر / خراسان بزرگ) را در بر می‌گیرد. از این رو مسئله اصلی که این پژوهش به آن می‌پردازد چنین است: پیشینه ساخت شهر و شهرنشینی در ایران و عوامل اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي(دهقانان، روستاها، ساختار اقتصاد شهری و… ) و اقدامات سامانيان تا چه اندازه در شکوفایی شهرها و شهرنشيني در دورۀ سامانیان تأثير داشتند؟

این پژوهش بر اساس روش تحقیق تاریخی و مبتنی بر منابع جغرافیا‌نگاری و تاریخی انجام گرفته است. دستاوردهای این پژوهش عبارتند از: پژوهش دربارۀ شهرهای سامانی؛ بررسی عوامل گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی مؤثر در بالندگی شهرها در آن دوره؛ پژوهش دربارۀ شهرواحه‌های سغد و بازشناسی ساخت کالبدی شهر بخارا در دورۀ سامانیان. در این راستا شهر در آن دوره بر پایه پیشینه ساخت شهر و تأثیرگذاری دورۀ سامانیان در آن مورد بررسی قرار گرفته است.

واژه‌های کلیدی: سامانیان، تاریخ شهروشهرنشینی، سُغد، بخارا

 


 

 

 

 

پیشگفتار

علاقه‌مندی به پیشینه تاریخی و بالندگی‌ فرهنگ و تمدن ایران‌زمین در دوره‌های گوناگون، مسئله‌ای مهم و همیشگی است که نه تنها در این مرز و بوم بلکه در فراسوی مرزهای آن، هر پژوهنده‌ای را مشتاق مطالعه و تفحص در پیرامون آن می‌کند. در این میان، دوره سامانیان که از نام‌دارترین دوره‌های تأثیرگذار در فرهنگ و تمدن ایران است با اقبال بیش‌تری از سوی پژوهشگران روبرو بوده و هر کس از دیدگاهی به آن پرداخته است.

نگارنده در طی درس‌های تاریخ دوره میانه در محضر استاد محترم جناب آقای دکتر اللهیار خلعتبری، مدتی را به راهنمایی و پیشنهاد ایشان سرگرم تهیه طرحی بود برای پژوهش پیرامون موضوعی در راستای «تاریخ در ادبیات دوره سامانیان» که دستاورد اولیه آن ارائۀ چند جلسه بحث در پیرامون خردورزی در آن دوره بود. در همان زمان این پرسش همواره برای نگارنده مطرح بود که چرا سدۀ چهارم قمری که دوره تکوین زبان پارسی دری (نوین) است، بیش‌ترین سهم را در میان تمام سده‌های تاریخ ایران در تدوین آثاری در موضوع «المسالک و الممالک» و به تعبیری «البلدان» نویسی داشته است؟ این مسئله در مشورت با استاد محترم راهنما و البته در پی منتفی شدن موضوع پیشین، نگارنده را سرانجام مصمم به تدوین طرحی کرد در راستای پژوهش پیرامون شهر و شهرنشینی در دوره سامانیان که آنچه در پی می‌آید دستاورد این طرح است.

بدین سان، بایستی مراتب سپاس‌گزاری خود را از استاد محترم راهنما، جناب آقای دکتر اللهیار خلعتبری، که در طی دوره کارشناسی ارشد و دکتری بزرگترین مشوق اینجانب در راستای پژوهش پیرامون سامانیان بوده‌اند، اعلام دارم. ایشان علاوه بر راهنمایی‌های ارزنده علمی، اختصاص دادنِ بیش‌ترین وقتِ ممکن و بر عهده گرفتن این مسئولیت، همواره با علوّ طبع و مرام والای خویش، نگارنده را مورد الطاف خویش قرار دادند.

همچنین جناب آقای دکتر علی اصغر مصدق، استاد محترم مشاور، با متانت و گشاده‌رویی همیشگی، مشاورۀ این پایان‌نامه را به سان دوره کارشناسی ارشد پذیرفتند و  پرسش‌های نگارنده را در روش تحقیق و ساماندهی این موضوع پاسخ گفتند. جناب آقای دکتر قباد منصور بخت، دیگر استاد محترم مشاور در این پایان‌نامه، نیز از زمان تدوین طرح تحقیق تا سرانجام یافتن آن، با مشورت‌های عالمانه خویش در راستای طرح مسئله، بررسی و بازشناسی مفاهیم کلیدی این موضوع  و ساماندهی نهایی پایان‌نامه، همواره نگارنده را صمیمانه و صادقانه یاری کردند. بدین سان از این بزرگواران، مراتب سپاس‌گزاری و امتنان خویش را اعلام می‌دارم.

همچنین بایسته است تا سپاس‌گزاری خویش را از دیگر استادان محترم گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی که همواره با راهنمایی‌های عالمانه و محبت‌های بی‌شائبه، نگارنده را از مراهم خویش بهره‌مند ساخته‌اند، اعلام دارم. از آن میان از جناب آقای دکتر عطاءالله حسنی مدیر محترم گروه و جناب آقای دکتر کریم سلیمانی که داوری این پایان‌نامه را پذیرفتند و در طی دوره تحصیلی همواره یاریگر نگارنده بوده‌اند.

همچنین سپاس‌گزارم از جناب آقای دکتر حسین سلطان‌زاده، مدیر محترم گروه پژوهش هنر دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، که از پیشگامان شهرپژوهی در ایران و آثار ایشان از مراجع مهم پژوهشی در زمینه تاریخ شهر و شهرنشینی به شمار می‌روند. ایشان ضمن پذیرفتن داوری این پایان‌نامه همواره در طی چند سال گذشته در این زمینه نگارنده را از راهنمایی‌های خویش بهره‌مند کرده‌‌اند. همچنین از جناب آقای دکتر شهرام یوسفی‌فر، عضو محترم هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،  که علاوه بر راهنمایی‌ نگارنده در این موضوع، از پایان‌نامه دکتری ایشان بهره فراوان بردم، مراتب سپاس‌گزاری خود را اعلام می‌کنم.

بایسته است از استادان محترم جناب آقای دکتر ناصر تکمیل همایون و جناب آقای دکتر محمد علی اکبری که همواره راهنما و مشوق نگارنده بوده‌اند، مراتب سپاس‌گزاری خود را اعلام کنم.

همچنین سپاس‌گزاری خود را از خانم دل‌آرا مردوخی، عضو محترم دفتر پژوهشهای فرهنگی، اعلام می‌دارم. حروف‌نگاری، نمونه‌خوانی و بازنگری این پایان‌نامه بر عهده ایشان بوده که با وسواس و دقت فراوان آن را به سامان رسانده‌اند.

بدیهی است که این رساله لغزش‌ها و نقص‌هایی دارد و کوشش می‌شود با راهنمایی‌های استادان ارجمند، رفع شوند. در پایان توفیق روزافزون و همیشگی این عزیزان را در راستای بالندگی فرهنگ و دانش در این مرز و بوم از درگاه ایزد منان خواستارم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بخش مقدماتی

درآمدی بر روش تحقیق و منبع شناسی

 


 

 

 

 

 

  1. مدخل پژوهش

سامانیان در دوره‌ای بر بخش‌های وسیعی از شرق ایران حکمرانی داشتند که از نظر بالندگی فرهنگ و تمدن ایرانی _  اسلامی، دوره‌ای نام‌دار است. نقش این دودمان در عرصه سده چهارم قمری (دهم میلادی) از نظر تأثیرگذاری در روند تاریخ  فرهنگ و تمدن ایران، چندان مهم است که دوره امارت آنان را با لقب‌هایی فراتر از دیگر دوره‌های تاریخی ایران و بر پایۀ اعتلای فرهنگ و تمدن، معرفی کرده‌اند: عصر «طلایی فرهنگ و تمدن ایرانی- اسلامی»، «عصر زرین فرهنگ ایران» و «دورۀ رنسانس ایرانی- اسلامی».[1]  در این دوره دستاورد‌های عصر انتقال زمینۀ بالندگی جنبه‌های گوناگون فرهنگی و تمدنی را فراهم آورد و بخش‌های شرقی ایران به عنوان خاستگاه و قلمرو سامانیان، بستر این جریانِ اثرگذار بود.

دربارۀ اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دورۀ سامانیان، همچنین جغرافیای تاریخی و تاریخ محلی و جغرافیای تاریخی شهرهای ایران در آن دوره، تا کنون تأملات، مطالعات و پژوهش‌های بسیاری انجام گرفته و از این نظر‌می‌توان پنداشت، به دلیل ویژگی‌های این دوره، از خوش‌اقبال‌ترین دوره‌های تاریخی ایران بوده که توجه مورخان و جغرافی‌نگاران قدیم (به ویژه در همان دوره) و پژوهشگران دورۀ معاصر را به خود معطوف کرده است. دربارۀ بیش‌تر شهرهای این دوره، دست‌‌‌کم تک‌نگاشته‌های علمی یا دربارۀ برخی از آن شهرها مانند بلخ، سمرقند، بخارا، نیشابور، مرو، هرات و … کتاب‌ها و مقاله‌های بسیاری به پژوهش و نگارش درآمده است. از این رو، همین امر دست‌کم دو موضوع را مورد تأکید قرار‌می‌دهد:

نخست آن که دوره‌ای است مهم و تأثیرگذار که به رغم انجام مطالعات و پژوهش‌های بسیار همچنان جای آن دارد تا دربارۀ موضوع‌های گوناگون آن تحقیق علمی صورت گیرد. دیگر آن که، شاخصه‌ها و عناصر گوناگون فرهنگ و تمدن ایران در این عصر به گونه‌ای از «سامانِ» اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی نائل آمدند، که از این رو جای آن دارد این مشخصه‌ها بر اساس تأثیرپذیری از پیشینۀ تاریخی ایران و اسلام تا آن زمان و اثرگذاری در روند تاریخ ایران و اسلام پس از آن، مورد تأمل قرار  گیرند. در این میان بر اساس علاقه‌ای که نگارنده نسبت به دورۀ سامانیان، همچنین به موضوع «شهرپژوهی» داشت، شهر و شهرنشینی در این دوره را مورد مطالعه قرار داد. در بررسی شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان و با تأکید بر پیشینۀ این مسئله در ایران، بخش قابل تأملی از مطالعه به جریان تاریخی و مفاهیم کلیدی آن در ایران برای فهم واقعی از شهر در دورۀ سامانیان، اختصاص یافته است.

 

اهمیت موضوع شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان:

پیدایش و بالندگی شهر و شکوفایی شهرنشینی در گسترۀ جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران‌زمین (ایرانشهر)، متأثر از عوامل طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی گوناگونی بوده است که با در نظر گرفتن این عوامل در حوزه‌های گوناگون علمی مانند جغرافیایی (طبیعی و انسانی – شهری و روستایی)، تاریخی، جامعه شناسی،  علوم اقتصادی ، سیاسی و… ‌می‌توان جریان شکل‌گیری شهر و برقرار شدن زندگی شهری یا شهرنشینی را از سپیده دم تا تکوین و شکوفایی آن، بررسی کرد. گستردگی جغرافیایی، تنوع ساخت فضایی- کالبدی، اهداف، انگیزه‌ها و شیوه‌های بیش و کم متفاوت استقرار در مکان‌های گوناگون، نقش جامعه، اقتصاد، فرهنگ و … در پویایی شهرها و اثرگذاری شهرها بر جنبه‌‌های گوناگون زندگی انسان و دَه‌ها دلیل دیگر باعث شده‌اند تا شهرنشینی همچنان نیازمند مطالعات و کاوش‌های گسترده و دامنه دار از دیدگاه تاریخی باشد.

امروزه توجه به رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی شهری، اقتصاد شهری، جغرافیای شهری، و گروه‌های گوناگون شهرپژوهی در عرصه‌های تاریخی، باستان‌شناسی، فرهنگ و مدنیت و… برآمده از نیازهای اساسی جوامع به شناخت بستر و محیط زندگی و پویایی آن است. در این راه نظریه‌های گوناگون از سوی پژوهشگران رشته‌ها و عرصه‌های مختلف علمی ارائه شده که نشان‌دهنده اهمیت این موضوع در سطح منطقه‌ای و جهانی است. در چنین شرایطی، نقش پیشگامان مدنیت و سرزمین‌هایی که خاستگاه و بستر نخستین شهرها یا نخستین جوامع شهرنشین بوده و دوره‌های گوناگونی از بالندگی شهرنشینی را تجربه کرده‌اند، بیش از پیش نمایان ‌می‌شود.

شهر به عنوان بستر پويايي و تکوين هر جامعۀ برخوردار از ویژگی‌ها و مؤلفه‌های تمدن، ریشه در تلاش‌های جامعه‌ای دارد که با قدم و اندیشه در طی چندین هزاره زمینه‌های پیدایش و شکوفایی آن را فراهم آورده‌اند. از این رو‌ شهر می‌تواند نماد جوامعی باشد که بر شالوده و بنیاد و بر سیما و پیشینه مدنیت خود ‌می‌بالند.

در سرزميني که به تعبير تاريخي «ايرانشهر» یا «ايران‌زمين» خوانده مي‌شود، شهر همواره پايگاه و پهنۀ انتقال دهنده دستاوردهاي جامعه ايراني در دوره‌هاي گوناگون بوده است. از اين رو شهر و شهرنشيني در ايران ريشه و پيشينه کهن دارد. چندان که در سیر تکوین جامعه ایران توأمان با دیگر شیوه‌های زندگی، همچون روستانشینی و شبانکارگی، همواره سهم قابل تأملی داشته است. ساخت شهر و زندگی شهری یا شهرنشینی در ایران پیش از اسلام در دوره‌ای دست‌کم سه هزارساله به تجربه‌هایی نائل آمد که در دوره‌های گوناگون، بالندگی خود را نوید بخشید. شهر در ایران پیش از اسلام و پس از آن، از تلاقی و تعامل اندیشه‌ها و سنت‌های مختلف بهره برد و پویایی زندگی و تمدن بر اساس شهر و واحدهایی که زمینه بالندگی آن را فراهم آوردند(ده، روستا و…)، در ساختاری هماهنگ از فرهنگ، جامعه، اقتصاد و سیاست بر گستره جغرافیایی این سرزمین پایداری خود را بردوام نگه داشتند. از این رو، دست کم‌می‌توان باور داشت که به رغم رویدادهای گوناگونی که در طی هزاران سال بر سر شهرهای ایران گذشته و با آنها خو کرده و راه خود را پیموده‌اند، هنوز هم‌می‌توان به رغم گسترش پیوندهای میان شهرها در پهنه جهان صنعتی امروز نشانه‌های بالندگی‌های گذشته را به وضوح مشاهده کرد!

پس از اسلام با آنکه شهرهاي ايراني طي دو سده دچار آشوب‌هاي سياسي و رکود اقتصادي شدند، اما در سده سوم قمري رو به توسعه گذاشتند و در عصر فرمانروایی دو دودمان سامانيان آل‌بویه، با تلاش‌هاي فکري انديشمندان، شهرسازان و معماران بنيان شهرها در تلفيقي از هويت ايراني _ اسلامي قرار گرفت.

 

پيشينۀ تحقيق:

دربارۀ شهر و شهرنشیني در ايران، تاكنون پژوهش‌هاي گوناگوني انجام گرفته است كه هركدام از ديدگاهي قابل تأمل و دربردارندة آگاهي‌هايي هستند. باستان‌شناسان در بررسي پيشينۀ شهرنشيني و چگونگي پيدايش و بالندگي نخستين شهر‌ها و تشخيص «شهر» از «غيرشهر» براساس كاوش‌هاي علمي، پژوهش‌هاي گوناگوني انجام داده‌اند. مطالعة اين پژوهش‌ها براي بررسي خاستگاه و چگونگي پيدايش و بالندگي نخستين شهرها يا بستر كُهن‌شهر‌هاي ايران اهميت فراوان دارد. كوشش‌هايي كه در اين زمينه انجام شده است در آغاز به تأثير كاوش‌هاي باستان‌شناسي به صورت تك‌نگاشته‌هايي توسط محققان غربي در راستای گزارش‌های علمی کاوش‌ها به سامان رسيد كه در فصل يكم از بخش يكم اين پايان‌نامه مورد توجه قرار گرفته‌اند. از دیگر سو کاوش‌های گوناگونی که به ویژه از سوی باستان‌شناسان روسی در دهه‌های 1950 تا 1960 انجام گرفت، برای بررسی وضعیت شهرهایی که در سده چهارم قمری خاستگاه سامانیان و در قلمرو آنها  بودند، اهمیت بسیار دارد.[2] اما در ايران پژوهش‌هاي درخور توجهي انجام شده كه از آن ميان است، آغاز شهرنشيني در ايران نوشتة يوسف مجيدزاده به عنوان «نخستين اثر پژوهشي در ادبيات باستان‌شناسي فارسی» با موضوع شهرنشيني در ايران.[3] از آن پس تلاش‌هاي ديگري توسط صادق ملك شهميرزادي در قالب مقاله‌ها و كتاب‌هاي گوناگون[4] و پژوهش اخير سيد منصور سيدسجادي تحت عنوان نخستين شهر‌هاي فلات ايران،[5] شايان توجه و بررسي هستند. در پژوهش‌هاي تاريخي نيز كتاب نامدار شهر‌هاي ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان نوشتۀ ن. پيگولوسكايا[6] تا به امروز جزو مهم‌ترين آثار پژوهشي در بررسي وضعيت شهر‌ها و شهرنشيني در دو دورة پارتيان (250 ق.م ـ 226 م) و ساسانيان (226ـ651 م / 31 ق) به شمار مي‌رود. پژوهش‌های جغرافيايي پژوهشگراني مانند و. و. بارتولد[7] و گي لسترنج (گاي ليسترانج)[8] نیز نخستین تلاش‌های شهرپژوهی جغرافیایی در این زمینه به شمار می‌روند که در بررسی منابع و مآخذ مورد تأمل قرار گرفته‌اند.

مقالة مفصل «ويژگي‌هاي تاريخي شهرنشيني در ايران دورة اسلامي» نوشتة احمد اشرف،[9] در واقع نگرش جديدي به بررسي تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران ايجاد كرد كه هنوز پس از سه دهه از تاريخ تأليف آن، بررسي پژوهش‌هاي انجام‌گرفته نشان مي‌دهد آن مقاله الگوي پژوهشي تاريخ شهرنشيني در ايران به شمار مي‌رود! بررسي مفهوم شهر، بنيان‌گذاري، گسترش و زوال شهر‌ها، سيماي شهر‌ها، بنيان‌هاي زندگي شهري (دستگاه حكومت شهر، دستگاه مذهبي شهر، انجمن‌هاي صنفي) و رابطة شهر و ده و مفهوم مناطق شهري، مباحثي هستند كه اشرف در اين مقاله به آنها پرداخته است.

دو كتاب روند شكل‌گيري شهر و مراكز مذهبي در ايران و مقدمه‌اي بر تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران، نوشتة حسين سلطان‌زاده،[10] و برخی دیگر از کتاب‌ها و مقاله‌های وی پس از مقالة اشرف مهم‌ترين پژوهش‌هايي بودند كه در چند دهۀ اخیر در این زمینه انتشار يافتند. هر دو كتاب سير تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران را دربر دارند، اما كتاب نخست مبتني بر شكل‌گيري، بالندگي و اثرگذاري مراكز مذهبي شهر‌هاي ايران است و دومي كه سيماي كلي موضوع شهر و شهرنشيني را دربرمي‌گيرد نگاهي است همه‌جانبه، اما به اختصار به اين‌گونه مباحث پرداخته است: شهر و شهرنشيني در ايران، عوامل مؤثر در پيدايش شهر‌ها، عناصر و ساخت شهر، ويژگي‌هاي شهر و شهرنشيني در ايران ماند ساخت اجتماعي، شيوة ادارة شهر، قواعد و مقررات شهر، رابطه شهر و روستا، همچنين بررسي عناصر و اجزاي اصلي شهر مانند محله، بازار، مسجد، مدرسه، ميدان، ارگ، و بارو، ويژگي‌هاي اقتصادي روستا در ايران و… .

كتاب از شار تا شهر نوشته سيد محسن حبيبي[11] كه تحليلی تاريخي است از مفهوم شهر و سيماي كالبدي آن، بر پايۀ سير تاريخ پيدايش و تكوين شهر در ايران و بر مبناي پايان‌نامه كارشناسي ارشد وي در سال 1355 تأليف شده است. تطبيق دو كتابِ مقدمه‌اي بر تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران و از شار تا شهر نشان مي‌دهد كه كتاب نخست بيشتر بر پاية داده‌هاي تاريخي و پژوهش‌هاي مفصل در اين زمينه سامان يافته است، اما در كتاب از شار تا شهر، گاه مواردي بيان شده است كه نياز به بررسي‌هاي بيشتر دارد و در پايان‌نامة حاضر برخی از اين موارد برشمرده شده‌اند. با اين همه، هر دو اثر و در پيوند با آنها مقالة احمد اشرف جزو مهم‌ترين پژوهش‌هايي بوده‌اند كه مورد توجة نگارنده قرار گرفته‌اند.

در ميان پايان‌نامه‌هايي كه در زمینه شهرپژوهی نوشته شده است، پايان‌نامة دكتري شهرام يوسفي‌‌فر با عنوان ساختار اقتصاد شهري در ايران دوره سلجوقيان،[12] بيشتر مورد توجه و استفاده نگارنده بوده است. اين پايان‌نامه پژوهشي است مفصل در تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران كه البته ساختار تحقيقي آن در اين زمينه مبتني بر پژوهش‌هاي پيش‌گفته، بوده است. بخش قابل‌توجهي از اين رساله‌ منبع‌شناسي مفصل پيرامون پژوهش دربارۀ شهر‌هاي ايران، سير تاريخ پيدايش و تكوين شهر در ايران، عناصر كالبدي شهر و ويژگي‌هاي زندگي شهري اعم از اجتماعي، سياسي، فرهنگي و به ويژه ساختار اقتصادي را دربرمي‌گيرد. اگرچه موضوع رساله، اقتصاد شهري در دورۀ سلجوقيان است اما كلياتي كه دربارۀ تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران تا پايان دورۀ سلجوقيان و در برخي موارد پس از آن ارائه مي‌دهد، در جاي خود پژوهشي مفصل و مستقل از موضوع به شمار مي‌رود. بازشناسي مفهوم شهر از ديدگاه اقتصاد شهري، جامعه‌شناسي شهري، مفهوم تاریخی شهر در ايران و مباحثي از اين دست در واقع بحث‌هاي مهمي هستند كه از ديدگاهي براي نخستين‌بار از نظر تاريخي مورد تأمل قرار گرفته‌اند، تا آن جا كه وي را به ارائه تعريفي مفصل از شهر براساس مطالعات تاريخي رهنمون كرده است. برخي از موضوع‌هاي پيشنهادي در اين رساله برای انجام پژوهش مفصل‌تر مورد توجه نگارنده بوده كه به آنها پرداخته شده است؛ مانند عناصر كالبدي در شهر‌هاي ايران (فصل دوم از بخش يكم)، مفهوم شهر در ايران (فصل سوم از بخش يكم) و بررسي مفهوم شهر در زبان و ادبيات رايج در ايران در دوره‌هاي گوناگون، بازشناسي سلسله مراتب ارضي ـ اداري در تقسیمات کشوری مانند دستكرت، ديه، تسوك، روستا، كوره، قصبه و مصر، استان و مفاهيم ديگري از اين دست.

مجموعه مقالات شهر‌هاي ايران به كوشش محمديوسف كياني در چهار جلد از مهم‌ترين آثار پژوهشي است كه به ويژه در بررسي ساخت شهر در ايران و كالبد شهر‌ها تأليف شده‌اند. مقالات اين كتاب را پژوهشگرانی تأليف كرده‌اند كه هر يك دربارۀ موضوعي كه به آن پرداخته‌اند، صاحب‌‌نظر بوده و يا پژوهش‌هاي باستان‌شناختي و شهر‌سازي پيرامون شهر‌هاي گوناگون ايران انجام داده‌اند. ديگر كتاب شايان توجه همراه با اين اثر، پايتخت‌هاي ايران[13] است كه آن هم به كوشش محمديوسف كياني مجموعه‌اي از مقالات پژوهشگران حوزه‌هاي علمي باستان‌شناسي، تاريخ‌ و شهر‌سازي را دربرمي‌گيرد.[14] شهرنشيني در اسلام كه مجموعه‌اي است از مقالات علمي كنگرۀ بين‌المللي شهرنشيني در اسلام[15] پيرامون ساخت شهر، زندگي شهري، اقتصاد شهري، مفاهيم در پيوند با شهر و… از ديگر آثاري است كه پژوهشگران مباحث شهرپژوهي و تاريخ در مركز «مطالعات فرهنگي خاورميانه‌اي توكيو» به سامان رسانده و در سال 1383 به فارسي برگردانده شده است.[16]

مجموعه مقاله‌هاي سه دوره كنگرۀ تاريخ معماري و شهرسازي ايران در ارگ بم از مهم‌ترين اقداماتي است كه تاكنون در راستاي شهرپژوهي در ايران براساس معماري و شهرسازي انجام شده است. اين كنگره‌ها توسط سازمان ميراث فرهنگي كشور و به كوشش باقر آيت‌الله‌زاده شيرازي در سال‌هاي 1374، 1378، 1385 برگزار شدند كه مقاله‌هاي ارائه‌شده در سه مجموعه انتشار يافته‌اند. اين مقاله‌ها پيشينة تاريخي شهر‌ها، پيدايش و تكوين شهر‌ها، عناصر كالبدي و معماري شهر‌ها، شهرنشيني و مفاهيم در پيوند با شهر و شهرنشيني و ديگر موضوع‌هاي شهرپژوهي را دربرمي‌گيرند.

چنان که در آغاز این نوشتار اشاره شد، دربارۀ تاريخ سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي دورۀ سامانيان نیز پژوهش‌‌هاي قابل توجهي انجام گرفته است كه از آن ميان است پايان‌نامه‌هاي دورۀ دكتري جواد هروي دربارۀ اوضاع سياسي و اجتماعي آن دوره و محمدرضا ناجي دربارۀ فرهنگ و تمدن اسلامي در دورة سامانيان. پيش از اين آثار نيز پژوهش‌هاي برجسته‌اي توسط پژوهشگران اين عرصه انجام شده است كه از آن ميان است تأليفات ريچارد نلسون فراي به ويژه دربارۀ بخارا و همچنين اثر پژوهشي آدام متز دربارۀ تمدن اسلامي در سدۀ چهارم كه در اين آثار به شهر و شهرنشيني اين دوره نيز پرداخته‌اند.

از این گذشته برخی پژوهش‌های دیگر در راستای ماهیت شهرهای قلمرو اسلام (مدینه اسلامی) به ویژه در سده‌های میانه مورد توجه هستند که در بحث پیرامون منابع تحقیق در بخش تاریخ‌های محلی و در بحث دربارۀ عناصر کالبدی و مفهوم شهر معرفی شده‌اند.

 

قلمرو زمانی و مکانی پژوهش:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع و مآخذ

 

منابع فارسی

 

ابن اثیر، عز الدین علی بن محمد. تاریخ الکامل. ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی وعلی هاشمی. تهران: علمی، 1371.

ابن‌اخوه، محمد احمد قرشی. آیین شهرداری (معالم القربة فی احکام الحسبة). ترجمۀ جعفر شعار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.

ابن‌بلخي. فارسنامه. به کوشش علي‌نقي بهروزي. شيراز: اتحاديه مطبوعاتي فارس، 1343.

______. فارسنامه. به كوشش منصور رستگار فسايي. شيراز: بنياد فارس‌شناسي، 1374.

_____. فارسنامه. تصحیح گای لسترانج و رینولد آلن نیکلسن. تهران: اساطیر، 1385.

ابن‌بطوطه. سفرنامه (رحله ابن‌بطوطه). ترجمۀ محمدعلی موحد. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337.

ابن‌حوقل. صورة الارض. ترجمۀ جعفر شعار. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1345.

ابن‌خردادبه، مسالك و ممالك، ترجمۀ سعيد خاكرند، با مقدمۀ آندره ميكل. تهران: مؤسسه مطالعات و انتشارات تاريخي ميراث ملل، 1371.

ابن‌خلدون، عبدالرحمن، مقدمه، ترجمه محمد پروین گنابادی،2جلد.  تهران: علمی و فرهنگی، 1379.

ابن‌رسته، احمد بن عمر. الاعلاق النفیسه. ترجمۀ حسین قره ‌چانلو. تهران: امیرکبیر، 1380.

ابن فضلان، احمد بن العباس بن راشد بن حماد (ابن‌فضلان)، سفرنامه، ترجمۀ ابوالفضل طباطبايي. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1345.

ابن فقیه، ابوبکر احمد بن محمد بن اسحاق همدانی (ابن فقیه). ترجمۀ مختصر البلدان (بخش مربوط به ایران). ترجمۀ ح. مسعود. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1349.

ابن‌نديم، محمد بن اسحق. الفهرست. ترجمۀ رضا تجدد. تهران: اساطير و مرکز گفتگوي تمدن‌ها، 1381.

ابوالعباس معين‌الدين زركوب شيرازي، شيرازنامه، به كوشش اسماعيل واعظ جوادي (تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1350).

ابوالفداء. تقویم البدان. ترجمۀ عبدالمحمد آیتی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1349.

ابوبکر محمد بن حسن حاسب الکرجی. استخراج آب‌های پنهانی. ترجمۀ حسین خدیوجم. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و کمیسیون ملی یونسکو در ایران، 1373.

ابودلف، مسعر بن المهلهل الخزرجی. سفرنامۀ ابودلف در ایران. تعلیقات و تصحیحات ولادیمیر مینورسکی. ترجمۀ سید ابوالفضل طباطبایی. تهران: زوار، 1354.

ابوطاهر خواجه سمرقندي، سمريه، به كوشش ايرج افشار (تهران: فرهنگ ايران زمين، 1343)

احمد بن محمود المدعو به معين‌الفقراء. تاريخ ملازاده در ذكر مزارات بخارا. به اهتمام احمد گلچين معاني. تهران: كتابخانه ابن سينا، 1339.

احمد بن نجيب بكران. جهان‌نامه. به كوشش محمدامين رياحي. تهران: ابن سينا، 1342.

استرابو. جغرافیای استرابو، ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1382.

ارداویراف‌نامه. به کوشش ژینیو، فیلیپ. ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار. تهران: معین و انجمن ایرانشناسی فرانسه، 1382.

اصطخری، ابو اسحق ابراهیم. ممالک و مسالک. ترجمۀ محمد بن اسعد بن عبدالله تستری. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنیاد موقوفات افشار، 1373.

_______. مسالك و ممالك. به كوشش ايرج افشار. تهران: بنگاه ترجمۀ و نشر كتاب، 1340.

افضل کرمانی، ابوحامد، سلجوقیان و غز در کرمان. تحریر محمد ابراهیم خبیصی، تصحیح محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران: کوروش، 1373.

الزُهری، أبی عبدالله مجمد بن أبی بکر. کتابُ الجغرافیا. تصحیح محمد حاج صادق. ترجمۀ حسین قره چانلو. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1382.

بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر. فتوح البلدان. ترجمۀ محمد توکل. تهران: نقره، 1367.

______. فتوح‌البلدان (بخش مربوط به ايران).‌ ترجمۀ آذرتاش آذرنوش. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1346.

بندهش (فرنبغ دادگی). گزارش مهرداد بهار. تهران: توس، 1385.

بیرونی، ابوریحان.  آثار الباقیه. ترجمۀ اکبر داناسرشت. تهران: امیرکبیر، 1384.

بيهقي، خواجه ابوالفضل محمد بن حسين. تاريخ بيهقي. تصحيح علي اکبر فياض. تهران: نشر علم، 1384.

بيهقي، ظهیرالدین ابوالحسن علي بن‌ ابی‌القاسم زيد. تاريخ بيهق. تصحيح قاری سید کلیم‌الله حسینی. حیدرآبادِ دکن: دائرۀ‌المعارف العثمانیه. 1968م/ 1388ق.

بيهقي، علي بن زيد. تاريخ بيهق. تصحيح احمد بن بهمنيار و محمد قزويني. تهران: فروغي، 1345.

تاریخ سیستان. تصحیح ملک‌الشعرا بهار. تهران: زوار، 1314.

جويني، عطاملك علاءالدين، تاريخ جهانگشاي، جلد 1، تصحيح محمدبن عبدالوهاب قزويني، ليدن، بريل. 1937 م/ 1355 ق.

جيهاني، ابوالقاسم بن احمد. اشكال‌ العالم. ترجمۀ علي بن عبدالسلام كاتب. با مقدمه و تعليمات فيروز منصوري. تهران: به نشر، 1368.

حافظ‌ابرو، شهاب‌الدين عبدالله خوافی، جغرافياي حافظ‌ابرو، تصحيح صادق سجادي. تهران: دفتر نشر ميراث مكتوب و انتشارات بنيان، 1375.

حاکم نیشابوری، ابوعبدالله. تاریخ نیشابور. ترجمۀ محمد بن حسین خلیفه نیشابوری. تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: آگاه، 1375.

________. تاريخ نيشابو. تلخيص احمد بن محمد بن الحسن المعروف به خليفه النيسابوري، به كوشش بهمن كريمي. تهران: ابن سينا، 1339.

حدود العالم من المشرق الی المغرب. تصحیح منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362.

_______. به كوشش و. و. بارتولد، مقدمه و تعليقات و به كوشش و. مينورسكي، ترجمة ميرحسين شاه. كابل: پوهنجي پوهنتون، 1342ش.

حقايق‌نگار خور‌موجي، ميرزا جعفرخان.  ُنزهت ‌الاخبار. تصحيح سيد علي آل‌داود. تهران: كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1380.

خنجی، فضل‌الله بن روزبهان. مهمان‌نامة بخارا. تاريخ پادشاهي محمد شيباني. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: علمي و فرهنگي، چاپ سوم، 1348.

خوارزمی، ابوعبدالله محمدبن احمدبن یوسف کاتب،  مفاتیح العلوم، لیدن: بریل، 1895. عنوان جلد به انگلیسی:

Abū Abdallah, Mohamad ibn Ahmed ibn Jusef, Al-khatib Al-khowarazmi, Mafātih Al-Olūm, ED, by: Van Vloten, Leidaen, 1895.

خوارزمي، محمد بن احمد. مفاتيح العلوم. به کوشش حسين خديوجم. تهران: علمي و فرهنگي، 1362.

زمجي اسفزاري، معين‌الدين محمد. روضات الجنات في اوصاف مدينة هرات، تصحيح محمد كاظم امام. تهران: دانشگاه تهران، 1338.

سمرقندی، ابوطاهر، سمریه، (در بیان مزارات و احوال طبیعی سمرقند)، به کوشش ایرج افشار، تهران: فرهنگ ایران زمین، 1343.

سيدي علي كاتبي. مرآت الممالك. ترجمۀ محمود تفضلي و علي گنجه‌لي تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1355.

طبری، محمد بن جریر. تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ طبری). ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر، 1368.

عنصرالمعالي کيکاووس اسکندر بن قابوس وشمگير. قابوسنامه. تصحيح غلامحسين يوسفي. تهران: علمي و فرهنگي، 1378.

غیاث‌الدین محمد بن جلال‌الدین بن شرف‌الدین رامپوری. غیاث اللغات. به کوشش منصور ثروت. تهران: امیرکبیر، 1363.

فردوسی، حکیم ابوالقاسم. شاهنامه. تصحیح ژول مول. تهران: علمی و فرهنگی، 1374.

 فرمان کوروش بزرگ. به کوشش عبدالحمید ارفعی. تهران: فرهنگستان ادب و هنر، 1355.

فضائل بلخ. تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. 1350.

قزويني، زكريا بن محمد بن محمود ، آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه جهانگيرميرزا قاجار، تصحيح ميرهاشم محدث. تهران: اميركبير، 1373.

قمی، حسن بن محمد بن حسن بن سائب بن مالك اشعري قمي، تاريخ قم، ترجمۀ تاج‌الدين حسن بن بهاءالدين علي بن حسن بن عبدالملك قمي، به كوشش سيدجلال الدين تهراني (تهران: مطبعه مجلس، 1313؛ چاپ دوم، توس، 1361).

________. تاریخ قم. ترجمۀ تاج‌الدین حسن بن بهاءالدین علی قمی. به کوشش محمدرضا انصاری قمی. قم: کتابخانۀ بزرگ آیت‌الله مرعشی نجفی، 1385.

کارنامه اردشیر بابکان. به کوشش و ترجمه بهرام فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران، 1386.

کاتبی، سیدی علی. مرآت الممالک (سفرنامه‌ای به خلیج فارس، هند، ماوراءالنهر و ایران). ترجمۀ محمود تفضلی و علی گنجه‌‎لی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1355.

گاثاها(سروده‌های زرتشت). گزارش ابراهیم پور داود. تهران: دانشگاه تهران، 1354.

گرديزي، عبدالحي بن ضحاک. زين الاخبار. به کوشش عبدالحي حبيبي. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1346.

متن‌هاي پهلوي. گردآورنده جاماسب جي دستور و منوچهر جي جاماسب آسانا. پژوهش‌ سعيد عريان. تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1382.

مجمل التواريخ و القصص.تصحيح ملک‌الشعراء بهار. تهران: کلاله خاور، 1318.

محمد بن نجیب بکران. جهان‌نامه. به کوشش محمدامین ریاحی. تهران: ابن‌سینا، 1342.

محمد پادشاه متخلص به شاد. فرهنگ آنندراج. به کوشش محمد دبیرسیاقی . تهران: خیام، 1335.

مستوفي قزويني، حمدالله بن ابي‌بكر محمد بن نصر ، نزهة ‌القلوب، به كوشش سيدمحمد دبيرسياقي (قزوين: حديث امروز، 1381).

مستوفي، حمدالله.  نزهة القلوب. تصحيح گاي لسترنج. تهران: دنياي كتاب، 1362.

______. تاریخ گزیده. تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر، 1367.

مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین. التنبیه و الاشراف. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349.

______. مروج الذهب و معادن الجواهر. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. تهران: علمی و فرهنگی، 1370.

مقدسي، ابوعبدالله محمد بن احمد مقدسي. احسن التقاسيم في معرفه الاقاليم. ترجمۀ علي‌نقي منزوي. تهران: کومش، 1385.

مقدسی، مطهر بن طاهر. آفرینش و تاریخ. ترجمۀ محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: اگه، 1374.

ملازاده، احمد بن محمود المدعو به معین‌الفقراء. تاریخ ملازاده در ذکر مزارات بخارا. به اهتمام احمد گلچین معانی. تهران: ابن‌سینا، 1339.

 منشور کورش. به کوشش رضا مرادی غیاث‌آبادی. شیراز: نوید شیراز، 1384.

مینوی خرد. ترجمۀ احمد تفضلی. تهران: توس، 1385.

ناصر خسرو، ابومعين ناصر بن خسرو قبادياني مروزي. سفرنامه. به كوشش محمد دبيرسياقي تهران: زوار، چاپ ششم، 1375.

نامه تنسر به گشنسب. تصحیح مجتبی مینوی. تهران: خوارزمی، چاپ دوم 1354.

نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر. تاریخ بخارا. ترجمۀ ابونصر احمد بن محمد بن نصر القباوی. تلخیص محمد بن زفر بن عمر. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: توس، 1363.

وزيري، احمدعلي خان. تاريخ کرمان. 2 جلد. تصحيح دکتر محمد ابراهيم باستاني پاريزي. تهران: علمي،1375.

______.  جغرافیای سیستان. به کوشش محمدرضا نصیری(تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1386).

______. جغرافیای کرمان، تصحیح محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1376.

وندیداد. ترجمۀ سید محمدعلی حسینی (داعی‌ الاسلام). حیدرآباد دکن: مطبعۀ صحیفه، 1327.

ویسپرد. گزارش ابراهیم پور داود. به کوشش بهرام فره‌وشی. تهران: دانشگاه تهران، 1357.

هرودوت. تواریخ. ترجمۀ غ. وحید مازندرانی. تهران: فرهنگستان ادب و هنر ایران، بی تا.

هروي، سيف بن محمد بن يعقوب، تاريخ‌نامۀ هرات، تصحيح محمد زبير الصديقي. به اهتمام خان بهادر خليفه محمد اسدالله. تهران: خيام، 1352.

ياقوت حموي، ياقوت بن عبدالله. معجم البلدان. ترجمۀ علي‌نقي منزوي. تهران: سازمان ميراث فرهنگي  معاونت آموزش، 1383.

یسنا بخش دوم. گزارش ابراهیم پور داود. به کوشش بهرام فره‌وشی تهران: دانشگاه تهران، 1356.

یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب (ابن‌واضح یعقوبی). البلدان. ترجمۀ محمد ابراهیم آیتی. تهران: علمی و فرهنگی،1381.

_____. تاریخ یعقوبی. ترجمۀ محمدابراهیم آیتی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1356.

کتاب‌های پژوهشی فارسی

 

آمیه، پیر، تاریخ عیلام، ترجمه شیرین بیانی، تهران: دانشگاه تهران، 1372.

ادیبی، حسین، مقدمه بر جامعه شناسی شهری. تهران: شبگیر، 1335.

ارنست بابلون. سکه‌های ایران در دوران هخامنشیان. ترجمه ملک‌زاده بیانی و خانبابا بیانی(تهران: انجمن آثار ملی، 1358).

اوشیدری، جهانگیر. دانشنامۀ مزدیسنا (واژه‌نامۀ توضیحی آیین زرتشت). تهران: مرکز، 1383.

بارتولد و. و. تذكرۀ جغرافياي تاريخي ايران. ترجمۀ حمزه سردادور. تهران: توس، چاپ سوم، 1386.

بارتولد، واسيلي ولاديمير. گزيدۀ مقالات تحقيقي. ترجمۀ كريم كشاورز (تهران: اميركبير، 1359).

______. ترکستان نامه. ترجمۀ کريم کشاورز. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1352.

باستانی پاریزی، محمد ابراهیم. حماسه کویر. ج2. قم: نشر خرم، 1371.

______. خاتون هفت قلعه. تهران: روز بهان، 1356.

______ .وادی هفت‌واد، تهران: انجمن آثار ملی. 1355.

______. يعقوب ليث، تهران: نیلوفر، 1363.

______. اژدهاي هفت‌سر راه ابريشم. تهران: نامك، 1380.

باستانی راد، حسن. بم. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1386.

باسورث، کلیفورد ادموند. تاریخ غزنویان. ترجمه حسن انوشه. تهران: امیرکبیر، 1356.

______. سلسله‌های اسلامی. ترجمۀ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1381.

برتشنایدر، امیل. و. ایران و ماوراءالنهر در نوشته‌های چینی و مغولی سده‌های میانه. ترجمه و تحقیق‌ هاشم رجب‌زاده. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1381.

بريان‌، پي‌ير. تاريخ امپراتوري هخامنشيان (از کورش تا اسکندر). ترجمۀ مهدي سمسار. تهران: زرياب، 1377.

بلنيتسکي، الکساندر مارکوويچ. خراسان و ماوراءالنهر، آسياي ميانه، ترجمۀ پرويز ورجاوند. تهران: موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي(پژوهشگاه)، 1371.

بولنوا، لوس. راه ابريشم. ترجمۀ ملک ناصر نوبان. تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1383.

بهار، مهرداد.  واژه‌نامۀ بُندهش. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1345.

بهنیا، عبدالکریم. قنات‌سازی و قنات‌داری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1367.

بیانی، شیرین. تیسفون و بغداد در گذر تاریخ. تهران: جامی، 1377.

پاپلي يزدي، محمدحسين؛ رجبي سناجردي، حسين. نظريه‌هاي شهر و پيرامون. تهران: سمت،1382.

پازوکي طرودي، ناصر. استحکامات دفاعي ايران در دورة اسلامي. تهران: سازمان ميراث فرهنگي، 1376.

پرو، ژان؛ دولفوس، ژنوبیو. شوش و جنوب غربی ایران، تاریخ و باستان‌شناسی (سیر تکامل اجتماعی و فرهنگی از هزارۀ هفتم قبل از میلاد تا یورش مغول). ترجمۀ هایدۀ اقبال. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1376.

پوپ. آ. معماري ايران. ترجمۀ غلام حسين صدري افشار. تهران: انتشارات انزلي، 1366.

پورداود، ابراهیم. یادداشت‌های گاثاها. تهران: دانشگاه تهران، 1356.

پیگولوسکایا، ن. شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان. ترجمۀ عنایت‌الله رضا. تهران: علمی و فرهنگی، 1377.

پی‌یردرژ، ژان. جادۀ ابریشم، ترجمۀ هرمز عبداللهی. تهران: روزنه‌کار، 1379.

تاريخ ايران دوره تيموريان پژوهش دانشگاه كمبريج. ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: جامي، 1379.

ترابی طباطبایی، سید جمال. سکه‌های شاهان اسلامی ایران (2) تبریز: ادارۀ کل فرهنگ و هنر، 1350.

تفضلی، احمد. جامعۀ ساسانی. ترجمۀ شیرین مختاریان و مهدی باقی. تهران: نشر نی، 1385.

تكميل همايون، ناصر. تاريخ اجتماعي و فرهنگي تهران.3جلد. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي،1377.

جانسون، جیمز اچ. جغرافیای شهری (تجزیه و تحلیل مقدماتی)، ترجمۀ گیتی اعتماد. تهران: دانشگاه ملی ایران،1352.

جمالزاده، محمدعلی. تاریخ روابط روس و ایران. تهران: موقوفات دکتر محمود افشار، 1372.

حبيبي، سيد محسن. از شار تا شهر. تهران: دانشگاه تهران: 1375.

خلعتبري، اللهيار و بشري، دلريش. کارکردها و نقش سياسي و اجتماعي قلاع در تاريخ ميانة ايران. تهران: دانشگاه شهيد بهشتي، 1382.

دانیل، التون. تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در زمان حکومت عباسیان. ترجمۀ مسعود رجب‌نیا. تهران: علمی و فرهنگی، 1383.

دایرةالمعارف کتاب مقدس. زیر نظر بهرام محمدیان. تهران: سر خدا، 1381.

دریایی، تورج.  شاهنشاهی ساسانی. ترجمه مرتضی ثاقب‌فر. تهران: ققنوس، 1386.

دياکونوف، م. اشکانيان. ترجمۀ کريم کشاورز. تهران: پيام، 1351.

______.تاريخ ماد. ترجمۀ کريم کشاورز. تهران: پيام، 1357.

ذكاء، يحيي. تاريخچه ساختمان هاي ارگ سلطنتي تهران و راهنماي كاخ گلستان. تهران: انجمن آثار ملي، 1349.

راه ابريشم. مشهد: آستان قدس رضوي، 1375.

رضا، عنايت الله و دیگران. آب و فن آبیاری در ایران باستان. تهران:1355.

______. اران از دوران باستان تا آغاز عهد مغول. تهران: مرکز اسناد و تاريخ ديپلماسي وزارت امور خارجه، 1380.

______.  ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. تهران: علمی و فرهنگی، 1384.

رضی، ‌هاشم. فرهنگ نام‌های اوستا. تهران: سازمان فروهر، 1346.

رونالد. گ. كنت، فارسي باستان (دستور زبان، متون، واژه‌نامه). ترجمه و تحقيق سعيد عريان (تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1384.

زرشناس، زهره.  زبان و ادبیات ایران باستان. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1386.

______.  شش متن سغدی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1380.

______. جستارهایی در زبان‌های ایرانی میانۀ شرقی. تهران: فروهر، 1380.

______. ميراث ادبي روايي در ايران باستان. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1384.

زرين‌كوب، عبدالحسين. تاريخ مردم ايران قبل از اسلام‌. تهران‌: اميركبير، 1377‌.

ژیران،ف ؛ گ. لاکوئه؛ ل. دلاپورت، فرهنگ اساطیر آشور و بابل.  ترجمۀ ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: فکر روز، 1375.

سامی، علی. پاسارگاد یا قدیمی‌ترین پایتخت کشور ایران. شیراز: بی نا، 1335.

ستوده، منوچهر. آثار تاریخی ورارود و خوارزم (جلد اول: سمرقند و بخارا). تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1384.

سرافزار، علی‌اکبر؛ فیروزمندی، بهمن. مجموعه دروس باستان‌شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی. تدوین حسین محسنی و محمدجعفر سروقدی. تهران: جهاد دانشگاهی و مارلیک، 1375.

سلطان‌زاده،حسین. بازارهای ایرانی. تهران: دفترپژوهشهای فرهنگی،1380.

______. تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون. تهران: آگاه، 1364.

______. روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران. تهران: آگاه، 1362.

______. فضاهای شهری در بافت‌های تاریخی ایران. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1385.

______. معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1377.

______. مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. تهران: نشر آبی، 1365.

سید جمال ترابی طباطبایی، سکه‌های شاهان اسلامی ایران(2) (تبریز: ادارۀ کل فرهنگ و هنر، 1350)،

سيد سجادي، سيد منصور. مرو، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، 1385.

_______. نخستین شهرهای فلات ایران. 2 جلد. تهران: سمت، 1384.

شاپور شهبازي، عليرضا. راهنماي جامع پاسارگاد. شيراز: بنياد فارس شناسي، 1379.

شارپ، رالف نارمن. فرمان‌های شاهنشاهان هخامنشی. شیراز: دانشگاه پهلوی (شیراز)، 1355.

شکورزاده، میرزا. تاجیکان در مسیر تاریخ. قم: الهدی،1373.

شکوئی، حسین. جغرافیای شهری، 2جلد. تهران: مؤسسه تحقیقات اجتماعی و علوم انسانی، 1350.

صدیقی، غلامحسین. جنبش‌های دینی در قرن‌های دوم و سوم هجری، تهران: پاژنگ، 1373.

صفا، ذبیح الله. تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی. تهران: دانشگاه تهران، 1374.

طقّوش، محمد سهیل. دولت عباسیان. ترجمه حجت الله جودکی. با اضافاتی از رسول جعفریان. چاپ سوم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،1385.

طیبی، حشمت‌الله. مبانی جامعه شناسی ایلات و عشایر. تهران: دانشگاه تهران، 1371.

عبدالستّار عثمان، محمد. مدینه اسلامی. ترجمۀ علی چراغی. تهران: امیرکبیر، 1376.

عابدین درکوش، سعید. درآمدی به اقتصاد شهری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1364.

علی اکبر سرافراز و محمد یوسف کیانی، تخت سلیمان، تبریز: موسسۀ تاریخ و فرهنگ ایران، بی‌تا.

علیزاده، عباس. الگوهای استقرار و فرهنگ‌های پیش از تاریخی دشت شوشان. ترجمۀ لیلا پاپلی یزدی و عمران گاراژیان. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1382.

غفورف، باباجان، تاجیکان، (تاریخ قدیم، قرون وسطی و دوره نوین)، ترجمه محمد نیازوف، دوشنبه: عرفان 1997؛ افست در تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378.

فرامکین، گرگوار. (1372). باستانشناسی در آسیای مرکزی. ترجمۀ صادق ملک‌شهمیرزادی. تهران: موسسۀ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.

فرانک، آیرین و براونستون، دیوید. جادۀ ابریشم، ترجمۀ محسن ثلاثی. تهران: سروش، 1376.

فرای، ریچارد نلسون. بخارا دستاورد قرون وسطی. ترجمۀ محمود محمودی. تهران: علمی و فرهنگی، 1384.

_____. عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا. تهران: سروش. 1375.

_____. میراث باستانی ایران. ترجمۀ مسعود رجب‌نیا. تهران: علمی و فرهنگی، 1373.

فره‌وشی، بهرام. فرهنگ فارسی- پهلوی. تهران: انجمن آثار ملی، 1352.

فلامکی، محمد منصور، باززنده سازی بناها در شهرهای تاریخی. تهران: دانشگاه تهران، 1374.

فیالکوف، یانکل. جامعه‌شناسی شهر. ترجمه عبدالحسین نیک‌گهر. تهران: آگه 1383.

قاسم‌بگلو، مرتضی. سکه‌های سیراف. بوشهر: بنیاد ایران‌شناسی و شعبۀ بوشهر. تهران: مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1385.

قریب، بدرالزمان [تحقیق و ترجمۀ]. روایتی از تولد بودا (متن سغدی وسُنتره جاتکه). تهران: اسطوره و سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، 1386.

قزوینی، محمد. بیست مقالۀ قزوینی. تهران: کتابفروشی ابن سینا و کتابفروشی ادب، 1332.

______. فرهنگ سغدی (سغدی- فارسی- انگلیسی). تهران: فرهنگان، 1383.

قوچانی، عبدالله. گنجینۀ سکه‌های نیشابور مشکوفه در ری. تهران: سازمان میراث فرهنگی، 1383.

کالج، مالکوم آ. ر. پارتيان. ترجمۀ مسعود رجب‌نيا. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1355.

کامرون، جورج. ایران در سپیده دم تاریخ. ترجمۀ حسن انوشه. تهران: علمی و فرهنگی، 1374.

کخ، ‌هاید ماری. از زبان داریوش. ترجمۀ پرویز رجبی. تهران: کارنگ، 1379.

کراچوفسکی. ایگناتی یولیانویچ.  تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلامی، تهران: علمی و فرهنگی، 1379.

کريستنسن، آرتور. ايران در زمان ساسانيان. ترجمة غلامرضا رشيد ياسمي. تهران: دنياي کتاب، 1374.

______. کیانیان. ترجمۀ ذبیح‌الله صفا. تهران: علمی و فرهنگی، 1381.

کریستنسن، آرتور. وضع ملت و دولت و دربار در دورۀ شاهنشاهی ساسانیان. ترجمۀ مجتبی مینوی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1374.

كسروي‌، احمد. شهرياران گمنام‌. تهران: جامي، 1379‌.

کیانی، محسن. تاریخ خانقاه در ایران. تهران: طهوری، 1369.

كشاورز، كريم. هزار سال نثر پارسي. تهران: كتاب‌هاي جيبي، 1345‌.

گدار، آندره؛ سیرو، ماکسیم و… آثار ایران، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، 4جلد، مشهد: آستان قدس رضوی، 1365.

گزارش‌های باستان‌شناسی (مجموعه مقالات1)، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1376.

گوبلو، ‌هانری. قنات، فنی برای دستیابی به آب. ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم و محمد حسین پاپلی یزدی. مشهد: آستان قدس رضوی، 1371.

گيرشمن، رومن. ايران از آغاز تا اسلام. ترجمۀ محمد معين. تهران: علمي و فرهنگي، 1374.

______. هنر ايران در دوره هخامنشي. ترجمۀ عيسي بهنام. تهران: بنگاه ترجمۀ و نشر کتاب، 1360.

لسترنج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرق. ترجمۀ محمود عرفان‌. تهران: علمي و فرهنگي، 1373.

مارکوارت، یوزف. ایرانشهر در جغرافیای بطلمیوس. ترجمۀ مریم میراحمدی. تهران: طهوری، 1383.

مارلیک (1 و 2). ضمیمۀ مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. تهران: دانشگاه تهران: 1351- 1356.

ماهری، محمودرضا. تمدن های نخستین کرمان. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی، 1379.

متز. آدام. کتاب تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری. ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران: امیرکبیر، 1364.

مجموعه مقالات همایش قنات. 5 جلد. یزد: شرکت سهامی آب منطقه‌ای یزد، 1379.

مجيد زاده، يوسف. تاريخ وتمدن ايلام. تهران: مرکز نشر دانشگاهي، 1370.

______. جيرفت کهن ترين تمدّن بشري. تهران: سازمان ميراث فرهنگي، 1382.

______. آغاز شهرنشینی در ایران. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1368.

محبوبي، جمشيد. نگاهي به تاريخ و جغرافيايي ميانه و آب و تكاب و شاهين دژ. تهران: مولف، 1370.

مردم ایران از مجموعۀ تاریخ ایران کمبریج، ترجمۀ مرتضی ثاقب فر، تهران: جامی، 1385.

مرکز مطالعات فرهنگي خاورميانه‌اي ژاپن. شهرنشيني در اسلام. ترجمۀ مهدي افشاري. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383.

مشايخ فريدني، آذرميدخت. بلخ كهن‌ترين شهر ايراني آسياي مركزي در قرون نخستين اسلامي. تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1376.

معيري، هايده. باختر به روایت تاریخ. تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1377.

مفتاح، الهامه. جغرافیای تاریخی بلخ و جیحون و مضافات بلخ. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،1376.

هنریتا مک کال، هنریتا.  اسطوره‌های بین‌النهرین. ترجمه عباس مخبر. تهران: نشر مرکز، 1373.

مکی، محمد کاظم، تمدن اسلامی در عصر عباسیان. محمد سپهری، تهران: سمت، 1383.

ملک شهمیرزادی، صادق. سلسله گزارش‌های باستان‌شناسی سیلک، (فصل یکم، زیگورات سیلک؛ فصل دوم، نقره کاران سیلک). تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، 1381 و 1382.

ملک شهمیرزادی، صادق. مبانی باستان‌شناسی ایران، بین النهرین، مصر (مجموعه دروس باستان‌شناسی و هنر پیش از تاریخ). تدوین حسین محسنی و محمدجعفر سروقدی. تهران: جهاد دانشگاهی و محیا، 1373.

ممفورد، لوئیز. مدنیت و جامعه مدنی در بستر تاریخ: خاستگاه‌ها، دگرگونی‌ها و دورنمای آن. ترجمۀ احمد عظیمی بلوریان. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، 1381.

موریس، جیمز. تاریخ شکل شهر تا انقلاب صنعتی. ترجمۀ راضیه رضازاده. تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران، 1374.

موسوی، محمود. راهنمای تخت سلیمان. ارومیه: سازمان میراث فرهنگی، 1365.

ناجی، محمدرضا. تاریخ و تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان. تهران: مجمع علمی تمدن، تاریخ و فرهنگ سامانیان، 1378.

______.سامانیان، دورۀ شکوفایی فرهنگ ایرانی- اسلامی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1380.

نقشبندی، ناصر سید محمود. درهم اسلامی (جزء اول، درهم های عرب-ساسانی). ترجوۀ امیر شاهد. اصفهان: فیروز، 1369.

نگهبان، عزت‌الله. شوش یا کهن‌ترین مرکز شهرنشینی جهان. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، 1375.

نور بخش، حميد. ارگ بم به همراه مختصری از تاریخ شهرسازی ایران، تهران: بي نا، 1355.

نوربخش، مسعود. مسافران تاريخ. تهران: پايا، 1364.

وبر، ماکس. شهر در گذر زمان. ترجمه شیوا کاویانی. تهران: شرکت سهامی انتشار. 1369.

هادی‌زاده، رسول. سمرقندیان چه می‌گویند. مشهد: آستان قدس رضوی، 1382.

هاشمی، محمد قاسم. تاریخ پانصدسالۀ خاندان شهرستانی. اصفهان: مؤلف، 1381.

هرتسفلد، ارنست امیل، تاریخ باستانی ایران بر بنیاد باستان‌شناسی، ترجمه علی اصغر حکمت، تهران: انجمن آثار ملی، 1354.

هروی، جواد. پژوهش‌هایی پیرامون عصر سامانیان. مشهد: پژوهش توس و دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد، 1386.

______. تاریخ سامانیان، عصر طلایی ایران بعد از اسلام. تهران: امیرکبیر، 1380.

هنرفر، لطف‌الله،  گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، تهران: انجمن آثار ملی، 1349.

هينتس، والتر. دنياي گمشده عيلام . ترجمۀ فيروز فيروزنيا. تهران: علمي و فرهنگي، 1376.

_____. اوزان و مقیاس‌ها در اسلام، ترجمه غلامرضا ورهرام، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1368.

ياحقي، محمدجعفر و سیدی، از جيحون تا وخش، گزارش سفر به ماوراءالنهر (مشهد: آستان قدس رضوي، 1378).

یوسفی‌فر، شهرام، ساختار اقتصاد شهری در ایران دورۀ سلجوقیان. پایان‌نامه دوره دکتری به راهنمایی اللهیار خلعتبری. رشته تاریخ. دانشگاه شهید بهشتی. 1382.

 

مقاله‌های فارسی

سیدعلی آل داود، «آل فریغون»، دایرۀ‌المعارف بزرگ اسلامی (تهران: مرکز دایرۀ‌المعارف بزرگ اسلامی، 1369)، ج1، ص 75-78.

آموزگار، ژاله، «تاریخ اساطیری ایران»، در تاریخ ایران باستان، تهران: سمت، 1377، ص 53 – 126.

آمیه، پیر. «شهرنشینی ایلام در شوش»، ترجمۀ افسانه خلعتبری، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی. تهران: ارشاد اسلامی، 1365. ص 95-98.

اسفندیار برومند، «میدان، فضای گمشده در شهرسازی امروز ایران»، در مجموعه مقالات کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ارگ بم، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1374، ص‌13- 24

اشرف، احمد. «نظام فئودالی یا نظام آسیایی»، مجلۀ جهان نور، 1346، سال بیست و سوم، شمارۀ 5-7: ص 39- 41.

_____. «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران دورۀ اسلامی»، در  نامه علوم اجتماعی، دوره 1، شماره 4، تیرماه 1353.ص7 – 49.

اصغريان جدي، احمد. «دفاع غير عامل در ارگ بم»، مجموعه مقالات دومين كنگره معماري و شهرسازی، ارگ بم. تهران: سازمان ميراث فرهنگي، 1382.ص 325 – 331.

اولمن، ادوارد. «نظریه‌ای دربارۀ محل استقرار شهرها». مقالاتی در باب شهر و شهرسازی. منوچهر مزینی. تهران: دانشگاه ملی ایران، 1355. ص 15 – 39.

باستاني پاريزي،  محمد ابراهيم. «ارگ بم»، فصل نامه کرمان، ش 45، تابستان 1381. ص 85 – 94.

_______. «در سوگ ارگ بم»، کتاب ماه تاريخ و جغرافيا، ش76- 75 . دي و بهمن 1382. ص 6-16.

باستاني راد حسن و باستاني راد ابراهيم. «زمين لرزه سيراف نمونه اي از تأثير گسل ها در فراز و فرود مدنيت»، مجموعه مقالات همايش بين المللي سيراف، بوشهر، انتشارات، بوشهر، 1384، جلد 2. ص 43 – 61.

باستاني راد، حسن. «ارگ بم روياي نيمه شب تاريخ کوير»، گزارش گفتگو، سال دوم، شماره 8 ، بهمن و اسفند 1382.ص108 – 119.

_______. «تلاقي تمدن ها در تخت جمشيد» ، ماهنامه گزارش گفت و گو، سال اول، ش 5 ، بهمن و اسفند 1381.ص 136 – 145.

بانو ملکزادۀ بیانی، «تاریخ سکه در اسلام»، مجلۀ معارف اسلامی، دورۀ جدید، شمارۀ اول، 1352، ص 31- 45؛

_____، «سکه‌های زیاری»، مجلۀ معارف اسلامی، دورۀ جدید، شمارۀ سوم، 1353، ص 23- 36.

برونر، کریستوفر، «تقسیمات جغرافیایی و اداری: ماندگاه‌ها و اقتصاد»، در تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، ( از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان)، به کوشش احسان یارشاطر، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیر کبیر، 1381، ص149 – 204.

بلوکباشی، علی. «ایل»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1380. ج10، ص698-699.

بوسه، هیرمبرت، «ایران در عصر آل بویه»، در تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، ج4 به کوشش ر.ن. فرای، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1363. ص217 – 262.

بهی زاد، کوروش. «کاوش‌هایی روی شهرهای باستانی شوش، اور و بابل»، سروش پیر مغان یادنامۀ جمشید سروشیان، به کوشش کتایون مزداپور. تهران: ثریا، 1381. ص121 – 129.

بیلی، هارولد والتر. «نسا و فسا»، ترجمۀ فاطمۀ جدلی، سروش پیر مغان، یادنامۀ جمشید سروشیان، به کوشش کتایون مزداپور. تهران: ثریا، 1381. ص755 – 759.

پریخانیان، «جامعه و قانون ایرانی»، در تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، ( از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان)، به کوشش احسان یارشاطر، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیر کبیر، 1381، ص11- 70.

پيندر، ویلسون، « معماري دوره تيموري» در تاريخ ايران دوره تيموريان پژوهش دانشگاه كمبريج، به کوشش ه. ر. رويمر، ترجمه یعقوب آژند، تهران: جامي، 1379، ص 316 – 379.

تفضلی، احمد. «شهرستان‌های ایرانشهر»، شهرهای ایران. به کوشش محمد یوسف کیانی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و جهاد دانشگاهی، 1368.ج3، 332- 349.

تفضلی،احمد، «آتشکده»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج1، ص‌99- 101.

چارلز وُرث، مارتین. «شهرهای جادۀ ابریشم (کومس)»، ترجمۀ هلن کُردمهینی، شهرهای ایران، ج2، به کوشش محمدیوسف کیانی. تهران: جهاد دانشگاهی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1366. ص328-362.

خيرانديش، عبدالرسول. «ارگ بم يادگاري از تاريخ کهنسال بم»، کتاب ماه تاريخ و جغرافيا، ش76- 75 . دي و بهمن 1382. ص1- 3.

_______. «برآمدن دولت سامانیان از مرزداری ایرانی-اسلامی»، مجلۀ تاریخ، سال سوم، شمارۀ پیاپی سوم، 1383. ص111 – 120.

_______. «مسیر تجاری بخارا و خیوه و اهمیت آن در تاریخ تمدن جهانی»، پژوهشنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، ش 30، تابستان 1380، ص1-14.

دانی، ا. ج؛ برنارد، و. پ. «اسکندر و جانشینانش در آسیای مرکزی»، تاریخ تمدن های آسیای مرکزی. 2 جلد، ترجمۀ صادق ملک شهمیرزادی. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه، 1375.

درسدن، مارک. «زبان و ادب سغدی». تاریخ ایران، پژوهش دانشگاه کمبریج، ج3، بخش دوم، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1377. ص813 – 830.

دوروتی شپرد، «هنر ساسانی»، تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، ج3، قسمت دوم، به کوشش احسان یارشاطر، ترجمۀ حسن انوشه، تهران، امیرکبیر، 1381، ص‌555- 582.

ذكاء، يحيي «مفهوم دژ يا ارگ يا هستة مرکزي ايجاد شهرها در ايران»، مقالات کنگرة تاريخ معماري و شهرسازي ايران، تهران: سازمان ميراث فرهنگي کشور، 1374. ص209 – 224.

رانوف، و. ا؛ دروج و لوزن. د، (1374). «فرهنگ‌های پارینه سنگی زیرین». تاریخ تمدن‌های آسیای مرکزی. ج1. بخش اول، ترجمۀ صادق ملک شهمیرزادی. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه.

رجبي، پرويز. «ارگ»، دايره المعارف بزرگ اسلامي، جلد 7. تهران: مرکز دايره المعارف بزرگ اسلامي، 1375.

رضا، عنایت‌الله. «بازار/پیشینه تاریخی/ ایران پیش از اسلام». دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1381. ج11، ص 116-120.

_____. «بخارا». دایرۀ المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرۀ المعارف بزرگ اسلامی. ج11، ص 428 – 455.

ستوده، منوچهر «ارگ، دوره اسلامي»، دائره‌المعارف بزرگ اسلامي، جلد 7. تهران: مركز دائره‌المعارف بزرگ اسلامي، 1375.

______. «قلاع، سابقه تاريخي»، معماري ايران دوره اسلامي، به کوشش محمد يوسف کياني. تهران: چاپخانه ارشاد اسلامي، 1366.

سرافراز، علی اکبر. «بیشاپور»، شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران، جهاد دانشگاهی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1366، ج2، ص‌22- 74.

سعیدی، عباس. «بازار، بازار در عصر اسلامی». دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1381. ج11، ص120-122.

سلطان‌زاده، «بازارها در شهرهای ایران»، شهرهای ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی. تهران: جهاد دانشگاهی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1366. ص383 – 456.

صراف، محمد رحیم. «هگمتانه»، شهرهای ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و جهاد دانشگاهی، 1368.

عبدی، کامیار. «پایتخت‌های شاهنشاهی هخامنشی»، پایتخت‌های ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1374. ص147 – 234.

عسگراف، ع. «آغاز عصر آهن در ماورای آمودریا»، تاریخ تمدن‌های آسیای مرکزی. ج1. بخش اول، ترجمۀ صادق ملک شهمیرزادی، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، 1375.

علیمردانی، مسعود. «سیر تحول پدیده شهرنشینی و ویژگی‌های اجتماعی شهرنشینان در اندیشه ابن خلدون». مجله علوم انسانی ویژه تاریخ، دانشگاه الزهرا، سال شانزدهم، شماره 59، تابستان 1385، ص 97 – 123.

فرای، ر. ن. «سامانیان»، تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه (پژوهش دانشگاه کمبریج). ترجمۀ حسن انوشه. تهران: امیرکبیر، 1363.ص119 – 141.

فلامکی، منصور.«شکل‌گیری شهرهای ایران»، شهرهای ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و جهاد دانشگاهی، 1366، ج2، ص‌1- 21.

کابلی، میرعابدین. «شهداد»، شهرهای ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی. تهران: جهاد دانشگاهی و وزارت ارشاد اسلامی، 1368. ص66 – 106.

کارستن کولپ، «سیر و تحول اندیشۀ دینی: دورۀ پارتیان». تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، به کوشش احسان یارشاطر. ترجمۀ حسن انوشه. تهران: امیرکبیر، 1381. ج3، قسمت دوم، ص 256- 280.

کاهن، کلود. «قبایل، شهرها و سازمانبندی اجتماعی»، تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه (پژوهش دانشگاه کمبریج). ترجمۀ حسن انوشه. تهران: امیرکبیر، 1363. ص263 – 282.

کریستوفر برونر، «تقسیمات جغرافیایی و اداری، ماندگاه‌ها و اقتصاد»، در تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، ج3، قسمت دوم، به کوشش احسان یارشاطر، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1381، ص‌149- 188.

کریمی، اصغر. «تیسفون»، دانشنامۀ جهان اسلام، ج8. تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، 1383.

______. «معماري ارگ بم و صنعت ابريشم»، مجموعه مقالات دومين کنگره معماري و شهرسازي، ارگ بم، تهران: سازمان ميراث فرهنگي، 1382.ج1، ص241 – 270.

کلایس، ولفرام. «شهرهای اورارتو»، نظری اجمالی به شهر و شهرنشینی در ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی. تهران: ارشاد اسلامی، 1365. ص78 – 94.

کولپ، کارستن. «سیر و تحول اندیشۀ دینی: دورۀ پارتیان»، تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، ج3، قسمت دوم، به کوشش احسان یارشاطر، ترجمۀ حسن انوشه. تهران: امیرکبیر، 1381.ص239 – 280.

کیانی، محمدیوسف. «پایتخت‌های ساسانیان»، پایتخت‌های ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی. تهران: سازمان میراث فرهنگی، 1374.ص281 – 300.

کیانی، محمدیوسف، «پایتخت‌های اشکانیان»، در پایتخت‌های ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی، 1374. ص235 – 280.

______. «شهر جرجان». در نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران:  ارشاد اسلامی و هما، 1365، ص230 – 266.

كلايس، ولفرام، «قلاع، معماري»، ترجمۀ عليرضا ميهني، معماري ايران دوره اسلامي، به كوشش محمد يوسف كياني، تهران: چاپخانه ارشاد اسلامي، 1366.

گلشن، صدیقه. «گلستان باغ گلستان، ارگ تاریخی تهران»، مجموعه مقالات کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ارگ بم (تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1374)، ج2، ص 720- 759.

گوبه، هانيس، «ارگ بم»، ترجمة کرامت‌الله افسر، نظري اجمالي به شهرنشيني و شهرسازي در ايران، به کوشش محمد يوسف کياني، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1365. 320– 319.

لوکرنین، «نهادهای سیاسی، اجتماعی و اداری: مالیات‌ها و بازرگانی»، در تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، ( از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان)، به کوشش احسان یارشاطر، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیر کبیر، 1381، ص71 – 148.

مایلز، ج. ک. «سکه‌شناسی»، تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه (پژوهش دانشگاه کمبریج). ترجمۀ حسن انوشه. تهران: امیرکبیر، 1363.ص315 – 329.

محمدجان‌اف، «اقتصاد و نظام اجتماعی در آسیای مرکزی در دورۀ کوشان»، تاریخ تمدن‌های آسیای مرکزی، بخش 2، ج2،

مشایخ فریدنی، آذرمیدخت. «مرو در دورۀ خلفای راشدین»، مجلۀ تحقیقات تاریخی (مرونامه). شمارۀ 6 و 7، پاییز و زمستان 1371: ص 133- 154.

مشایخ فریدنی، آذرمیدخت. «مرو در عهد بنی امیه»، مجلۀ تحقیقات تاریخی (مرونامه). شمارۀ 6 و 7، پاییز و زمستان 1371: ص 133- 154.

معیری، هایده. «مرو تاریخی و مرو کهن»، مجلۀ تحقیقات تاریخی (مرونامه). شمارۀ 6 و 7، پاییز و زمستان 1371: ص7- 70.

مفتاح، الهامه. «جغرافیای تاریخی مرغاب»، مجلۀ تحقیقات تاریخی (مرونامه). شمارۀ 6 و 7، پاییز و زمستان 1371: ص 71- 132.

ملک زاده، مهرداد. «پایتخت‌های ماد»، پایتخت‌های ایران. به کوشش محمد یوسف کیانی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1374. ص 83-146.

____. «نگاه بر دوره و سبک ناشناختۀ مادی در تاریخ معماری و شهرسازی ایران»، مجموعه مقالات کنگرۀ معماری و شهرسازی ایران در ارگ بم. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1376.

ملکزادۀ بیانی،  بانو. «تاریخ سکه در اسلام»، مجلۀ معارف اسلامی، دورۀ جدید، شمارۀ اول، 1352، ص31- 45؛

ملکزادۀ بیانی، بانو. «سکه‌های زیاری»، مجلۀ معارف اسلامی. دورۀ جدید. شمارۀ سوم، 1353، ص23- 36؛

ملک شهمیرزادی، صادق، «بررسی مفهوم شهر از دیدگاه باستان‌شناسی»، مجموعه مقالات دومین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران ارگ بم، تهران: سازمان میراث فرهنگی، 1378، ج1، ص 31- 40.

____. «خلاصه‌ای از باستان‌شناسی پیش از تاریخ ایران»، در تاریخ ایران باستان، تهران: سمت، 1377، ص 17 – 52.

موسوی، محمود. «باستان‌شناسی / باستان‌شناسی در جهان اسلام / ایران» دانشنامۀ جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ج1، ص492-510.

مهرداد شکوهی، «مقایسۀ نفوذ شهرهای ایران در هند»، شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی (تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و جهاد دانشگاهی، 1370)، ج4، ص 263

نجد سمیعی، فرامرز. «تخت سلیمان»، دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1380. ج6. ص 709-711.

ورجاوند، پرویز، «شهرسازی و شهرنشینی در ایران»، در شهرهای ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و جهاد دانشگاهی، 1370، ص 1- 45.

هارپر، پرودنس، «نقره ساسانی»، در تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، (از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان)، به کوشش احسان یارشاطر، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیر کبیر، 1381، ص653 – 682.

هریس، چنسی؛ اولمن، ادوارد. «ماهیت شهر»، مقالاتی دربارۀ شهر و شهرسازی، گردآوری و ترجمه منوچهر مزینی. تهران: دانشگاه ملی ایران، 1355.

هوف، دیتریش، «شهرهای ساسانی»، ترجمۀ محمدرحیم صراف، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران، ارشاد اسلامی و هما، 1365، ص‌176- 204؛

________. «فیروزآباد»ترجمۀ کرامت الله افسر، شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران، جهاد دانشگاهی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1366، ج2، ص‌75- 117.

_____. «نظری اجمالی به پایتخت‌های قبل از اسلام»، در پایتخت‌های ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی، 1374. ص1 – 82.

یوسفی‌فر، شهرام «بررسی ویژگی‌ها و مؤلفه‌های تاریخی مفهوم شهر در سده‌های میانۀ تاریخ ایران»، فرهنگ. سال نوزدهم، شماره چهارم. پیاپی 60، زمستان 1385. ص 263-304.

______. « تأملاتی در مقوله شکل شهر و مناسبات شهرنشینی در سده‌های میانه تاریخ ایران». فرهنگ. سال هجدهم، شماره چهارم. پیاپی 56، زمستان 1384. ص 217-261.


 

منابع و مآخذ عربی

ابی عبدالله یاقوت بن عبدالله الحموی. مُعجَم البُلدان. تهران: مکتبة اسدی، 1965.

ابن‌حوقل، ابی‌القسم النصیبی. صورة الأرض. لیدن: مطبعة بریل، 1967.

ابن‌خردادبه، عبيدالله بن عبدالله. المسالک و الممالک. تصحیح ميخائيل يان دخويه. ليدن: مطبعة بريل،1967.

ابن رسته، ابي علي احمد بن عمر ، کتاب الاعلاق النفیسه. لیدن: بریل، 1967.

ابن‌الفقیه، ابی ‌بکر احمد بن محمد الهمدانی. مختصر کتاب البدان. لیدن: مطبعة بریل، 1967.

ابی‌اسحاق ابراهیم بن محمد الفارسی الاصطخری المعروف بالکرخی. مسالک و ممالک. تصحیح ميخائيل يان دخويه. لیدن: مطبعة بریل، 1967.

المقدسی المعروف بالشاری، شمس‌الدین ابی‌عبدالله محمد بن احمد بن ابی‌بکر البناء الشامی. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. تصحیح ميخائيل يان دخويه. لیدن: مطبعة بریل، 1967.

سمعاني، عبدالكريم بن محمد سمعاني، الأنساب، تصحيح عبدالرحمن معلمي اليماني. حيدرآباد دكن: دانشگاه عثمانيه و دائرة‌المعارف العثمانيه، 1382ـ1402 ق.

ماوردی، ابی الحسن علی بن محمد بن حبیب البصری البغدادی، احکام السلطانیه. تصحیح احمد عبدالسلام. بیروت: دارالکتب العلمیه، 2006م / 1427ق،

***

بارتولد، و. «بخاری». دائرةالمعارف الاسلامیه. مصر، قاهره، الجنة: مطبعة الاعتماد، 1937م/ 1356ق.

ثامری، احسان ذنون عبداللطیف، الجغرافیا التاریخیه لمدینه بخاره فی القرون الهجریه الاولی، الاردن: مرکز ناصر للخدمات الجامعیه، 1999م.

 

 

Books

Burnes, Alexander. Travels into Bokhara (Together with a narrative of a voyage on the Indus). 3 Vol. London and New York: Oxford Unversity Press: 1973.

Diodorus of Sicily, English translation, by C. Brad Fordwells,Vol. 8 London: Harvard, 1970.

Henry Skrine, Francis; Denison Ross, Edward. The Heart of Asia,(in The Middle East collection). New York: Arno Press, 1973.

Minasian Caro, Owen. Shahdiz (of Ismaili Fame, Its Seige and Destruction), London: Luzag and Company Ltd, 1971.

Minorsky ,V. Iranica (Twenty Articles),  Tehran, University of Tehran, 1964.

Caro. Owen Minasian, Shahdiz (of Ismaili Fame, Its Seige and Destruction), London: Luzag and Company Ltd, 1971.

Pope, Arthur upham. A survey of Persian art. Tehran: Soroush, 1977, Vol 3.

Stronach, D “Pasargad”, CHI (the Cambridge History of Iran), Vol. II, Cambridge University Press, 1985, p. 838.

Stronach, Pasargade, Oxford university Press, 1978.

 

Vambery, Arminius. History of Bokhara, (in The Middle East collection). New York: Arno Press, 1973.

UNESCO, History of Civilization of Central Asia, 5 volumes,  UNESCO: 1992.

 

 

Articles

 

Afshar. K, »Arg – e Alishah«, Encyclopaedia Iranica. London: boston, 1988, Vol, II. P.396-397.

_____. »Arg – e karim khan, Encyclopaedia Iranica. London: boston, 1988, Vol, II. P. 397-398.

Ambum, Stephen & Michael L. Bates and Willem Floor, “Coins and Coinage”, Encyclopaedia Iranica, Mazda Publishers, 1999, Vol. VI, p. 14- 41.

Balland, Danhil; Bazin, Marcel. “Deh”. Encyclopaedia Iranica. Vol. VII.    :Mazda Publishers, 1999. p. 204-209.

Bosworth, C. Edmund. “Bukhara II, From the Arab Invensions to the Mongols”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV.    :Mazda Publishers, 1999. p. 513-515.

______. “Capital Cities II, in Islamic Times”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV.    :Mazda Publishers, 1999. p. 770-774.

______. “Chorasmia, in Islamic Times”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV.    :Mazda Publishers, 1999. p. 516-517.

______, “Dehestān”, in Encyclopaedia Iranica, Mazda publishers, Vol. VII, p.215- 216.

______. “The Banu Ilyas of Kirman”. Iran and Islam (in Memory of the late Vladimir Minorsky). Editor: C. E. Bosworth. Edinburgh: University Press, 1971.

 

Boyce, M. “Ataškada”, “Ādurfranbāg”, “Ādurgušnasp”, “Ādurburzēn-Mihr”, Encyclopaedia Iranica, New York, Routledge, 1985, Vol. I, p. 472- 476.

Bregle, Yuri. “Bukhara III, After the Mongol Invasions”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV.   Mazda Publishers, 1999. p. 515-524.

Frye، R. N. “Bukhara I، in Pre-Islamic Times”. Encyclopaedia Iranica، Vol، IV. Mazda Publisher. 1999. p. 511-513.

Gignoux, Philippe. “Dastgerd”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV.    :Mazda Publishers, 1999. p. 105-106.

Hourcade, Bernard, “Delārestaq”, Encyclopaedia Iranica, Vol. VII, p. 233-234.

Kleiss, W. “Bārū”. in Encyclopaedia Iranica, Routledge & Kegan Paul, New York, 1989, Vol. III, p.836-837.

Kroger، Jens، «Ctesiphon»، in Encyclopaedia Iranica، New York، Columbia University and Mazda Publisher، 1999، Vol، VI. P. 446-448.

Lambton, Ann K. S. “Cities III, Administration and Social Organization”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV.    :Mazda Publishers, 1999. , p. 607- 623.

Lockhart, L. Planhol, x. Bastani Parizi, A.M. »Bam« in Encyclopadia of Iranica، Mazda Publishers, 1999، Vol، III. P. 649-654.

Miles, George C. Miles, “the Coinage of Bawandids of Tabaristan”, Iran and Islam (in Memory of the Late Vladimir Minorsky), Ed: C. E. Bosworth. Edinburgh University Press, 1971, p. 443- 460

Mair, Victor; Skjaervø, Orodsoktor. “Chinese Turkestan (Sinkiang- Xin-Jiang) Iranian Elements in pre-Islamic Times”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV.    Mazda Publishers: 1999.

Minorsky ,V. . “Ibn Farighun and The Hudud Al – Alam”, Iranica (Twenty Articles),  Tehran, University of Tehran, 1964, p. 326 – 332.

Perry، J.R، « Arg » in Encyclopaedia Iranica، London: Boston، 1988، vol, II. P. 395-396.

Planhol, De Xavier. “Cities I, Geographical Introduction”. Encyclopaedia Iranica. Vol, V.   Mazda Publishers, 1999. p. 460-484.

Rapoport, Yuni Aleksandovich. “Chorasmia, Archealogy and pre-Islamic History”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV.    :Mazda Publishers, 1999.

Shapur Shahbazi, A. “Capital Cities I, in pre-Islamic Times”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV. Mazda Publishers, 1999. p. 768-770.

Stronach, D. “Pasargad”, CHI ( the Cambridge History of Iran), Vol. II.     Cambridge University Press, 1985. 838 – 841.

Tafazzoli, Ahmad. “Dehqān, in the Sasanian Period”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV.    :Mazda Publishers, 1999. p. 223-226.

Togan, Isenbike. “Chinese Turkestan (Sinkiang- Xin-Jiang) Iranian Elements From the Advent of Islam to the Mongols”. Encyclopaedia Iranica. Vol. IV.    :Mazda Publishers, 1999.

Vallat, F. “Elam” in Encyclopaedia Iranica, New York, 1998, Vol 8, p. 301-344.

Young, T. C. & Stronach, D.& K.Schippnann & Huff, D. & V. Masson, M. & Hillenbrand, R. Pugachenkova, G. A & Rtvekadze, E. V. “Archeology” in Encyclopaedia Iranica, Vol II, Routledge & kegan Paul. 1999. p.281- 326.

 

 

 

 

 

City and Urbanization in Samanid Period

 

Abstract

 

Samanid period was one of the most effective on the cultural and civilization in Iran. Cities in Samanid area were beds flourish different elements of cultural and civilization. On the other hand geographical condition and other elements such as social, cultural, political, economic conditions had effects on bases of development of cities in this period. Study about city from the point of its historical antecedent is an important need for our society and since city and urbanization in the period of Samanid had an effective role in the history of city and urbanization, so this subject is rethought and analyzed in this thesis.

This thesis comprises the 10th century of history of Iran and historical geography in the eastern Iran (Khorasan & Transoxiana). The main issue in this thesis is study about effective elements on construction of city and urbanization like historical antecedent of social, economic and cultural elements (land owner/Dehghan / Dehkan; Villages, urban economy) and the role of Samanids in the flourishing of city and urbanization.

The method of this thesis is historical on the base of history and geography sources. The achievements of this thesis are: research about situation of Samanid cities; study about social, cultural, economical and political element which had effect on flourishing of cities in that period: rethinking of relative concepts whit city and urbanization: research about Sogdian city-oases: and rethinking of Bokhara’s anatomical structure in Samanid period. In order to this, Samanid city has been investigated on the base of city construction antecedent and the effect of Samanid period on that.

Key words: Samanid, History of City and Urbanization, Sog(h)d (Sogdiana), Bokhara (Bukhara).

 

 

 

 

Shahid Beheshti University

Department of Literature & Humanities

Faculty of History

 

Ph.D THESIS

 

Subject:

City and Urbanization in Samanid Period

 

Supervisor:

Dr Allahyar Khalatbari

 

Advisor:

Dr Ali-Asghar Mosadegh & Dr Ghobad Mansorbakht

 

 

Researcher:

Hasan Bastani Rad

 

 

2008 September

 

[1] این عنوان‌ها چندان قاطعانه به کار رفته‌اند که بر نام کتاب‌های چندی قرار گرفته‌اند. از آن میان است:

ریچارد ن. فرای، عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا (تهران: سروش، 1375)؛ محمدرضا ناجی، تاریخ و تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان (تهران: مجمع علمی تمدن، تاریخ و فرهنگ سامانیان، 1378)؛ همو، سامانیان، دورۀ شکوفایی فرهنگ ایرانی- اسلامی (تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1380). جواد هروی، تاریخ سامانیان، عصر طلایی ایران بعد از اسلام (تهران: امیرکبیر، 1380).در همین راستا آدام متز کتاب تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری (ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران: امیرکبیر، 1364)را نوشته است. ریچارد فرای، در یک‌‎جا عصر زرین را در سده سوم قمری می‌داند که با اعتلای زبان عربی به وقوع پیوست و در جای دیگر با در نظر گرفتن اعتلای زبان فارسی جدید (دری) معتقد است «رنسانس ایرانی» که در واقع «رنسانس ایرانی- اسلامی» بود، در دورۀ سامانیان و در قلمرو آنها رخ داد که از این رو آن را عصر سیمین نامیده است: ریچارد نلسون فرای،  بخارا دستاورد قرون وسطی، ترجمۀ محمود محمودی (تهران: علمی و فرهنگی، 1384) ص121 و 123؛ همو، «سامانیان»، تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، از اسلام تا سلاجقه، گردآوری، ریچارد. ن. فرای، ترجمۀ حسن انوشه (تهران: امیرکبیر، 1363). ص 128.

[2]  نتیجه کاوش‌های باستان‌شناسان روسی در برخی کتاب‌ها منتشر شده است. از آن میان است:

گرگوار، فرامکین،  باستانشناسی در آسیای مرکزی، ترجمۀ صادق ملک‌شهمیرزادی (تهران: موسسۀ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه،1372).

UNESCO, History of Civilization of Central Asia, 5 volumes,  UNESCO: 1992.

ترجمه اثر فوق با این مشخصات انتشار یافته است: تاریخ تمدن‌های آسیای مرکزی. ترجمۀ صادق ملک شهمیرزادی (تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، 1375-1376).

[3]  یوسف مجیدزاده، آغاز شهرنشینی در ایران (تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1368).

 [4] مانند: صادق ملک شهمیرزادی، مبانی باستان‌شناسی ایران، بین النهرین، مصر (مجموعه دروس باستان‌شناسی و هنر پیش از تاریخ)، تدوین حسین محسنی و محمدجعفر سروقدی (تهران: جهاد دانشگاهی و محیا، 1373). همو، «بررسی مفهوم شهر از دیدگاه باستان‌شناسی»، مجموعه مقالات دومین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران ارگ بم  (تهران: سازمان میراث فرهنگی، 1378)، ج1، ص 31- 40.

[5] سید منصور سیدسجادی، نخستین شهرهای فلات ایران، 2 جلد (تهران: سمت، 1384).

 

[6] Nina Viktorovna Pigulevskaja (1894 – 1970)

[7] Wasili Vladimirovich Barthold (1869-1930)

[8] Guy Le Strange (1854 – 1933)

[9]. احمد اشرف، «ويژگي‌هاي تاريخي شهرنشني در ايران دورة اسلامي». نامة علوم اجتماعي، دانشكدۀ علوم اجتماعي و تعاون دانشگاه تهران، دوره 1، شماره 4، تيرماه 1353، ص 7ـ49.

[10] حسین سلطان‌زاده، روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران (تهران: آگاه، 1362)؛ همو، مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران (تهران: نشر آبی، 1365). همچنین است دیگر کتاب‌ها و مقاله‌های وی در باره تاریخ ساخت شهر، عناصر کالبدی، شهرنشینی و… مانند: معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی (تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1377)؛ فضاهای شهری در بافت‌های تاریخی ایران (تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چاپ سوم، 1385)؛ بازارهای ایرانی (تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی،1380)؛ تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون، (تهران، آگاه، 1364) و..

[11] . محسن حبیبی، از شار تا شهر (تهران: دانشگاه تهران، 1375).

[12]. شهرام يوسفي‌فر، ساختار اقتصاد شهري در ايران دورۀ سلجوقيان، پايان‌نامۀ دورۀ دكتري گروه تاريخ، به راهنمايي دکتر اللهيار خلعتبري، دانشگاه شهيد بهشتي، 1382.

[13]. جلد نخست اين اثر با مشخصات زير منتشر شده است:

ـ نظري اجمالي به شهرنشيني و شهرسازي در ايران، به كوشش محمديوسف كياني (تهران: وزارت ارشاد اسلامي با همكاري شركت هما، 1365).

جلد‌هاي دوم و سوم و چهارم اين اثر نيز با اين مشخصات انتشار يافته‌اند:

ـ شهر‌هاي ايران، به كوشش محمديوسف كياني (تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ج 2، 1366؛ ج 3، 1368؛ ج 4، 13750.

[14]. پايتخت‌هاي ايران، به كوشش محمديوسف كياني (تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1374).

[15]. The Proceedings of the International Conference on Urbanism in Islam (ICUIT), Oct, 22-28, 1989. Urbanism in Islam, Tokyo, 1989.

[16]. “مركز مطالعات فرهنگي خاورميانه‌اي توكيو”، شهرنشيني در اسلام، 3 جلد، ترجمۀ مهدي افشار (تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383).

 

 

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “دانلود پایان نامه شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

7 + 1 =

شناسه محصول: d2049 دسته: برچسب: , , ,