حراج!

مدیریت فرهنگی جامعه توسط پیامبر اسلام‌ از دیدگاه قرآن کریم و روایات

39,000تومان 19,000تومان

توضیحات

چکیده:

فرهنگ به عنوان سیستم و نظامی متشکل از اجزاء (مانند: عقاید، آداب و رسوم اجتماعی، مواریث ملی، خصلت‌های بومی، قومی و مذهبی) است که در طول تاریخ از شیوه زندگی مردم پدید می‌آید و مدیریت نیز به رهبری و هدایت جامعه، سازمان، گروه و یا مجموعه‌ای به سمت هدف مطلوب (رشد و کمال) با به کار‌گیری عوامل و نیروهای مادی و معنوی است. با این بیان مدیریت فرهنگی نیز به عنوان شیوه و روش اداره کردن فرهنگ اجتماعی از جمله مهم‌ترین مقوله‌های بشری در طول تاریخ بوده است. آنچه پرداختن به این مقوله را لازم و ضروری می‌نماید، حضور اسلام در عرصه‌های مختلف مدیریت جهانی و همچنین لزوم معرفی والاترین نمونه مدیریتی طول تاریخ یعنی پیامبر اسلام6است. البته در مورد پیشینه این موضوع باید گفت که با بررسی‌های انجام شده به این نتیجه می‌رسیم که بحث مدیریت فرهنگی یک بحث نو ظهور است که در عصر اخیر به آن پرداخته شده است و آثار قدیمی‌تر صرفاً به سیر زندگانی پیامبر اسلام6اشاره داشته‌اند. بر این اساس در راستای دستیابی به مدیریت فرهنگی پیامبر6 در عرصه‌های مختلف جغرافیایی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بررسی شیوه‌ها و ابزارهایی ضروری به نظر می‌رسد. این شیوه‌ها و ابزارهای مدیریتی عبارت‌اند از: صداقت، صبر و مدارا در برابر ناملایمات، تلاش برای وحدت با ادیان الهی، مبارزه با جنگ‌های روانی، مبارزه با عقاید خرافی، استفاده از منطق و استدلال در تبیین معارف اسلامی، بیان صدق و راستین با مردم، پایبندی به قانون، برخورد قاطع با منافقان و دشمنان اسلام، استفاده از ارتباطات رسانه‌ای، استفاده از مکان‌های مذهبی، استفاده از ابزارهای تبلیغی، تدوین و اجرای قانون در جامعه، احیای شعائر اسلامی، تصمیمات راهبردی در مواجهه با فتنه‌های دشمنان، نیروی نظامی بازدارنده. بر این اساس تحقیق مورد نظر با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی و علومی همچون علوم قرآن، تفسیر، حدیث، تاریخ اسلام، مدیریت و … به صورت کتابخانه‌ای و روش گردآوری فیش برداری انجام شده است تا بتوان شیوه مدیریت فرهنگی پیامبر اسلام 6 را معرفی نمود.
واژگان کلیدی: سیره پیامبر6، فرهنگ، مدیریت، مدیریت فرهنگی

فهرست مطالب

عنوان صفحه

مقدمه 1
فصل اول: کلیّات و مفهوم شناسی 3
1- 1. کلیّات 4
1-1-1. بیان مسئله 4
1-1-2. علت انتخاب موضوع 4
1-1-3. ضرورت و اهمیت موضوع 5
1-1-4. سابقه پژوهش 6
1-1-5. جنبه جدید بودن و نوآوری پژوهش 10
1-1-6. فواید تحقیق 10
1-1-7. پرسش اصلی 10
1-1-8. پرسشهای فرعی پژوهش 11
1-1-9. فرضیههای پژوهش 11
1-1-9-1. فرضیه اصلی 11
1-1-9-2. فرضیههای فرعی 11
1-1-10. پیش فرضهای پژوهش 12
1-1-11. اهداف پژوهش 12
1-1-11-1. اصلی 12
1-1-11-2. فرعی 12
1-1-12. روش گردآوری اطلاعات 13
1-1-13. نتایج علمی و عقلی پژوهش 13
1-2. مفهوم شناسی 14
1-2-1. معنای لغوی و اصطلاحی«مدیریت» 14
1-2-2. معنای لغوی و اصطلاحی «فرهنگ» 15
1-2-3. معنای لغوی و اصطلاحی «جامعه» 19
1-3. اهمیّت مدیریت 19
1-4. اهمیت فرهنگ 21
1-5. اهمیت و ضرورت مدیریت فرهنگی در اسلام 21
1-6. بررسی ابعاد مدیریت فرهنگی در اسلام و غیر اسلام 25
1-7. نقش مديريت فرهنگي در جامعه اسلامی 31
1. پذیرفتن سنت هاي نيک جامعه 32
2. ارتقاء باورهای ديني 33
3. حفظ ارزش و کرامت انسانی 35
4. توجه به اصل عدالت 37
5. توجه به اصل آزادي 39
فصل دوم: ابزارها و شیوه های مدیریت فرهنگی پیامبر اکرم6 41
2-1. ابزارهای مدیریت فرهنگی 42
2-1-1. ابزارهای بازدارنده 42
2-1-1-1. تصمیمات راهبردی در مواجهه با فتنههای دشمنان 42
2-1-1-2. تدوین و اجرای قانون درجامعه 44
2-1-1-3. اجرای حدود و مجازات‌های شرعی 45
2-1-1-4. نیروی نظامی 46
2-1-2. ابزارهای ارتباطی 49
2-1-2-1. دیدارهای مردمی 49
2-1-2-2. ابزارهای تبلیغی 50
2-1-2-2-1. استفاده از ارتباطات رسانهای (مکاتبات) 50
2-1-2-2-2. اعزام مبلغین و هیئت های تبلیغی 51
2-1-2-3. منابع تبلیغ 52
2-1-2-3-1. قرآن 53
2-1-2-3-2. سنت نبوی 53
2-1-2-3-3. حكمت و اندرز نيكو 54
2-1-2-4. سفر حاکم اسلامی به نقاط مختلف 55
2-1-2-5. استفاده از شعائر اسلامی برای ارتباط با عامه 55
2-1-2-6. استفاده از مکانهای مذهبی 57
2-2. شیوههای مدیریت فرهنگی 58
2-2-1. شیوه رفتار فردی 59
2-2-1-1. بیان صدق و راستین با مردم 59
2-2-1-2. منش و شخصیّت 61
2-2-1-3. صداقت، صبر و مدارا در برابر ناملایمات 62
2-2-1-4. استفاده از منطق و استدلال در تبیین معارف اسلامی 66
2-2-1-5. پاسخ به شبهات و سوالات مردم 69
2-2-2. شیوه رفتار حکومتی 71
2-2-2-1. برخورد قاطع با منافقان و دشمنان اسلام 71
2-2-2-2. مبارزه با عقاید خرافی 74
2-2-2-3. مبارزه با جنگهای روانی 75
2-2-2-4. پایبندی به قانون 76
2-2-2-5. طرح مشترکات میان ادیان آسمانی 78
فصل سوم: عرصههای مدیریت فرهنگی پیامبراکرم6 80
3-1. عرصههای جغرافیایی 81
3-1-1. جهان شمولی مدیریت فرهنگی اسلامی 82
3-1-2. اقدامات عملی پیامبر6 در راستای مدیریت فرهنگی جهان شمول 83
3-1-2-1. هجرت عاملی برای اشاعه فرهنگ 83
3-1-2-2. ارسال نامه به مناطق مختلف 85
3-1-2-3. ارسال نماینده به سوی امپراطوریها 86
3-1-2-4. انتقال فرهنگ با پذیرش نمایندگان سرزمین ها دیگر 87
3-1-2-5. نمایاندن قدرت اسلام با اعزام سریه و برخورد های نظامی 88
3-1-2-6. تبلیغات فرهنگی مناسب در مکانهای راهبردی 90
3-2. عرصههای سیاسی 91
3-2-1. تشکیل حکومت بر پایه دین و توحید 92
3-2-2. توجه به عدالت در حکومت 94
3-2-3. تعاون و همکاری بین حکومت و مردم 97
3-2-4. رحمت و مودّت حاکم نسبت به مردم 97
3-2-5. جلب منافع و دفع مفاسد از اهداف حکومت 98
3-2-6. شورا و مشورت در حکومت اسلامی 99
3-2-6-1. اهمیت مشورت در حکومت از دیدگاه اسلام 100
3-2-6-2. مشورت حاکم اسلامی با زیر دستان در مواقع حسّاس 101
3-3. عرصههای اجتماعی 102
3-3-1. ارتقاء سطح بصیرت و علم آموزی 103
3-3-2. توجه به تربیت فردی 105
3-3-3. اصلاح خانواده و توجه به آن 105
3-3-4. توجه به آحاد جامعه به ویژه محرومان 107
3-3-5. توجه به تربیت اجتماعی و مبارزه با فرهنگ جاهلی 109
3-3-6. تحکیم روابط اجتماعی 113
3-3-6-1. حسن معاشرت و توجه به اخلاق نیکو در جامعه 115
3-3-6-2. برخورد نیکو با افراد تازه مسلمان 118
3-3-6-3. احترام به اقلیت های مذهبی در جامعه 119
3-3-7. ترویج فرهنگ عدالتگرایی و ظلم ستیزی 120
3-3-8. ترویج اعتدال و میانهروی در جامعه 125
3-4. عرصه های اقتصادی 127
3-4-1. برنامه ریزی اقتصادی 127
3-4-2. درآمد و تولید 128
3-4-2-1. توجه به کار و کسب روزی حلال 128
3-4-2-2. ضرورت تلاش انسان برای کسب روزی 129
3-4-2-3. برخورد با برخی از معاملات زمان جاهلیت 130
3-4-2-4. حرمت ربا 132
3-4-2-5. تعیین محل مناسب برای کسب و تجارت 132
3-4-2-6. خودداری از غش در معامله 133
3-4-2-7. تشکیل بیت المال محلی برای جمعآوری درآمدهای حکومتی 133
3-4-3. توزیع و مصرف 134
3-4-3-1. میانهروی در مصرف 134
3-4-3-2. عدالت در تقسیم غنائم 136
3-4-3-3. توجه به انفاق 137
نتیجه گیری 140
پیشنهادات 142
منابع و مأخذ 143

مقدمه

درود بی پایان بر امین خداوند، پیشوای انبیاء، محمد مصطفی‌6 و خاندان بزرگوار ایشان. خورشید تابنده اسلام چهارده قرن پیش از سرزمین حجاز تابیدن گرفت و در زمان کوتاهی در بخش بزرگی از دنیای متمدن آن روز، استقرار یافت و اکنون قسمت قابل توجهی از جمعیت جهان یعنی یک چهارم جمعیت سر به اطاعت او دارند.
از آن روزگار تا به امروز عالمان و اندیشمندان، با سعی و تلاش فراوان به نگارش کتاب‌هایی در مورد این آیین آسمانی و سیره و رفتار رسول خدا‌6 پرداخته و هر یک به فراخور هشیاری و توانایی علمی خود از این دریای بیکران بهره‌ای برده‌اند.
ضرورت مطالعه و شناخت سنت رسول خدا‌6 و شخصیت الهی ایشان به عنوان الگوی عملی دینداری که ابعاد مختلف اسلام در لحظه لحظه حیات ایشان تجسم یافت، بیش از پیش مورد توجه قرار می‌گیرد.
از جمله این ابعاد، رفتارها و عملکرد‌های سیاسی- اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی پیامبر‌6 می‌باشد که در طول 23 سال به تحول جامعه جاعلی به یک حکومت اسلامی منجر گردیده و در واقع اجرای قوانین اسلام را در سطح اجتماع محقق ساخته است.
اگر بعد از این همه مدت به بررسی ابعاد مختلف (سیاسی- اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی) شخصیت رسول خدا‌6 می‌پردازیم. در جستجوی روش‌های یک سیاست‌مدار (هر چند موفق و منحصر به فرد) در لابلای صفحات تاریخ نیستیم؛ بلکه معتقدیم مجموع این رفتارها و ابعاد گوناگون در تداوم جریان هدایت انسان‌ها از طریق رب العالمین و در متن آموزش‌های الهی به مرحله ظهور رسیده است و ما باید برای مشکلات امروز خود به مطالعه برنامه‌های مدیریتی پیامبر خصوصاً در عرصه‌های فرهنگی پرداخته و راهکارهای مناسب را ارائه داده و به آن تمسّک جوییم.

خداوند در آیه 21 سوره احزاب می‌فرماید:
(لَقَدْ كانَ لَكُمْ في‏ رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثيرا)
«مسلماً برای شما در زندگی رسول خدا 6 سرمشق نیکویی بود، برای آنها که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند و خدا را بسیار یاد می‌کنند.»
طبق این آیه، رسول اکرم 6 برای تمامی مسلمانان به مثابه منبع، معدن و مرکزی است که همه وظایف، رفتار و اعمال از آن قابل برداشت و کشف است.
معرفی پیامبر 6 به عنوان اسوه حسنه در واقع بیانگر بزرگ‌ترین تفاوت میان مکتب انبیاء و غیر آن است؛ زیرا مکتب انبیاء از خصوصیت عملی بودن و به عینیت توجه داشتن، برخوردار است. نگارنده این نوشتار هرگز مدعی نیست که شخصیت و برنامه‌های رسول خدا 6 به طور کامل و دقیق بررسی و ارائه شده است بلکه سعی داشته است تا آن بخش از رفتارها و برنامه‌های مدیریتی در زمینه‌های (سیاسی- اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی) که در تحقق تشکیل و اداره‌ جامعه اسلامی و حفظ و تداوم آن نقش داشته است را تا حدی بررسی و معرفی و ارائه نماید. امید است که با کمک پروردگار این امر مهم به خوبی پایان یابد و قدمی مثبت را در مدیریت بهتر فرهنگی در سطح جامعه را بردارد.

فصل اول: کلیّات و مفهوم شناسی

1- 1. کلیّات

1-1-1. بیان مسئله
فرهنگ به عنوان سیستم و نظامی متشکل از اجزاء(مانند: عقاید، آداب و رسوم اجتماعی، مواریث ملی، خصلت های بومی، قومی و مذهبی) است که در طول تاریخ از شیوه زندگی مردم پدید می‌آید و مدیریت نیز به رهبری و هدایت جامعه، سازمان، گروه و یا مجموعه‌ای به سمت هدف مطلوب (رشد و کمال) با به کار‌گیری عوامل و نیروهای مادی و معنوی است.
با این بیان مدیریت فرهنگی نیز به عنوان شیوه و روش اداره کردن فرهنگ اجتماعی از جمله مهم‌ترین مقوله‌های بشری در طول تاریخ بوده است.
آنچه پرداختن به این مقوله را لازم و ضروری می‌نماید حضور اسلام در عرصه‌های مختلف مدیریت جهانی و همچنین لزوم معرفی والاترین نمونه مدیریتی طول تاریخ یعنی پیامبر اسلام6است.
بر این اساس تحقیق مورد نظر با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی و علومی همچون علوم قرآن، تفسیر، حدیث، تاریخ اسلام، مدیریت و … به صورت کتابخانه‌ای و روش گردآوری فیش برداری شده به سرانجام خواهد رسید تا بتوان شیوه مدیریت فرهنگی پیامبر اسلام 6 را معرفی نمود.
با این حال سؤال مهمی که در این قسمت پیش می‌آید این است که آیا می‌‌توان با بررسی عملکرد پیامبر اکرم 6در نحوه اداره جامعه آن روز، به یک برنامه منسجم فرهنگی برای اجرای آن در سطح جوامع امروزی دست پیدا کرد؟

1-1-2. علت انتخاب موضوع

با توجه به اینکه پیامبر اکرم‌6 آخرین نماینده خداوند برای دستیابی به سعادت و رستگاری بشر است. حال بهره‌مندی از این شخصیت منحصر به فرد و دریای بی‌کران معرفت در گرو شناخت صحیح آن است. اگرچه از مهم‌ترین مقوله‌های انسانی بحث از فرهنگ و مدیریت آن در عرصه‌های اجتماعی است اما تاکنون الگویی جامع و بدون نقص از اصول و شاخصه‌های آن ارائه نشده است از طرفی پیامبر اسلام6 به عنوان نمونه والای الگوی بشری در تمامی سطوح فردی و اجتماعی بهترین شخصیت به منظور دستیابی به الگویی جامع از شاخصه‌های مدیرت فرهنگی است. علاوه بر آن با توجه به این که امروزه بیشتر مشکلات بشر از ضعف فرهنگی نشأت می‌گیرد و همچنین کم‌یاب بودن منابع معتبر در این رابطه، بهتر است از این منظر به مدیریت پیامبر6توجه بیشتری شود. البته در میان کتب مختلفی که در مورد سیره نبوی نگاشته شده مطالب خوبی یافت میشود که می‌توان آنها را در یک مجموعه با عنوان مدیریت فرهنگی جمعآوری کرد.
در این پایان نامه نگارنده سعی بر آن داشته تا آن جایی که می‌شود به شاخصه‌های مربوط به مدیریت فرهنگی پیامبر 6توجه کرده و برخی از آنها را در این پژوهش بیان نماید، به این امید که گامی در جهت رفع گوشه‌ای از مشکلات فرهنگی جامعه اسلامی بردارد.

1-1-3. ضرورت و اهمیت موضوع

بدون تردید اسلام زیبا‌ترین و بهترین هدیه‌ای است که خداوند متعال توسط پیامبر اکرم‌6 به بشریت ارزانی داشته است. رسول گرامی اسلام‌6 قطعاً می‌تواند به عنوان آخرین فرستاده مطرح شود و تمام کمالاتی را که یک انسان می‌تواند به آن دست پیدا کند را دارا باشد به همین جهت است که خداوند از آخرین فرستاده خود به عنوان الگو و اسوه حسنه یاد می‌کند. طبیعی است که الگو بودن پیامبر6 قطعاً ارزشمند خواهد بود و جوامع انسانی در طول تاریخ توان الگو پذیری را خواهند داشت. بدیهی است در چنین شرایطی تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی پیامبر‌6 برای انسان‌های مسلمان و غیر مسلمان الگو بوده و بشریت نیز در تمام آن زمینه‌ها الگو‌پذیر است. کاملاً واضح است که نمی‌توان میان جنبه‌های فردی و اجتماعی الگو بودن پیامبر اکرم‌6 تفاوت قائل شد از این رو برای یک مسلمان به همان اندازه که رفتارهای فردی الگو است، رفتارها و برنامه‌های اجتماعی و گروهی وی نیز الگو خواهد بود. حضور پیامبر6 در اجتماع به شکل‌های گوناگون تحقق می‌یابد؛ چرا که پیامبر‌6 یک فرمانده بسیار لایق و رئیس یک حکومت است. از طرفی با توجه به نیاز بشر به معرفی یک الگوی والا در عرصه‌های مختلف بشری لازم و ضروری است که با بیان شاخصه‌ها و همچنین ابزار مدیریتی ایشان فصلی نو در مدیریت زندگی انسانی گشوده شود.

1-1-4. سابقه پژوهش

کتب و آثاری که در مورد نبی مکرم اسلام نوشته شده بیشتر جنبه تاریخی و زندگی نامه و یا سیره را داراست که مسائل گوناگون از جمله زندگی آن حضرت (از ولادت تا رحلت ایشان) را ذکر کرده‌اند و این امر ازهمان ابتدا مورد توجه دانشمندان اسلامی بوده است و البته در زمینه مدیریت جنگی و نظامی آن حضرت آثاری یافت شد. بنابراین می‌توان گفت بحث نحوه مدیریت پیامبر اکرم‌6 یک بحث جدید محسوب می‌شود و در عصر اخیر به این مسئله پرداخته شده است. برای نمونه در ابتدا به چند کتاب که در رابطه با موضوع پژوهش حاضر نگاشته شده است، اشاره می شود:
1- سيره نبوى« منطق عملى»، مصطفى دلشاد تهرانى‏، تعداد جلد: 3، موضوع: سيره پيامبر، ناشر: دريا، مكان نشر: تهران‏، سال چاپ: 1385 ش‏، نوبت چاپ: دوم‏. این کتاب که در سه دفتر نوشته شده (سيره فردى‏- سيره اجتماعي‏- سيره مديريتى‏) به جنبه‌های مختلف زندگی پیامبر اکرم6پرداخته و شخصیت آن حضرت را چه در حیطه فردی و یا اجتماعی و یا مدیریتی مورد بررسی قرار داده.
2- سيري در سيره نبوي،‏ مطهري، مرتضي، موضوع: سيره پيامبر، ناشر: صدرا، نوبت چاپ: بيست و يكم‏، محل چاپ: تهران‏. اين کتاب حاوي برخي مقالات و سخنراني‌هاي« استاد مطهري» است. بخش آغازين كتاب، محتواي دو مقاله كوتاه مؤلف، در تحليل جامعيت« اسلام»، در ميان شرايع ارائه شده است. سپس هشت سخنراني استاد مطهري، كه مضمون بيشتر آنها« سيره نبوي» است، عرضه شده است.
3- جلوه‏هايي از روش‌هاي چهارده معصوم: جلوه‏هايي از روش‌هاي سياسي، فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي پيامبر اکرم6، غفاري، حسين‏، موضوع: سيره پيامبر6، ناشر: احسن‏، نوبت چاپ: اول،‏ محل چاپ: تهران‏. در این کتاب مباحثي درباره بهره‏گيري از سيره و زندگاني پيامبر اكرم6 و حضرت فاطمه وجود دارد. نويسنده در اين كتاب ضمن نقل داستان‌هايي از زندگاني پيامبر اسلام6 و دختر گرامي ايشان، حضرت زهرا تلاش مي‏كند روش زندگاني آن دو بزرگوار را در زمينه‏هاي مختلف فرهنگي، تربيتي، اخلاقي، اجتماعي و اقتصادي مورد مطالعه قرار دهد تا راهگشاي زندگاني مخاطبان خويش باشد.
4- مديريت نظامي در نبردهاي پيامبر6، وتر، محمد ضاهر، مترجم: قائدان، اصغر، مصحح: شمسي‌پور، محمد باقر، موضوع: جنگ‏هاي پيامبر6، ناشر: صرير، نوبت چاپ: اول‏، محل چاپ: تهران‏. همانطور که از اسم کتاب مشخص است این کتاب در مورد جنگ های پیامبر6 و این که ایشان چگونه در مواقع حساس جنگ آن را مدیریت و تاکتیک های نظامی را اجرا می کردند.
5- پيامبر اعظم6 و جهاد و برده داري،‏ رضواني، علي اصغر، موضوع: سيره سياسي پيامبر6، ناشر: انتشارات مسجد مقدس جمكران‏، نوبت چاپ: اول‏، محل چاپ: قم‏. این کتاب در واقع مربوط به حیطه سیاسی حضرت می‌شود و در مورد مباحثی از جمله برده داری و جهاد صحبت می‌کند و گوشه‌ای از اقدامات مدیریتی حضرت را به نمایش می‌گذارد. این نویسنده همچنین کتابی با عنوان (پيامبر اعظم6‌ و رعايت حقوق اقليت‏ها و ارتداد) را نیز در کارنامه دارد که در واقع مربوط به همان حیطه سیاسی حضرت می‌شود و توجه حضرت به اقلیت‌ها در سطح جامعه را نشان می‌دهد.
6- آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان و آموزه‌های معنوی در سیره نظامی معصومان، امین رستمی، علی، موضوع: جهاد، ناشر: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، 1391ش. همان‌طور که گفته شد این کتاب از دو قسمت تشکیل شده که از یک منظر به بحث معنوی در سیره نظامی معصومین و در نگاه دیگر به بُعد فرهنگی آن توجه شده که مطالب جالبی از سیره آن عزیزان ارائه شده است.
در اینجا به چند مقاله در مورد سیره نبوی اشاره می‌شود:
1- جنبه‏هايي از مديريت بحران پيامبر اكرم با تأكيد بر موارد خاص: چهار غزوه بدر، احد، احزاب و تبوك‏، باقري، مصباح الهدي، صفحه: 21- 3 ، نشريه: انديشه صادق‏، موضوع: سيره سياسي پيامبر، نمودار: 19، كتابنامه: 20- 21، مؤسسه آموزش عالي باقر العلوم.
2- مديريت در بحران، پژوهشي موردي در مديريت پيامبر اكرم در غزوه احزاب‏، ولوي، علي محمد، صفحه: 23- 7، نشريه: تاريخ اسلام‏، موضوع: سيره سياسي پيامبر طرح: 17، كتابنامه:22- 23.
3- نظري بر مسأله مديريت و فرماندهي در اسلام‏، مكارم شيرازي، ناصر، صفحه: 7- 6، نشريه: پليس انقلاب‏، موضوع: سيره سياسي پيامبر اسلام (مديريت- اصول- وظايف مدير)، دفتر تبليغات اسلامي- قم‏، قسمت هفتم.

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “مدیریت فرهنگی جامعه توسط پیامبر اسلام‌ از دیدگاه قرآن کریم و روایات”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

34 + = 41