حراج!

پردیس دریایی منطقه ژئوپارک قشم با تأکید بر معماری بیونیک

39,000تومان 19,000تومان

توضیحات

دانلود و مشاهده قسمتی از متن کامل پایان نامه :

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد شیراز

پایان نامه برای اخذ درجه کارشناسی ارشد (M.Sc.)

رشته
معماری

عنوان
پردیس دریایی منطقه ژئوپارک قشم با تأکید بر معماری بیونیک

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول: کلیات تحقیق
1-1- مقدمه 2
1-2- بیان مسئله 3
1-3- اهمیت و ضرورت انجام تحقیق 3
1-4- اهداف تحقیق 4
1-4-1-اهداف کلی 4
1-4-2-اهداف کاربردی 5
1-5- فرضیات تحقیق 5
1-6- مرور ادبیات و سوابق مربوطه 5
1-6-1- مقاله ها 5
1-6-2- پایان نامه ها 6
1-6-3- کتابها و مجلات 6
1-7- جنبه نوآوری تحقیق 7
1-8- اصطلاحات فنی و تخصصی 7
1-8-1- ریشه واژه پردیس 8
1-8-2- ریشه واژه بیونیک 8
1-8-3- ریشه واژه ژئوپارک 8
1-9- روش و ابزار گردآوری داده ها 8
1-9-1- نوع روش تحقیق 8
1-9-2- روش و ابزار گردآوری اطلاعات 9
1-9-3- روش تجزیه و تحلیل اطلاعات 9
1-10- معرفی محدوده موردنظر 9
1-11- ساختار فصول 12

فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه 14
2-2- واژه باغ در گذر زمان 14
عنوان صفحه
2-2-1- پردیس و هنری با نام باغ سازی 16
2-2-2- پیشینه تاریخی باغ در ایران 16
2-2-3- ضرورت وجود آب در پردیس 17
2-3- مفهوم واژه بیونیک 20
2-3-1- معماری بیونیک 21
2-3-2- مزایای معماری بیونیک 23
2-3-3- صاحب نظران و پیشگامان حوزه بیونیک 23
2-3-3-1- گرگ لین 23
2-3-3-2- ورنر ویلینسکی 24
2-3-3-3- خاویر جی. پیوز و ماریا رزا سرورا 25
2-3-4- طبیعت و ساختارهای بیونیکی پایدار از دید صاحب¬نظران 26
2-4- ژئوپارک 30
2-4-1- ژئوپارک در جهان 31
2-4-2- ژئوپارک در ایران 32
2-4-3- ژئوسایت 32
2-5- تعاریف توریسم 32
2-5-1- ژئوتوریسم 33
2-5-1-1- تعاریف ژئوتوریسم 34
2-5-1-2- تاریخچه ژئوتوریسم 34
2-5-1-3- ژئوتوریسم زیر مجموعه توسعه پایدار 35
2-5-1-4- ژئوتوریسم در ایران 35
2-5-1-5- مزيت ژئوتوريسم و ژئوپارک ها در جامعه 36
2-5-1-6- عوامل تهدیدکننده ژئوتوريسم و ژئوپارک ها 38
2-5-1-7- اکوتوریسم 38
2-5-1-8- تعاریف اکوتوریسم 39
2-5-1-9- تاریخچه اکوتوریسم 39
2-5-1-10- گونه های اکوتوریسم 40
2-5-1-11- رشد صنعت اکوتوریسم 40
2-5-1-12- صنعت اکوتوریسم ایران 40
2-6- نتیجه گیری 41

عنوان صفحه

فصل سوم: تجارب ایران و سایر کشور های جهان
3-1-مقدمه 43
3-2- نمونه های موردی مراکز زیست دریایی 43
3-2-1- مرکز علمی کویت “The Scientific Center” 44
3-2-2- آکواریوم Silverton Las Vegas”” 45
3-2-3- مرکز “Sea life” آلاسکا 46
3-2-4- آکواریوم “Genoa” 48
3-2-5- موزه “wonders of wild life” 48
3-2-6- آکواریوم “New England” 49
3-2-7- آکواریوم لیسبون پرتغال 50
3-2-8- نمونه های خارجی دیگر 51
3-2-8-1- دنیای اقیانوسی گوانگ جو 52
3-2-8-2- پارک طبیعت کوالاسلانگر 53
3-3- نمونه های داخلی 54
3-3-1- آکواریوم کیش 54
3-3-2- پارک طبیعت پردیسان 55
3-4- نمونه های موردی ساختمان بیونیک 56
3-4-1- ساختمان سنجاقک 56
3-4-2- ساختمان ضد دود 58
3-4-3- زنتروم پل کلی 60
3-5- تحلیل سه نمونه ی موردی 60
3-5-1- تحلیل مرکز علمی کویت 61
3-5-2- تحلیل آکواریوم لیسبون پرتغال 63
3-5-3- تحلیل نمونه بیونیکی: استادیوم المپیک بیجینگ پکن 66
3-6- نتیجه گیری 68

فصل چهارم: تحلیل سایت موردنظر و ارائه آلترناتیو
4-1- مقدمه 70
4-2- بررسی و شناخت بستر طرح 70
4-2-1- آشنایی با خلیج فارس 70
عنوان صفحه

4-2-2- مشخصات جغرافیایی جزیره قشم 71
4-2-3- مشخصات جغرافیای سیاسی جزیره 72
4-2-4- مشخصات جغرافیای دریایی جزیره 72
4-2-4-1- سواحل 72
4-2-4-2- آکواريوم طبيعى قشم 74
4-2-4-3- مرجان ها 74
4-2-4-4- کرکوسه ها 75
4-2-4-5- دولفین ها 75
4-2-4-6- لاک پشت ها 75
4-2-4-7- ماهی های زينتى آب هاى اطراف قشم 76
4-2-5- مشخصات جغرافیای طبیعی جزیره 77
4-2-5-1- آب وهوا و چشمه های جزیره 77
4-2-5-2- دماى متوسط ساليانه 77
4-2-5-3- درجه حرارت آب دريا 78
4-2-5-4- ميزان شورى آب دريا 78
4-2-5-5- ميزان بارندگی 78
4-2-5-6- ميزان عمق آبهای اطراف جزيره 79
4-2-5-7- بادهای قشم 79
4-2-5-8- چشمه‌هاى جزيره قشم 82
4-2-5-9- حیات جانوری جزيره 82
4-2-5-10- پرندگان قشم 83
4-2-5-11- پوشش گیاهی قشم 83
4-2-6- مشخصات جغرافیای زمینی 84
4-2-6-1- زمین شناسی جزیره قشم 84
4-2-6-2- پستى و بلندى‌ها 84
4-2-6-3- ژئوپارک جزیره قشم 84
4-2-7- مشخصات جغرافیای انسانی 88
4-2-8- مشخصات جغرافیای تاریخی 88
4-2-8-1- وجه تسمیه قشم 88
4-2-8-2- تاریخ قشم 88
عنوان صفحه

4-2-8-3- آثار تاریخی قشم 89
4-2-8-4- معماری سنتی قشم 92
4-2-9- قشم و جزایر پیرامونی 94
4-2-9-1- جزيره هنگام 94
4-2-9-2- جزيره لارک 94
4-2-9-3- جزيره هرمز 94
4-2-9-4- جزيره ناز 95
4-3- مکان یابی و تحلیل سایت انتخابی 95
4-3-1- عوامل اثرگذار در مکان یابی پروژه 95
4-3-2- مراحل مکان یابی و انتخاب سایت پروژه 96
4-3-3- تحلیل از طریق روش (AHP) 99
4-3-4- تحلیل نهایی محدوده مورد نظر 100
4-3-5- موقعیت سایت مورد نظر در محدوده ژئوپارک 101
4-4- نتیجه گیری 102

فصل پنجم: تحلیل سایت موردنظر و ارائه آلترناتیو
5-1-مقدمه 104
5-2- برنامه فیزیکی پردیس دریایی 104
5-2-1- زون اکولوژی 105
5-2-2- زون بیولوژی 106
5-2-3-زون ژئولوژی 106
5-3- اصول کلی پروژه پردیس دریایی 107
5-3-1- بخش دریایی 107
5-3-2- بخش خشکی 107
5-4- معیارهای مورد نظر در طراحی پردیس دریایی 107
5-4-1- استفاده از پتانسیل سیالیت آب در طرح کلی بنای پردیس 108
5-4-2- دسترسی مناسب به بخش ساحلی 109
5-4-3- هندسه پلانی مجموعه 109
5-4-4- حیطه بندی فضاها 109
5-4-5- سلسله مراتب فضاها و وجود سیالیت فضایی 109
عنوان صفحه

5-4-6- استفاده از فرم غالب، منطبق با ایده طراحی 110
5-5- اصول کلی طراحی بیونیک 110
5-5-1- فرم و بیونیک 111
5-5-2- سازه و بیونیک 112
5-5-3-بیونیک و مصالح 113
5-5-4- بیونیک و پوشش 114
5-6- رویکرد بیونیکی در طرح بنای پردیس 115
5-6-1- سازه 115
5-6-2- تأسیسات 116
5-6-3- مصالح و پوشش 116
5-7- نتیجه گیری 117

فهرست منابع 118

فهرست جداول

عنوان صفحه

جدول شماره (3-1). لیست فضاها در مرکز کویت 63
جدول شماره (3-2). لیست فضاها در آکواریوم لیبسون 65
جدول(4-1). شناسنامه اقليمي جزيره قشم 81
جدول (5-1). برنامه فیزیکی فضاهای اکولوژی در پردیس دریایی قشم 105
جدول (5-2). برنامه فیزیکی فضاهای بیولوژی در پردیس دریایی قشم 106
جدول (5-3). برنامه فیزیکی فضاهای ژئولوژی در پردیس دریایی قشم 106

فهرست تصاویر

عنوان صفحه

تصویر شماره (1-1). سایت های پیشنهادی 11
تصویر شماره (3-1). مرکز علمی تفریحی کویت 44
تصویر شماره (3-2). آکواریوم سیلورتون لاس وگاس 45
تصویر شماره (3-3). مرکز “Sea life” آلاسکا 47
تصویر شماره (3-4). آکواریوم “Genoa” 48
تصویر شماره (3-5). موزه “wonders of wild life” 49
تصویر شماره (3-6). آکواریوم “New England” 50
تصویر شماره (3-7). آکواریوم “Lisbon” 50
تصویر شماره (3-8). آکواریوم اقیانوسی گوانگ جو 52
تصویر شماره (3-9). آکواریوم کیش 55
تصویر شماره (3-10). پروژه سنجاقک 56
تصویر شماره (3-11). نمایش بافت بدنه بیرونی پروژه سنجاقک 57
تصویر شماره (3-12). پروژه ساختمان ضد دود 58
تصویر شماره (3-13). بخش غذاخوری ساختمان ضد دود 59
تصویر شماره (3-14). روند شکل گیری پروژه ساختمان ضد دود 59
تصویر شماره (3-15). موزه پائول کلی 60
تصویر شماره (3-16). مرکز کویت 62
تصویر شماره (3-17). آکواریوم لیسبون 64
تصویر شماره (3-18). استادیوم المپیک بیجینگ پکن 66
تصویر شماره (4-1). جزیره قشم 70
تصویر شماره (4-2). سواحل صخره‌اى 73
تصویر شماره (4-3). سواحل ماسه ای 73
تصویر شماره (4-4). مرجان ها 75
تصویر شماره (4-5). نمونه همبستگی دلقک ماهی و شقایق دریایی 76
تصویر شماره (4-6). جنگل حرا 83
تصویر شماره (4-7). تنگه چاهکوه 86
تصویر شماره (4-8). دره ستاره ها 86
عنوان صفحه

تصویر شماره (4-9). کاسه سلخ 87
تصویر شماره (4-10). غارهاى تاريخى خربس 89
تصویر شماره (4-11). چاه های تل آو – طلا 90
تصویر شماره (4-12). قلعه سنگی قشم 91
تصویر شماره (4-13). قلعه هرمز 92
تصویر شماره (4-14). خانه های سنتی قشم 93
تصویر شماره (4-15). معماری قشم – معماری تلفیقی 93
تصویر شماره (4-16). سایت های پیشنهادی 97
تصویر شماره (4-17). سایت پیشنهادی لافت 97
تصویر شماره (4-18). سایت پیشنهادی جنگل های حرا 98
تصویر شماره (4-19). سایت پیشنهادی مابین سلخ و نقاشه 98
تصویر شماره (4-20). سایت پیشنهادی مابین سلخ و نقاشه 99
تصویر شماره (5-1). ترکیب احجام در شکل گیری مجموعه 110
تصویر شماره (5-2). ساختار اسفنج دریایی 115
تصویر شماره (5-3). ساختار بال سنجاقک 115
تصویر شماره (5-4). پوسته تنفسی از عملکرد تنفسی اسفنج دریایی 116

فهرست نمودارها

عنوان صفحه

نمودار شماره (1-1). معیارها و زیرمعیارهای انتخاب محدوده 10
نمودار شماره (1-2).چهارچوب فصل های پایان نامه 12
نمودار (2-1). اندیشه¬های صاحب نظران بیونیک 26
نمودار (3-1). اهداف و نتایج در مرکز علمی کویت 45
نمودار (3-2). اهداف و نتایج در آکواریوم سیلورتن 46
نمودار (3-3). اهداف و نتایج مرکز “Sea life” آلاسکا 47
نمودار (3-4). اهداف و نتایج موزه “wonders of wild life” 49
نمودار (3-5). اهداف و نتایج آکواریوم “Lisbon” پرتغال 51
نمودار (3-6). تبدیل ایده¬های طبیعت به کاربردهای تکنیکی 67
نمودارشماره (4-1). میزان شوری آب دریا 78
نمودار شماره (4-2). معیارها و زیرمعیارهای محدوده پروژه طراحی 100

فهرست نقشه ها

عنوان صفحه

نقشه شماره (4-1). محدوده قدیم ژئوپارک قشم 85
نقشه شماره (5-1). موقعیت محدوده قدیم و جدید ژئوپارک در جزیره قشم 101
نقشه شماره (5-2). موقعیت سایت مورد نظر در محدوده ژئوپارک 102

چکیده

پردیس دریایی در منطقه ژئوپارک قشم با تأکید بر معماری بیونیک

با نگاهی گذرا به معماری در طول تاریخ بشر، ارتباط تنگاتنگ طبیعت جاندار و بی جان را خواهیم دید. چرا که معماری با الهام از طبیعت سعی در پایدار نمودن خود داشته و به گونه های مختلف نمود خود را نشان داده است که از آن جمله می توان به تقلید فرمی موجودات زنده و یا استفاده از نحوه همزیستی موجودات با طبیعت اشاره نمود. از طرفی انسان با بررسی طبیعت، تصویری بهتر از حقایق هستی و راه حل هایی برای رفع نیازها و ادامه حیاتش بدست می آورد و به علاوه طبیعت به عنوان منبعی بسیار غنی برای الهام بخشی اوست زیرا که اشکال طبیعی ذاتأ کارآمدند و طرح های کارکردی در طبیعت از نظر زیبایی شناسی نیز خوشایند و مطلوبند.
قرار گرفتن طرح در طبیعت بکر و ارتباط دادن آن به اشکال و قوانین زنده طبیعی می تواند به طراح کمک کند تا طرح هایی خلاقانه و دارای کیفیت زیبایی شناسانه که آسیب کمتری به طبیعت می رساند، ایجاد نماید. با توجه به مطالب عنوان شده لزوم شناخت کلیه مباحث زیستی و بخصوص رویکرد بیونیکی پژوهش حاضرآشکار می شود.
روندی که در تدوین این رساله پیش گرفته شده است بدین ترتیب است:
در فصل اول، به مباحثی که زمینه های آشنایی بیشتر با نحوه برخورد با پردیس دریایی قشم و همچنین جنبه¬ی تعیین کننده و گویای چگونگی عملکرد اینگونه معماری با در نظر داشتن اهداف پروژه، پرداخته شده است. در فصل دوم، به تعاریفی از زیرشاخه های بنیادی اکو، بیو، ژئو و چگونگی قرارگیری هر سه موضوع در کنار هم در مقیاس مناطق آزاد و با در نظر گرفتن اینکه بستر طراحی این پروژه ایران است اشاراتی شده است و به اصول بنیادی پایداری نیز گذری زده ایم. در فصل سوم، تاحد امکان به بررسی و تحلیل نمونه هایی از مراکز تحقیقاتی، تفریحی، آکواریوم و نمایشگاهی که در این زمینه حرفی برای گفتن دارند اشاراتی شده است. در فصل چهارم به بررسی گسترده ای در زمینه شرایط سایت و مکان یابی پروژه که در بخش ژئوپارک جزیره قشم واقع شده پرداخته ایم. نهایتآ در فصل پنجم با توجه به رویکرد بیونیکی موضوع پروژه مذکور و کلیه مواردی که در راستای برنامه های کاهش مصرف انرژی و حفظ منابع موثرند به فاکتورهای نهایی دست یافته ایم که پایه های طراحی اصولی را مهیا کرده است.

واژگان کلیدی: پردیس، آب، معماری بیونیک، پایداری، بیونیک

فصل اول
کلیات تحقیق

1-1- مقدمه

حرکت معماری در جهت هماهنگ با طبیعت، اندیشه تازه ای نیست. از دیرباز گرایشات انسان به طبیعت شناخته شده و غیرقابل انکار است. در واقع انسان خود را یکی از عوامل طبیعت می داند و جدایی هر چه بیشتر میان این دو، مضرات روز افزونی را برای انسان به دنبال خواهد داشت؛ چرا که طبیعت سرشار از منابع انرژی، زیبایی و طراوت است. با انتقال پتانسیل های خود به جسم و روح انسان، منبع فعالیت ها و تحرکات جدید در او می شود. حتی زمانی که با بحران هایی روبروست، طبیعت می تواند یکی از راهکارهای اصلی و عمده برای رهایی انسان از این بحران ها باشد. مبانی طراحی بیونیک نیز بر این اصل استوار است که ساختمان به خودی خود، جزئی از طبیعت محسوب می شود که باید به عنوان بخشی از اکوسیستم عمل کند و در چرخه حیات قرار گیرد.
متأسفانه امروزه در ایران طبیعت در معماری جایگاهی ویژه ندارد و گاهأ فراموش شده است. بنابراین در این پژوهش سعی بر آن شده تا جایگاه حقیقی طبیعت در معماری درک شود.
پردیس دریایی با هدف حفظ و شناساندن گونه های جانوری دریایی و ساختارهای طبیعی خشکی به گردشگران و علاقه مندان و همچنین بالا بردن سطح آگاهی شان در فضاهای چندگانه طراحی خواهد گردید. از آنجایی که کمبود منابع اطلاعاتی در این زمینه تا حدودی مشهود است، ایجاد چنین فضایی می تواند از طریق برگزاری سفرها و تورهای خاص و با انتشار کتب، نشریات تحقیقاتی، برپایی نمایشگاه هایی در زمینه¬های زیست محیطی، زمین شناختی و ایجاد کلاس های آموزشی، تا حد زیادی، سطح دانسته های تئوریک علاقه مندان را در کشور مطلوب سازد. همچنین برای مدیریت، حفظ و نگهداری منطقه با ارزش جغرافیایی آن تلاش های مداوم صورت پذیرد.
بدیهی است که این فضا در بعد ملی طراحی می گردد و منطقه آزاد قشم نیز به عنوان یکی از قطب های گردشگری کشور بشمار می رود. با توجه به سابقه موارد اکولوژی و ژئولوژی در این منطقه تاریخی، موقعیت قرارگیری این پردیس در قسمت جنوبی و بخش شرقی منطقه ژئوپارک قشم، طراحی می گردد.
در حال حاضر تنها با مدیریت کارآمد، آموزش مناسب افراد محلی، جذب گردشگر با محوریت آموزشی، تفریحی- تفرجی، مفاهیم زمین شناسی و محیط زیست به عموم مردم، می توان با تفسیر موثر تمامی جاذبه ها، به پرکردن اوقات فراغت گردشگران پرداخت. چنانچه این اقدامات در قالب طراحی پروژه¬ی مورد پژوهش، بتواند به بهبود وضعیت اقتصادی، اجتماعی ساکنان محلی منجر شود و از آن به عنوان یک طرح پاسخگو نام برد.

1-2- بیان مسأله¬ی اساسی تحقیق

پرسش اصلی تحقیق این است که چگونه مي‌توان آثار زمین شناسی و زیست شناسی این منطقه را حفظ کرد و به بهترین شکل به نمایش گذاشت؟
در اینجا باید گفت که بشر از ابتدای حضورش بر این کره خاکی، تاکنون همواره در ارتباط با طبیعت بوده که مواجهه اش با طبیعت در هر دوره زمانی، با توجه به نگرش هایش بصورت گوناگون کاملأ مشهود است. اما انسان عصر حاضر با فعالیت های خود، چنان تغییراتی در کنش و واکنش های محیط زیستی ایجاد کرده که کارایی بسیاری از مکانیزم های طبیعی را ضعیف و ناتوان ساخته است. بحران ها و مشکلات پیش آمده در محیط زیست، طبیعت بقای بشر و سایر موجودات را به خطر انداخته است. اکنون بشر به دنبال یافتن راههایی بی خطر برای هم زیستی با طبیعت و حفظ میراث های آن است، بنابراین پژوهش حاضر به دنبال آن است تا با حفظ حریم طبیعی بتواند به خلق فضایی زنده و پویا در بستر کمک کند تا میراث معماری، زمین شناختی و زیست شناختی این منطقه، به نمایش گذاشته شود.
از متغیرهای اصلی مورد بررسی در طراحی موجود در این پژوهش می توان به پردیس و رویکرد بیونیکی اشاره داشت. با ایجاد پردیسی با همین رویکرد می¬توان به بهبود وضع محیط زیست و همچنین متغیرهای وابسته در این تحقیق که بیولوژیک، اکولوژیک و ژئولوژیک است، رسید.
در این تحقیق سعی شده تا با تحلیل ژئولوژیکی، بیولوژیکی، اکولوژیکی، محدوده مورد مطالعه و شناخت ویژگی های وضع موجود آن، کاربری هایی مناسب و متناسب با شأن فضایی بستر موردنظر، انتخاب نموده تا با ترغیب افراد به استفاده و فعالیت در فضاها، این منطقه خاص جغرافیایی مورد توجه بیشتر بازدیدکنندگان، مخاطبان و علاقه مندان قرارگیرد. همچنین در صورت لزوم امکان توسعه احتمالی آتی در محدوده موردنظر اندیشیده شود تا به بهبود وضع بیولوژیکی و اکولوژیکی در کنار توجه به جنبه های توریستی- تفرحی و تحقیقاتی بپردازد.

1-3- اهمیت و ضرورت انجام تحقیق

یکی از ارکان های مهم در هر پروژه، اهمیت و ضرورت آن است. این بدان معناست که پروژه انتخابی بایستی از نظر سایت و عملکردهای خاص آن نیز قابل توجیه باشد. در جامعه امروزی کمترین مکان در اختیار آموزش، پژوهش و نمایشگاه به طور همزمان اختصاص دارد. با علم به اینکه یکی از عوامل پیشرفت در هر جامعه، مطالعه و تحقیق است لذا قسمت مختصری از طراحی مورد نظر به این بخش اختصاص دارد.
امروزه مشکلات و چالش های فزاینده ی پیشرو، زندگی انسان و دیگر موجودات را تهدید می کند. لذا ایجاد کاربری با هدف بهبود وضع اکولوژیکی و ژئولوژیکی در سایت ژئوپارک باعث می شود تا بخش خشکی این منطقه، به دلیل پتانسیل های گردشگری نیز مورد توجه قرار بگیرد و باعث بوجود آمدن جاذبه و تنوع در بخش دریایی گردد.
با وجود نظریه هایی مبنی بر ضرورت جلوگیری از آلودگی های محیط زیست و تأکید بر وجود کاربری های تفریحی موقت به گونه ای که مانع از آلودگی منطقه ای و محیط زیست شود، می توان اذعان داشت که تدابیر در نظر گرفته شده در این طرح به گونه ای است که کمترین تناقض را با نظریه های موجود داشته و تا حد امکان از آنها پیروی می کند.

توجیه سایت انتخابی: سایت مورد نظر در جزیره قشم است. از جمله جزایر خلیج فارس است که پتانسیل بالایی دارد. این جزیره با توجه به مراحل رشد تکاملی در سال های اخیر و به دلیل وجود منطقه خاص جغرافیایی ژئوپارک، می بایست در آن پروژه هایی بزرگتر و مهمتری دیده شود و باید این پروژه ها به پیشرفت این منطقه بیانجامد.

توجیه عملکردی: پروژه پردیس دریایی بر روی سه عامل تفریحی، تحقیقاتی و آموزشی کار می کند و با توجه به سه معیار بیولوژی، اکولوژیکی، ژئولوژیکی و با شروع یک پروژه با پتانسیل تفریحی- آموزشی، زمینه را برای دیگر عملکردهای منطقه فراهم سازد بنابراین سلسله مراتبی ترتیب داده شده تا منطقه ژئوپارک رشد بیشتری در منطقه خلیج فارس داشته باشد.

1-4- اهداف مشخص تحقیق (شامل اهداف کلی و کاربردی)

این تحقیق بر آن است تا با بررسی ویژگی ها و شرایط موجود در منطقه ژئوپارک قشم، زمینه¬ی لازم برای حفظ محیط زیست جانوری و انسانی، کاربری های متناسب با بستر موردنظر را ایجاد کند. بهبود شرایط بیولوژیکی و زیست موجودات، کارکرد نمایشگاه ها و بخش های تحقیقی- تفریحی، کمک مؤثری به شناساندن بیشتر این منطقه به عموم مردم ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس می کند.

1-4-1- اهداف كلي

• حفظ الگوهای زیستی در جزیره
• قرار گرفتن در معرض دید عموم، با مداخله های مطالعه شده در فضای طبیعی
• ارتقاء سطح آگاهی مردم محلی نسبت به زیستگاه های طبیعی، جانوری و اهمیت حفظ و نگهداری آن

1-4-2- اهداف كاربردي

• فراهم سازی فضاهای شبیه سازی شده داخلی و طبیعی خارجی به جهت امکان تعامل میان گردشگران و بازدیدکنندگان داخلی و خارجی
• معماری همنشین با منطقه در کنار ارائه تاریخ زمین شناسی محلی- منطقه ای با بهره گیری از شرایط اقلیمی و جغرافیایی منطقه، جهت اقامت ها، بازدیدهای کوتاه مدت و انجام فعالیت های پژوهشی- آموزشی

1-5- فرضیات تحقیق

• ايجاد ژئوپارک واجراى برنامه هاى ژئوتوريسم در جامعه اثرات مثبت و مزیت هایی را در بر خواهد داشت.
• مباحث زمین شناختی و جاذبه های زیستی بر روی معماری منطقه آزاد قشم تأثیر خواهد گذاشت.
• چنانچه مجموعه ای در محدوده ژئوپارک طراحی گردد، با جذب توریست به این منطقه کمک میکند.

1-6- مرور ادبیات و سوابق مربوطه

نمونه این تحقیق با این مضمون در داخل ایران وجود ندارد اما نظرهای علمی که موجود است از پایان نامه ها استخراج گردیده که تنها فضاهایی در آنها آورده شده که عملکرد و موارد مرتبط با پروژه را دارا بوده اند و در مورد فواید و تآثیرات مثبت و گاهأ منفی که این پروژه ها بر فرهنگ، اقلیم، طبیعت، توریست و اجتماع منطقه داشته صحبت به میان آورده اند، مانند طراحی کلوپ دریایی در جزیره قشم، نمایشگاه آبزیان دریایی خلیج فارس، آکواریوم دریایی جزیره کیش، پارک آب، پایانه دریایی منطقه آزاد قشم و ….
در نهایت باید اشاره کرد که با توجه به گوناگونی در نقاط مختلف جزیره قشم، پروژه مورد پژوهش رویکردهای متفاوتی از خود نشان میدهد زیرا نوع نگرش فرهنگ ایرانی به این پدیده و موقعیت منطقه ای آن در خاورمیانه است که آن را از دیگر نمونه های مشابه متمایز می سازد.
از جمله مقاله های تدوین شده که حداکثر شباهت و نزدیکی به این پژوهش را دارا بوده اند، به شرح زیراست:

1-6-1- مقاله ها

– امری کاظمی، علیرضا، (۱۳۸۱). “آغازی بر ژئوتوریسم ایران”، مجموعه مقالات بیست و یکمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
– پوزش، حسین . فرج الهي، اصغر. (1389). “اكوتوريسم حلقه گمشده زنجير گردشگري”، همايش منطقه اي توريسم و توسعه.
– تاج بخش، سحرناز، (1385). “ژئوپارک‌ها، چشم انداز چهار بیلیون ساله زمین از فراز فرداها”، ماهنامه علوم زمین و معادن، شماره ۴، ص ۱۶.
– داوري نژادمقدم، مسعود. باوانپوري، علیرضا. عباسي، الهام. (1390). “اكوتوريسم گامي به سوي توسعه پايدار”، كنفرانس ملي توسعه پايدار و عمران شهري.
– صادقي، سامان، (1386). ” ساختار وسازه هاي بيونيك درشكل دهي فرم معماري”، اولین کنفرانس سازه و معماری.
– طاهرمقدس، پوران .کیمیا، فرناز. (1389). “مهندسی خلاقیت بیونیکی و معماری پایدار”، سومین کنفرانس ملی خلاقیت، TRIZ و مهندسی ومدیریت نوآوری ایران.
– طلايي دلشاد، فائزه، (1385). ” معماري و طبيعت” ، همايش شهر برتر، طرح برتر.
– قطعی، زهره، (1389). ” مکانیزم هوشمند در هماهنگی با معماری بیولوژیکی”، همایش ملی.
– محتشمی، محمد حسین، (1386). “فضای سبز در ساختمان های بلند با رویکر دوباره به طبیعت”، همایش علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره9، شماره 4.
– Susanne Giesecke& Sabine Hafner-Zimmerman. (2004). :Bionics: Applying Nature’s Principles for Intelligent Boilding”, No.17

1-6-2- پایان نامه های انجام شده در این زمینه
– تعبدی، مریم، (81-1380). “اقامتگاه در مجموعه توریستی – تفریحی منطقه آزاد قشم”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد شیراز.
– حسینی، نوشین، (82-1381). “گنجینه علمی آب تهران”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد شیراز.
– خرازی جهرمی، مسعود، (85-1384). “آکواریوم دریایی جزیره کیش”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد شیراز.
– علوی، جوانه، (1389). “مرکز پژوهش و ترویج هم زیستی با طبیعت”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنرومعماری شیراز.
– محمد زاده، سودابه، (1391). “طراحی مرکز تحقیقات و توسعه بیونیک”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنرومعماری شیراز.

1-6-3- کتاب ها و مجلات
– امرى کاظمى، علیرضا، (1388). “اطلس توانمندی های ژئوپارک و ژئوتوریسم ایران: میراث زمین شناختی ایران”، انتشار سازمان زمین شناسی کشور.
– حاج علیلو، بهزاد . نکوئی صدری، بهرام. (۱۳۹۰). “ژئوتوریسم”، انتشارات دانشگاه پیام نور کشور- تهران.
– رحیم‌پور، علی، (1386). “ژئوتوریسم سفر به عجایب زمین”، ماهنامه سفر، شماره ۱۳، ص ۱۱.
– ژراردن، لوسین، (1389). بیونیک (تکنولوژی از جانداران الهام می گیرد). ترجمه محمود بهزاد و مهندس پرویز قوامی، چاپ چهارم، تهران؛ سروش (انتشارات صدا و سیما).
– سینایی، وحید، (1374). “توسعه پایدار گردشگری”، ماهنامه سیاسی- اقتصادی، شماره ۹۵- ۹۶، ص ۱۳۴.
– مور، فولر، (1385). درک رفتار سازه ها، چاپ چهارم، انتشارات دانشگاه تهران.
– Buhamon, A., Perez, P., & Campello, A. (2008). Inspired by nature: Plants: the building botany connection [Arquitectura Vegetal.]. NY: W.W.Norton.
– H. Aldersey-Williams. (2003). “New Animal Architecture”, Laurence King Publishing, London, Great Britain, p.169.
– Hill, B. (1993). Bionik-hotwendiges Elements in konstruktions prozess. –In: Kontruktion, Springer Verlag, Berlin, Heft 9,s.283-287.
– Hose, T. A. (2012). “3G’s for Modern Geotourism”, Geoheritage Journal, 4: 7-24.
– M.P. Zari, (2007). “Biomimeticprouches to Architectural design for increased sustainability”,sustainable Buildings Conference 2007,Auckland, New Zeland.

1-7- جنبه جدید بودن و نوآوری در تحقیق

با توجه به تحقیقاتی که در زمینه ی موزه های دریایی، جانورشناسی و آکواریوم ها انجام شده، اکثر اقدامات صورت گرفته در زمینه¬ی اکولوژیکی، رویکردهای توریستی صرف بوده است که به جنبه¬ی بیولوژیکی و ژئولوژیکی پرداخته شده است. اهمیت این موضوع در محیط زیست جانوری و انسانی، لزوم توجه به این مهم ضروری می نماید.
با توجه به در نظر داشتن پیامدهای حاصل از بحران ها و مشکلاتی این موضوع که در عصر حاضر غیر قابل توجیه و بازگشت ناپذیر خواهد بود. باید در مطالعات معماری و طراحی شهری، به بعد بیولوژیکی در زیست موجودات توجه شایانی شود، تا علاوه بر حفظ بیشتر و بهتر محیط زیست جانوری و انسانی، طرح های ایجاد شده در دو جهت آموزش عمومی و فراهم آوردن شرایط فضایی در ساخت و ساز سازگار با طبیعت، دارای اهمیت بیشتر و کابردی تر بوده و در نهایت نتایج ثمربخشی داشته باشند.

1-8- تعریف واژه و اصطلاحات فنی و تخصصی
1-8-1- ریشه واژه پردیس: واژه, معنی, پردیس . [ پ َرَ دَ ] (اِ) لغتی است مأخوذ از زبان مادی (پارا+دَئِزا) به معنی باغ و بستان و از همین لغت است پالیز فارسی و فردوسی (معرّب )
اين واژه كه در اوستا دوبار به كار برده شده از دو جزء تركيب يافته، يكي (Pairi) به معني پيرامون و ديگري (Daeza) به معني انباشتن و ديواركشيدن، كه بر روي هم به معناي درختكاري و گلكاري پيرامون ساختمان مي‎باشد. اين واژه در پهلوي پاليز شده و در فارسي دري هم بكار رفته است.

1-8-2- ریشه واژه بیونیک
بيونيك (Bionic) يا زیستار‌‌‌‌شناسی که با نام‌های دیگری چون”Bio mimicry” ،”Bio gnosis” و “Bionical” Creativity Engineering”” شناخته شده است، کاربرد روش‌ها و سیستم‌های زیستی موجود در طبیعت برای طراحی و مهندسی سیستم‌ها و به طور عام در تکنولوژی است،که از الگوهای مشابه در طبیعت بهره می برد. این کلمه احتمالأ برگرفته از کلمه یونانی «βίον») تلفظ: بیون) و به معنی “واحد زندگی” و پسوند «ic» به معنی «شبیه» و یا «همانند» است؛ از این رو بيونيك به معنی «شبیه زندگی» است. بعضی لغت‌نامه ‌ها با وجود این بیان می‌کنند که این لغت از دو واژه¬ “”Electronics + Biology آمده است.

1-8-3- ریشه واژه ژئوپارک
ژئوپارک (Geopark)، مخفف پارک زمين‌شناسي(Geology Park) ، از دو زيرواژه Geological (وابسته به زمين شناسى)و Park (پارک در مفهوم کلى) است و به سرزمين‌هايي که پديده‌هاي زمين‌شناسي بي‌همتا و تاريخچه تکامل زمين‌شناسي مشخص دارند گفته مي‌شود. در واقع «ژئوپارک» منطقه‌اي است که در آن ميراث زمين‌شناسي به خوبي و بصورت پايدار حفظ و مديريت مي‌شود.

1-9- شرح کامل روش (میدانی، کتابخانه ای) و ابزار (مشاهده و آزمون، فیش برداری و غیره) گردآوری داده ها

1-9-1- نوع روش تحقيق:

روش تحقيق در تهيه اين پژوهش روشي اکتشافی در عمل و توصیفی- تحلیلی است که جمع آوری اطلاعات بعضأ از طریق روش کتابخانه ای و در بخش محدودی میدانی و همچنین اینترنت و بهره گیری از سایت های معتبر می باشد که در کنار آن تحلیل این اطلاعات بر محدوده ی مورد نظر نیز صورت گرفته و در نهایت کلیه مفاهيم در این پژوهش را چنان ساخته تا امكان شناخت را فراهم ‌سازد.

1-9-2- روش وابزار گردآوري اطلاعات

در این پژوهش گردآوری اطلاعات از طریق 2 روش نظری و عملی است که در بخش نظری به منظور شناخت تاریخچه موضوع مورد نظر از مطالعات موجود در مقالات، کتاب ها و پایان نامه های مشابه بهره گرفته و در کنار آن از روش هایی چون جمع آوری اطلاعات از طریق اینترنت استفاده شده است و همچنین این مهم، در بخش عملی با مطالعات میدانی از طریق تهیه عکس و کروکی از محدوده مورد نظر صورت پذیرفته است.
– داده‌هاي ميداني: بسترسازي مربوط به طرح داراي عنصری اساسي است که آن در نظر داشتن محور ساحلی به عنوان يك پروسه زمین شناختی و زیستار شناختی می باشد.

– داده های کتابخانه ای: استفاده از کتابخانه های سازمان منطقه آزاد قشم و سازمان فنی مهندسی جزیره قشم در گردآوری بخش هایی از مطالعات این پژوهش مثمرثمر بوده اند.

1-9-3- روش تجزيه و تحليل اطلاعات

مکان یابی محدوده موردنظر از طریق بررسی محدوده های پیشنهادی و با تحلیل سه معیار اصلی موجود در رویکرد پروژه و زیر معیارهای آنها بوده است که در آخر تعیین محدوده نهایی این پروژه، از طریق روش (AHP) در اینجا آورده شده است.
پس از آن با بررسی پیشینه و مبانی نظری مربوط به موضوع مورد بررسی، با پیش زمینه ای که شامل استفاده از کلیه مفاهیم مربوط به شناخت و بررسی رویکرد اصلی پژوهش بوده، به تحلیل موضوع پرداخته شده که در نهایت ایده کلی طراحی، بر همین اساس بیان گردیده است.
همچنین با بررسی و تحلیل نمونه های موردی در زمینه پژوهش حاضر، تحلیل وضع موجود از طریق تحلیل سایت صورت گرفته که در نهایت با توجه به بستر طرح ، طراحی مورد نظر ارائه شده است.

1-10- معرفی محدوده مورد مطالعه

محدوده مورد نظر از میان چهار سایت پیشنهادی انتخاب شده است و به منظور معرفی آنها، مطالعه بر روی تمامی این سه معیار اصلی انجام شده است، علاوه بر آن نیز تحلیل هایی در مورد کیفیت سایت انتخابی از نظر اقلیمی، باد غالب، جهت گیری تابش و میزان بارندگی انجام شده است.
انتخاب این سایت ازمنطقه آزاد قشم از طریق نتایج به دست آمده از امتیازدهی به معیارهای اصلی و زیر معیارهای آنها، با انتخاب محدوده ی نهایی از طریق روش ((AHP بوده است(فصل چهارم). نمودار شماره (1-1) معیارها و زیر معیارهای در نظر گرفته شده برای انتخاب محدوده مورد نظر را نشان می دهد.

نمودار شماره (1-1). معیارها و زیرمعیارهای انتخاب محدوده

مجموعه انتخاب شده همگی در محدوده ژئوپارک قشم واقع شده اند و از سه نظر اکولوژیکی، بیولوژیکی و ژئولوژیکی که به عنوان معیارهای اصلی هستند، مورد بررسی قرارگرفته اند. چرایی انتخاب زیر معیارها نیز براساس محدوده مورد مطالعه و با توجه دقیق به این نکته که هرگونه طراحی باید کاملأ منطبق بر بستر سایت و تابعی از خصوصیات و ویژگی های آن باشد، در فصل چهارم به طور مفصل شرح داده شده است.

تصویر شماره (1-1). سایت های پیشنهادی

ذکر این نکته ضروری است که این جزیره به دلیل موقعیت استراتژیکی خاص و فعالیت های ویژه اقتصادی، به عنوان یکی از مناطق آزاد کشور شناخته شده است، بنابراین باتوجه به رشد و توسعه اقتصادی منطقه می بایست در جهت جذب توریست که به عنوان یکی از شاخصه های مهم صنعتی مطرح می باشد، لازم است اولین گام استفاده از پتانسیل های ژئولوژی، اکولوژی و بیولوژیکی طبیعی آن باشد که با فراهم آوردن امکانات و تسهیلات لازم جهت استفاده بازدیدکنندگان محقق می گردد.

1-11- ساختار فصول

این پژوهش به طور کلی دارای 5 بخش خواهد بود که در هر فصل مواردی که مورد نیاز پژوهش حاضر بوده به صورت مختصر در نمودار شماره (1-2) ساختار و چهارچوب کلی فصول- نشان داده شده است.

نمودار شماره (1-2).چهارچوب فصل های پایان نامه

فصل دوم
پیشینه تحقیق و مبانی نظری

2-1- مقدمه

بشر از ابتدای خلقت، زندگی خود را در بهشت (طبیعت سبز) آغاز کرده، اما امروزه یکی از موضوعاتی که نگرانی های جدی به دنبال دارد، رابطه رو به زوال انسان و طبیعت است. در مورد طبیعت، اصول حاکم بر آن، الهام از طبیعت، ویژگی ها و ارزش عناصر طبیعی، مبنای فرهنگی آن ها و همچنین تأثیری که بر شیوه زیست انسان و رابطه او با طبیعت وعناصر طبیعی دارد، سخن بسیار است. تنها در این میان باغ، مجرایی است به سوی درونی ترین لایه¬ی اندیشه و خیال. می¬توان اینگونه گفت که “ساختار کامل باغ در محیط بیانگر رابطه تنگاتنگ میان طبیعت و جهان بینی و فرهنگ است” .
در این میان است که علم با تأثیرش بر محیط، انسان را در رسیدن به کمال یاری می نماید. با اینکه معماری را می توان علم حیات مصنوعی نامید، علمی است مانند آنچه در جهان طبیعت و نظام تکرار و پاسخ به اصول بیولوژیکی اتفاق می افتد. اما باید بیان نمود که تأثير نامناسب انسان برطبيعت سابقه چنداني ندارد و اين اخلال¬گري يك پديده نسبتأ تازه است كه به دو عامل مهم مربوط مي¬شود، يكي افزايش جمعيت انسان و ديگري تسلط جمعيت انسان بر طبيعت.
قرن هاست که بشر در رابطه¬ی تنگاتنگ با طبیعت به سر برده و برای تولید مایحتاج خود از آن الهام می گیرد و در این میان ذهنیت بیونیک و ارگانیک مهمترین روند قرن بیستم بوده است. شاید بتوان گفت جنبش معماری بیونیک شکل ظاهر چهار ضلعی و منتظم ساختمانهای سنتی را برای پدید آوردن ساختمانهای بیولوژیکی و جهان طبیعی دچار دگرگونی کرده، که منجر به مجموعه ای از ساختمان های منحصر به فرد با قالبهای بیولوژیکی همراه با محاسبات دقیق ریاضی شده است.

2-2- واژه باغ در گذر زمان

بطوري كه از نوشته‌هاي مورخان يوناني بدست مي آيد نزديك به 3000 سال پيش، پيرامون خانه‎هاي بيشتر ايرانيان را باغ‌ها احاطه كرده بودند و واژه پرديس را گاهأ برای باغهاي پيرامون خانه‎ها آورده اند. ویل دورانت در تاریخ تمدن (عصر ایمان) می‎نویسد: “باغ به سبک ایران مورد تقلید سایر ملل نیز قرار گرفته و هم در بین مسلمین و اعراب و هم در هندوستان رواج یافته است و در قرون وسطی موجب الهام اروپاییان گردیده است.”
بنابراین اين شيوه بعدأ براي ساير ملل نيز سرمشق شده و بدنبال آن اين واژه فارسي به دوردستها رفته است. امروزه در زبانهاي يوناني، فرانسوي، سامی و ديگر زبانها نيز با تغييرات و دگرگوني‌هايي بكار برده مي‎شود. در دوره هخامنشيان و بعد از آن در سرتاسر سرزمين ايران تعداد بيشماري باغ‌هاي بزرگ و باشكوه وجود داشته است. درباره واژه پردیس، منشاء زبانی، معنای لغوی و تحت الفظی آن سخن بسیار گفته شده است. امروزه اين واژه در زبان يوناني بصورت (Paradeisos) به معني باغ، در زبان فرانسه بصورت (Paradis) و در زبان انگليسي بصورت (Paradise) به معني بهشت بكار برده مي‎شود . نام ديگر اين فضاي سرسبز و دل‎انگيز باغ است. باغ هم واژه‎اي فارسي است كه در پهلوي و سغدي نيز به همين شكل (Bagh) بكار برده مي‎شود. برخي باغ را مشترك در فارسي و تازي مي‎دانند و بعضي نيز برآنند كه اين واژه در اصل تازي بوده و جمع آن را “بيغان” مي‎آورند، حال آنكه اين واژه قطعأ فارسي است و از فارسي به ديگر زبانها رفته است. ايراني‌ها از قديم الايام به ساختن باغ‌ها و باغچه در حياط‌ها و دور و بر بناها علاقه خاصي داشته‎‎اند. شايد خاطره ميهن اصلي و خاستگاه قوم آريا منشأ اين علاقه بوده است. آنها باغچه‎هايي را كه در اطراف بنا مي‎ساختند ” په اره دئسه” مي‎ناميدند كه به معناي پيرامون دژ يا “ديس” بود. “ديس” يعني بنا و كسي را كه ديس مي‎ساخت “ديسا “يعني بنا مي‎ناميدند.
فرمانروايان شهرهاي داخل ايران يا شهرهاي قلمرو شاهنشاهي ايران در خارج ، همه ملزم به ساختن چنين باغچه‎هايي بوده‎اند. مثلاً يكي از اين” په اره دئسه‎ها” يا پرديس‌ها در تخت جمشيد بود كه خشايارشاه در هنگام برشمردن نام بناهايي كه ساخته، از آن ياد كرده است. واژه پرديس به معناي بهشت در زبان عربي به فردوس و در زبان‌هاي ديگر به پارادايز تبديل شده است. خود بهشت يا “وهشت” به معناي بهترين زندگي است و اين بهشت به شكل باغي سرسبز و خرم و زيبا مجسم مي‎شده است. ما براي اين مفهوم واژه‎هاي جنت، فردوس، بهشت يا رضوان را بكار مي‎بريم. در فارسي قديم واژه پاليز هم به همين معنا بوده است. چنانكه فردوسي گفته است:‌ “وز آنجا به پاليز بنهاد روي”. در بهشت كوثر هست و درختان و گل‌ها و جويبارها، و در باغ نيز آب روان خوش و گل‌هاي زيبا و درخت‌هايي كه مي توان در سايه آنها آرميد و اين همه محصور در ديواري كه مانع ورود جهنميان به آن شود.
گزنوفون گوید: «در هر جا، که شاه (هخامنشی) اقامت کند وبه هرجایی رود، همیشه مراقب است که در همه جا باغهایی باشد پر از چیزهای زیبا، که زمین می‌دهد. این باغها را پردیس می نامند. اگر هوا مانع نباشد، شاه بیش‌تر اوقات خود را در اینگونه باغها بسر می‌برد». اردشیر دوم در کتیبه‌ای در شوش این جمله را نگاشته‌است: “به بزرگی اهورمزدا این کاخ پردیس زندگانی را من ساختم. اهورمزدا و مثره (مهر) مرا از هر بدی بپایند و آنچه را که کرده‌ام نگاهدارند”.

2-2-1- پردیس و هنری با نام باغ سازی

فهرست منابع

• آرشیو نقشه برداری اداره فنی مهندسی منطقه آزاد قشم.
• استروناخ، دیوید، (1372). “شکل گیری باغ سلطنتی پاسارگاد و تأثیر آن بر باغسازی ایران”، ترجمه کامیار عبدی، مجله اثر، شماره 22 و 23.
• امرى کاظمى، علیرضا، (1388). “اطلس توانمندی های ژئوپارک و ژئوتوریسم ایران: میراث زمین شناختی ایران”، انتشار سازمان زمین شناسی کشور.
• امری کاظمی، علیرضا، (۱۳۸۱). “آغازی بر ژئوتوریسم ایران”، مجموعه مقالات بیست و یکمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
• بهبهانی، ه. (1383). “درآمدی بر حفاظت و نگهداری باغ های تاریخی”، ماهنامه موزه ها، شماره 41، ص 19.
• پرتال اداره کل هواشناسی استان هرمزگان www.hormozganmet.ir
• پرتال سازمان منطقه آزاد قشم www.Qeshm.ir
• پرتال شبکه ملی مدارس www.rosht.ir
• پوزش، حسین . فرج الهي، اصغر. (1389). “اكوتوريسم حلقه گمشده زنجير گردشگري”، همايش منطقه اي توريسم و توسعه.
• تاج بخش، سحرناز، (1385). “ژئوپارک‌ها، چشم انداز چهار بیلیون ساله زمین از فراز فرداها”، ماهنامه علوم زمین و معادن، شماره ۴، ص ۱۶.
• تعبدی، مریم، (81-1380). “اقامتگاه در مجموعه توریستی – تفریحی منطقه آزاد قشم”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد شیراز.
• تهرانی، ایرج شهروز، (1386). ” چارچوب های اصلی معماری پایدار”، روزنامه اعتماد ملي، شماره 341، ص 9.
• حاج علیلو، بهزاد . نکوئی صدری، بهرام. (۱۳۹۰). “ژئوتوریسم”، انتشارات دانشگاه پیام نور کشور- تهران.
• حسینی، نوشین، (82-1381). “گنجینه علمی آب تهران”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد شیراز.
• حیدر نتاج، وحید. منصوری، سید امیر. (1388). ” نقدی بر فرضیه الگوی چهار باغ در شکل گیری باغ ایرانی”، فصلنامه علمی پژوهشی باغ نظر، دوره ششم، شماره 12، ص 17-30.
• خرازی جهرمی، مسعود، (85-1384). “آکواریوم دریایی جزیره کیش”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد شیراز.
• داوري نژادمقدم، مسعود. باوانپوري، علیرضا. عباسي، الهام. (1390). “اكوتوريسم گامي به سوي توسعه پايدار”، كنفرانس ملي توسعه پايدار و عمران شهري.
• دهخدا، علی اکبر، (1377). لغت نامه دهخدا، چاپ دوم از دوره جدید زیرنظر: محمد معین و سیدجعفر شهیدی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
• رجبی، مجتبی، (1385). “باغ ایرانی”، ماهنامه‌ آفتاب، سال دوم، شماره‌ 7
• رحیم‌پور، علی، (1386). “ژئوتوریسم سفر به عجایب زمین”، ماهنامه سفر، شماره ۱۳، ص ۱۱.
• ژراردن، لوسین، (1389). بیونیک (تکنولوژی از جانداران الهام می گیرد). ترجمه محمود بهزاد و مهندس پرویز قوامی، چاپ چهارم، تهران؛ سروش (انتشارات صدا و سیما).
• سایت دانشنامه آزاد ویکی پدیا
• سایت ژئوتوریسم ایران www.gsi.ir
• سینایی، وحید، (1374). “توسعه پایدار گردشگری”، ماهنامه سیاسی- اقتصادی، شماره ۹۵- ۹۶، ص ۱۳۴.
• صادقي، سامان، (1386). ” ساختار وسازه هاي بيونيك درشكل دهي فرم معماري”، اولین کنفرانس سازه و معماری.
• طاهرمقدس، پوران .کیمیا، فرناز. (1389). “مهندسی خلاقیت بیونیکی و معماری پایدار”، سومین کنفرانس ملی خلاقیت، TRIZ و مهندسی ومدیریت نوآوری ایران.
• طلايي دلشاد، فائزه، (1385). ” معماري و طبيعت” ، همايش شهر برتر، طرح برتر.
• علوی، جوانه، (1389). “مرکز پژوهش و ترویج هم زیستی با طبیعت”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنرومعماری شیراز.
• علی آبادی، بیژن، (1390). “چکیده ای در خصوص معماری بیونیک”، مجموعه مقالات انجمن مفاخر معماری ایران.
• غفاري، فائزه، (1388). “بامها و ديوارهاي سبز، عناصر طراحي پايدار در هزاره جديد”، اولین همایش معماری پایدار.
• قطعی، زهره، (1389). ” مکانیزم هوشمند در هماهنگی با معماری بیولوژیکی”، همایش ملی.
• لبیب زاده، راضیه. حمزه نژاد، مهدی، (1390). “بررسی تطبیقی تأثیرایده های معنوی در شکل باغ”، فصلنامه علمی پژوهشی باغ نظر، سال هشتم، شماره 19.
• محتشمی، محمد حسین، (1386). “فضای سبز در ساختمان های بلند با رویکر دوباره به طبیعت”، همایش علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره9، شماره 4.
• محمد زاده، سودابه، (1391). “طراحی مرکز تحقیقات و توسعه بیونیک”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنرومعماری شیراز.
• منصوریان، علیرضا، (1382). “کاربرد مهندسی خلاقیت بیونیکی در صنایع هوافضا”، مجله خلاقیت شناسی و TRIZ، شماره دوم.
• منصوریان، علیرضا، (1388). “بررسی وضعیت آموزشی مهندسی خلاقیت بیونیکی”، فصلنامه آموزش مهندسی ایران، شماره 41.
• مور، فولر، (1385). درک رفتار سازه ها، چاپ چهارم، انتشارات دانشگاه تهران.
• نعیما، غلامرضا، (1385). “باغ های ایرانی”، انتشارات پیام، چاپ دوم، تهران.
• نکوئی صدری، بهرام، (۱۳۸۵). “طبیعت رویکردی نو در گردشگری”، مجموعه مقالات همایش علمی سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان آذربایجان شرقی- بررسی توانمندیها، موانع و مشکلات و راههای توسعه گردشگری در آذربایجان شرقی.
• نکوئی صدری، بهرام، (۱۳۸۸). “مبانی زمین¬ گردشگری با تأکید بر ایران”، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه¬ها (سمت)- خلاصه انگلیسی قابل دسترس¬ در
• “http://physio-geo.revues.org/1217”
• وبلاگ تخصصی حشره شناسی (1388) www.aent.persianblog.ir
• وندیداد، مجموعه قوانین زرتشت، فرگرد سوم، فقره 33.
• هوز، توماس اي. (1388). “ژئوتوريسم جهانی”، ترجمه نكوئي صدري، بهرام. سازمان منطقه آزاد تجاري صنعتي ارس- تبریز ، فصل دوازدهم، صص 465- 499.

• Bio mimicry Guild. (2007). “Innovation Inspired by Nature”, workbook, Bio mimicry Guild.
• Borrowing from nature. (2007). the Economist, 384(8545), 30-32.
• Buhamon, A., Perez, P., & Campello, A. (2008). Inspired by nature: Plants: the building botany connection [Arquitectura Vegetal.]. NY: W.W.Norton.
• Ceballos-Lascuráin, Hector. (1993). the IUCN Ecotourism Consultancy Program.
• D. Clements- Croome. (2004). Intelligent Buildings: design, construction and operation, Thomas Telford, London, Great Britain.
• H. Aldersey-Williams. (2003). “New Animal Architecture”, Laurence King Publishing, London, Great Britain, p.169.
• Hill, B. (1993). Bionik-hotwendiges Elements in konstruktions prozess. –In: (Kontruktion, Springer Verlag, Berlin, Heft 9,s.283-287.
• Hose, T. A. (2012). “3G’s for Modern Geotourism”, Geoheritage Journal, 4: 7-24.
• M.P. Zari, (2007). “Biomimeticprouches to Architectural design for increased sustainability”,sustainable Buildings Conference 2007,Auckland, New Zeland.
• N.B. Hutcheon. (1963). “Requirements for exterior walls”, Canadian Building Digest 48, National Research Council Canada.
• Randall, A. (1987). Resource economics, Second Edition. New York, USA: John Wiley and Sons.
• Studio Cervera & Pioz. “About C&P”. (2010). [online]<htttp:// Cervera and Pioz.com/profile_v.htm>. [10 march 2010]
• Susanne Giesecke& Sabine Hafner-Zimmerman. (2004). :Bionics: Applying Nature’s Principles for Intelligent Boilding”, No.17
• The EuropeanGraduate School. (2012). “Grerg Lynn-Biography”. (2012). [online]<htttp:// www.egs.edu/faculty/ Greg Lynn/ biography/>. [10 march.2012]
• The International Ecotourism Society. (1991). TIES Global Ecotourism Fact Sheet -www.ecotourism.org.
• W.Nachtigall. (2002). “Bionic, Grund lagen und beispiele fur Ingenieure and Naturwissens chaftler”, p.3-5.
• Zahr, M. ,Friedrich, D. ,Kloth, T. ,Goldman, G. ,Tributsch. (2012). “Bionic Photovoltaic Panels Bio-Inspired by Green leaves” Journal of Bionic Engineering7, 287-293.

پیوست

(الف)

• آشنایی با آب
آب پایه و اساس سراسر جهان است، ذات رسنتی هاست، اکسیر بی مرگ است، همانند شربت ابدیت موجب طول عمر و به علت اینکه هر شکل و وصرت مادی را از هم می پاشد دارای قدرت تطهیر و تجدید حیات و نوزایی است.
در زمان قدیم آب همواره مورد احترام و پرستش خاص بوده است. مردم با عزت و تکریم همراه با ترس به چشمه های آب های معجزه گر نزدیک می شوند در مراسم مذهبی اهمیتی خاص برای آب قائل شده وقتی آن را پرستش و خدایان به آن نسبت داده اند. از دوران های قدیم تاریخ بشر، آب در میان مردم تمام ادیان و ملل جای ویژه خود را داشته و دارد. آب خصوصیات حیات وبخش و شفا دهنده اش بارها موضوع بسیاری از گفت و شنوده اساطیر، داشتانها وحکایت های جالب بوده است.
کوشک ها، ایوان ها، آب نماها و حوض ها، فواره ها، نورها و سایه ها و هندسه ها و… تحللی از عالم غیب در معماری اسلامی اند که درکنار هم و در عین وحدت یافتن در یک چهارچوب و هندسه تحلیل (چهار باغ) تداعی گر یک فضای قدیمی و رمزی از عالم بالا هستند.

• مفاهیم آب
– آب در اوستا آب (ap) و در فارسی باستان آب (ape) است. این دو، مفهوم مادینگی دارند.
– آب نماد افرینش انسان و انسان در حرکت و با هدایت تکوینی و تشریحی است که به تکامل می رسد. دراین مسیر بازگشت ممکن نیست و انسان در مسیر تکامل خود به فضایل و خصایص انسانی دست می یابد. آب رمز کل چیزهایی است که بالقوه وجود دارند، سرچشمه و منشأ همه امکانات هستی است.
– آب که مبدأ هر چیز نامتمایز و بالقوه و مبنای تجلی کائنات است رمز جوهرین آغازین و اولی است که هم صور از آن زاده می شوند و با سیر قهقرایی بدان باز می گردند.
– در آغاز بوده است و در پایان هر دوره تاریخی یا کیهانی باز می آید. همواره هست گرچه هرگز تنها نیست و در برگیرنده همه صور بالقوه، در وحدت غیر متکثرشان.
– آب در آفرینش کیهان و اساطیر و آیین ها و شمایل نگاری ها جدا از ساختار کلیت های فرهنگی مربوط به آنها همواره یک نقش دارد: مقدم در هر شکل و صورت ، محمل و تکیه گاه هر آفرینش.
– انحلال در آب رمز رجعت به حالت پیش از شکل گیری و تجدید حیات کامل و زایشی نو است ، زیرا انحلال در آب، برابر اضمحلال صورت و استقرار مجدد حالت نامعین مقدم بر وجود است.
– پیوند با آب، متضمن تجدید حیات و در واقع تجلی صورت در عالم بوده است، زیرا بعد از عالم هیولی، مرحله صورت و ماده، وجود خارجی و قابل تجسم پیدا می کند.
– در آب همه چیز حل می شوند هر شکلی مضمحل و منحل می گردد و هر تاریخ و سرگذشتی ملغی، پس از غوطه شدن، هیچ نقش و تصویرو علامت و حادثه ای که پیش از آن وجود داشته است، باقی نمی ماند.
– فرو رفتن در آب از لحاظ انسانی برابر با مرگ است و از لحاظ کیهانی معادل فاجعه طوفانی که به هر چندگاه دنیا را در اقیانوس آغازین غرقه و نابود می کند.
– آب به علت اینکه هر شکل و صورت مادی را از هم می پاشد دارای قدرت تطهیر و تجدی حیات و نوازی است، آنچه در آب فرو می رود، می میرد و آنچه از آب سر بر می آورد می تواند وحی و الهام جدیدی باشد و مرحله نویی از هستی را شروع کند، یعنی طی مرحله هیولی به مرحله صورت که بالفعل است.
– کار آب در حالت واقع و مجاز همواره یکی است و آن از هم پاشیدن و فسخ صور، شستن گناهان و تطهیر، تجدید حیات، در عین حال تقدیر آب مقدم بودن بر عالم خلق و جذب دوباره آن است.
– “آب” نمی تواند از موقعیت وجود بالقوه و مقتضیات حیات آغازین بیرون آید و در عوض هر شکل به محض آنکه از آب گسست و دیگر بالقوه وجود نداشت به قانون زمان ومکانش در می دهد و حد می پذیرد وبه فساد و تباهی می گراید.
– بسیاری از کیش ها و آیین ها که در طول تاریخ گرداگرد چشمه سارها و رودها تمرکز یافته اند، با این چند گانگی وجود مذهبی و رمزی آب تطبیق می کنند. رواج این آیین ها در مرحله نخست مدهون ارزشی مقدس یعنی همان عنصر جهان آفرینش است که آب داراست و نیز حاصل تجلی قداست در محلی خاص، ظهور و حضور قداست در آبی جاری ی در چشمه ساری.
– این تجلیات موضعی قداست، از ساختاری مذهبی که دارای پایگاه و موقعیت برتری است و مافوق آنهاست مستقلند. آب ریزان است، از چشمه جاری است، بی سکون است، الهام بخش و درمانگراست و غیب آموزاست. چشمه و رود مظهر قدرت و حیات و پایندگی اند، وجود دارند و زنده اند. تصویر گر عالم مثال و ذات انسانند و مرکزیت تغییر ناپذیر در عالم و ذات وجود دارند.
– هر تجلی قداست بی هیچ تمایزی محلی را که صحنه آن تجلیات بوده است ذاتأ دگرگون میکند یعنی محل مذبور از فضای دنیوی که تا آن زمان بوده است، به فضای قدسی ارتقاء می یابد. در هر فضای مقدس و با صور مقدس وحی و کشف های آغازین به ظهور پیوسته است، در واقع مفهوم فضایی و عنصر رمزی و مقدس متضمن تصور تکرار وصلت ازلی درونی است که با دگرگون و بی همتا ساختن آن فضا وجدا کردنش از صور دنیوی پیرامون موجب شده که فضایی رمزی و مقدس شود.
– آب به عنوان عنصر مقدس و ذات آفرینش عنصر واسطه عالم ماده و مجاز است. آنجایی که صور مادی را در خویش حل کرده تا پلی باشد در جهت رسیدن به عالم هیولی و ورای نفس و عقل و همچون آینه ای بیانگر صور ازلی در صور واقع و انحلال صور واقع در خویش و آینه ای برای تجلی انوار الهی در وجود، زیرا که وجود انسان از آب آفریده شده است و وجود آن به منزله آینه ای است که در آن صور ماهیات مشاهده می گردند .
– آب عنصری کیمیاگر است، عنصری برای رسیدن به معنا. از این رو عنصری است که با ذات هنر قدسی که در اصل شرافت و شفافیت بخشیدن به ماده و سبک کردن آن می باشد، مطابقت دارد. تمثیل گونه کردن فضای مادی و تجلی گاه ساختن آن در جهت دریافت انوار یا کلام الهی. آب در شکل های همانند چشمه، فواره، جوی های جاری در مرکزیت بنا قرار گرفته و سبب انعکاس عناصر مادی در خویش شده و فضای تهی را ایجاد می کند.
– آب و آینه محملی است برای تبدیل ماده به غیر ماده و محسوس به نامحسوس، یکی کردن بنا و تصویرش و معلق کردنش در موج هایی که سماع گونه به لغزش در می آیند و جاری ساختن آن در فضای بیکران از موج ها و فواره ها تا نقشی روان از آن بر فضا بگستراند.

• علم آب
این علم مباحث گسترده ای را شامل می شود که از آن جمله می توان به مهندسی آب، چرخه آب در طبیعت، خواص فیزیکی و شیمیایی آب، کاربرد های آب در صنعت و تکنولوژی، فرآیند تولید انتقال، توزیعو بهره برداری آب شرب، منابع آب و نقش آب در زندگی انسان ها و موجودات اشاره کرد.

• شناخت خواص آب
از نظر زیست شناسی، آب یکی از مهمترین مواد شیمیایی محسوب می شود. آب تنها ماده ای است که به 3 صورت جامد، مایع و بخار در طبیعت وجود داردو یکی از اجسام سازنده و تشکیل دهنده محیط زیست موجودات زنده است به طوریکه فقدان آن سبب از بین رفتن ساختارهای زیستی، عملکردهای زیستی و در نهایت حذف حیات می شود.

• خواص شیمیایی آب
همانگونه که اشار شد آب در زندگی جانداران علی الخصوص انسان، نقش عمده ای را ایفا می کند.همچنین انسان در صنعت نیز از طبیعت استفاده می کند؛ برای مثال در صنایع شیمیایی، تولید مواد غذایی و…. استفده های فراوانی از این ماده زندگی بخش به عمل می آید.
بخش قابل توجهی از موارد کاربرد آب مربوط به خواص شیمیایی آن می باشد. از خواص شیمیایی آب در این مبحث به موارد شناخت ساختار مولکولی آب، حلالیت آب و…. پرداخته شده است.
– ساختار مولکولی آب: مولکول آب از دو اتم هیدروژن و یک اتم اکسیژن تشکیل شده است. هراتم هیدروژن با یک پیوند کووالانسی به اتم اکسیژن متصل می باشد . با توجه به الکترون خواهی بالای اتم اکسیژن و شکل ساختار مولکول آب، در مجموعه این مولکول تمایل بسیار شدیدی برای جذب یون های مثبت پیدا می کند در نتیجه بسیاری از خواص فیزیکی و شیمیایی آب با توجه به مطالب فوق قابل توجیه به نظر می رسد.

تصویر1: مولکول آب

– حلالیت: یکی از خواص قابل اهمیت آب که باعٍ به وجود آمدن کاربردهای وسیعی از آن در صنعت و زندگی روزمره انسان و جانداران گشته است، قابلیت بالای حلالیت آن می باشد. آب به عنوان یک حلال ارزان و توانمند از دیرباز مورد توجه انسان قرار گرفته است . برای مثال هنگامیکه از آب برای شستشو استفاده می کنیم خاصیت حلالیت آب را به خدمت می گیریم.
در صنعت نیز برای به دست آوردن غلظت های مختلف محلول های اسیدی و بازی از آب استفاده می شود؛ زیرا مولکول آب مولکولی خنثی می باشد و تأثیر شیمیایی محسوسی در اسیدها و بازهای حل شونده در خود به جای نمی گذارند. طبیعت نیز از این خاصیت جادویی آب بی بهره نمی ماند. تبادل مواد حیاتی مانند اکسیژن و مواد بنیادی در بدن جاندار از طریق حل شدن این مواد در آب موجود در خون صورت می پذیرد. موجودات آبزی نیز از طریق اکسیژن محلول در آب به حیات خویش ادامه می دهند.

• خواص فیزیکی آب
– فازهای مختلف آب: آب تنها ماده ای است که در هر سه حالت جامد، مایع و گاز در طبیعت موجود است. آب را می توان به حالت مایع در رودخانه ها و دریا ها، در حالت جامد در یخ های قطبی و به حالت گاز در بخار موجود در ابرها مشاهده کرد. حالت های مختلف آب در چرخه طبیعی آب دائمأ به یکدیگر تبدیل می شوند و باعث ایجاد منابع آب شیرین در زمین می شوند.
– تغییر حجم آب با دما : یک یاز خواص جالب آب تغییرات حجم آن در اثر تغییرات دما می باشد. در اکثر مواد در اثر کاهش دما با کاهش حجم ان مواجه می شویم. این رفتار در آب نیز تا دمای 4 درجه سانتی گراد صادق است اما از این پس تا صفر درجه این رفتار عوض می شود و با افزایش حجم غیر منتظره آب روبرو می شویم.
– تغییر چگالی آب در اثر تغییر دما: با افزایش دما تییر چشمگیری در جرم مواد حاصل نمی شود اما حجم مواد تغییر می یابد در نتیجه نسبت جرم به حجم که همان چگالی ماده می باشد، دجارر تغییراتی می شود.
با توجه به تغییر حجم استثنایی آب در اثر کاهش دما، تغییرات چگالی آب نیز با دما متفاوت خواهد بود. بدین صورت که تا دمای 4 درجه با افزایش چگالی آب مواجه می شویم؛ اما از این به پایین با کاهش ناگهانی چگالی تا دمای صفر درجه مواجه می شویم. این خاصیت آب در طبیعت تأثیر بسزایی دارد زیرا در زمستان هنگامیکه سطح آب آبگیرها منجمد می شود، آب در لایه های پایین دارای دماهای بالاتر است و آبزیان می توانند در این دما به حیات خود ادامه دهند

تصویر2: تغییرات چگالی آب در برابر تغییر دما

– ظرفیت گرمایی ویژه آب: به مقدار گرمایی که یک ماده می گیرد تا دمای واحد جرم آن یک درجه افزایش یابد، ظرفیت گرمایی ویژه آن ماده گویند. آب دارای ظرفیت گرمایی ویژه بسیار بالایی است که تقریبأ از تمامی مواد موجود در طبیعت بالاتر می باشد.
– شناوری: انسان از دیرباز با مفهوم شناوری آشنا بوده است. او همواره اشیاء شناور بر سطح آب را مشاهده کرده و نهایتأ این خاصیت را نیز به خدمت گرفته و از آن جهت نقل و انتقال بر سطح آب بهره جسته است اما هزاران سال به طول انجامید تا انسان دریافت که علت این پدیده چیست و توانست رابطه منطقی بین آموخته هایش برقرار نماید.
تا چند دهه پیش انسان تصور می کرد تنها اشیاء سبک تر از آب مانند چوب می توانند بر روی آن شناور باشند اما با ارتباط میان چگالی و شناوری و نگاهی دوباره بر قانون ارشمیدس دریافت که اجسام سنگین تر از آب نیز در صورتیکه چگالی کمتری از آب داشته باشند، می توانند برسطح آب شناور گردند.
– کشش سطحی: همانگونه که می دانیم بین مولکول های ماده یک نیروی چسبندگی وجود دارد که باعث ایجاد پدیده های جالبی می شود. یکی از این پدیده ها در آب کشش سطحی است. هنگامیکه دو ماده مختلف در کنار هم قرار می گیرند به خوبی قابل رؤیت می باشد؛ مانند هنگامیکه آب را بر روی سطح روغن اندود می ریزیم و مشاهده می کنیم که قطرات آب جمع شده به صورت کروی و بدون تماس با سطح ظرف قرار می گیرند یا اصطلاحأ ظرف تر نمی شود.
– مویینگی: یکی از مهمترین آثار نیروی چسبندگی سطحی، مویینگی می باشد. براساس این خاصیت، مصالح ساختمانی، آب را به داخل خود می کشند و یا گیاهان آب را از خاک جذب کرده و در آوند های خود برای استفاده در مصارف سوخت و ساز به برگ ها می رسانند.
– مقاومت آب در مقابل حرکت: همانگونه که می دانیم سیالیت در مقابل حرکت از خود مقاومت نشان می دهند. این مطلب در مورد هوا آنچنان ناچیز است که می توان از آن صرفنظر نمود. در مورد آب نیز چنین نیست.
علت مقاومت سیالات در مقابل حرکت، به ویسکوزیته ی سیال بر می گردد. یعنی هر چه سیال لزج تر باشد، مقاومت آن در برابر حرکت بیشتر است. این امر را با مقایسه حرکت اجسام در هوا و در آب می توان به خوب درک کرد که یک جسم با شکل ثابت انرژی بیشتری برای حرکت در آب می طلبد تا در هوا.
– تراکم ناپذیری آب: آب سیالی است تراکم ناپذیر. اگر آب را تحت فشار قرار دهیم مشاهده می کنیم که برخلاف بسیاری از سیالات تغییر¬حجم آن در مقابل افزایش فشار بسیار ناچیز و قابل چشم پوشی است. چنانچه تنها در اعماق زیادی اقیانوس ها (1000m) آب تحت تأثیر فشار متراکم نمی شود. این امر به دلیل ساختمان و شکل مولکولی آب می باشد.
امروزه در صنعت بهره های بسیاری از این خاصیت آب به عمل می آید. برای مثال از این خاصیت آب برای برش دادن اجسام استفاده می شود که راهی کم هزینه و کم مخاطره است.
همانطور که اشاره شد در صنعت، امروزه از آب برای برش استفاده می شود. در عمل فشار آب را بالا می برند و جهت آب را روی سطح برش می پاشند. از آنجا که آب تراکم ناپذیر است. در نتیجه نیروی بسیار بالایی در اثر فشار بالا بر سطح کوچک ایجاد شده و جسم را می برد. با نمایش این دستگاه که نمونه ی آن در موزه آب¬کوبه وجود دارد و نحوه عملکرد آن می توان به بیان مفهوم تراکم ناپذیری آب پرداخت.

تصویر3: دستگاه برش آبی

– فشار آب: نسبت نیرو به سطح را فشار می گویند. یکی از خواص بسیار مهم در مورد آب نیز فشار هیدرواستاتیک آن می باشد. این فشارحاصلضرب ارتفاع ستون آب و وزن آب می باشد. ( P=pgh که در آن p چگالی آب، g شتاب جاذبه زمین و h ارتفاع ستون آب می باشد.) از آنجا که فشار با ارتفاع ستون آب رابطه مستقیم دارد در بسیاری از موارد مخصوصأ در علم آب برای بیان مفهوم فشار از ارتفاع معادل آب یاد می شود.

– انواع و مقادیر آب ها
آب ها را می توان با توجه به نوع مصرف، نحوه استحصال آب و ساختار شیمیایی آن ها دسته بندی نمود. این دسته بندی ها صرفأ جهت سهولت در آشنایی و مطالعه ی آب می باشد.

جدول1: مقادیر آب در جایگاه های مختلف کره زمین به میلیون متر مکعب (یونسکو)
ردیف جایگاه مقدار آب به میلیون مترمکعب کیفیت آب درصد
1 اقیانوس و دریا 1340000000 شور 96.5
2 زیرزمین 24000000 شور و شیرین 1.7
3 دریاچه ها و رودخانه ها 179 شور و شیرین 0.13
4 یخ های قطبی و یخچال ها 24000000 شیرین 1.7
5 اتمسفر یا جو 13000 شیرین 0.001
جمع 1388001479 99.94

طبق مطالعات انجام شده مقدار آب اقیانوس ها و دریاها حدود 96.5 درصد و مقدار آب زیرزمینی حدود 1.7 درصد آب موجود کره زمین می باشند. با توجه به شرایط طبیعی زمین منبع تأمین کننده آب چرخه هیدرولوژی، اقیانوس ها و دریاها هستند.

تصویر4: چرخه آب در طبیعت

– نقش آب در زندگی انسان و موجودات

آب جزء اصلی حیات جانوران و حتی انسان است. این ماده گاهی مفید و گاهی زیان آور است و به هرحال نقشی اساسی در معادلات زندگی انسان و سایر موجودات بازی می کند.

– نقش آب در زندگی موجودات

امروزه دانشمندان معتقدند که در 3100 میلیون سال پیش که جانداران غیرهوازی به وجود آمده اند، آب دریا و مواد آلی محلول در آن را برای تغذیه و تکامل خود محور استفاده قرار داده اند.
آب و یون های سازنده آن یعنی یون هیدروژن و یون هیدروکسید، عامل مهمی در شناسایی ساختمان، خواص زیستی، اسیدهای نوکلئیک، قندها و لیپیدها به شمار می روند.
خواص فیزیکی-شیمیایی آب در مقایسه با خواص فیزیکی و شیمیایی ترکیبات مشابه کاملأ متفاوت است و از آن جمله گرمای تبخیر، ظرفیت گرمایی ویژه بالا و کشش سطحی آب است که در فرآیندهای زیستی نقش بسیار مهمی را ایفا می کند.
بالا بودن ظرفیت گرمایی ویژه و گرمای نهان تبخیر آب در مقایسه با سایر حلال های مشابه باعث می شود که این ماده در حکم رادیاتور سیستم های زنده عمل کند واز انتقال گرمای بالا به ماکرو مولکول ها و سایر مولکول های زیستی جلوگیری گردد و در عوض گرمای وارد شده به سیستم زنده را به پیوندهای مولکولی خود منتقل کندو در واقع با عمل تعرق، موجود زنده که خارج شدن آب و املاح محلول در آن است، ضمن خنک نگه داشتن بدن، پایداری زیستی موجود زنده را حفظ می کند. کشش سطحی بالای آب سبب حرکت آب و املاح در آوندهای گیاهی شده که در نتیجه آن مواد می توانند به قسمت های بالایی درختان طویل رسیده و فتوسنتز را که نقطه آغازین در چرخه های تغذیه ای است، امکان پذیر سازند. علاوه بر همه اینها ساختار قطبی مولکول آب سبب تشکیل ساختار ماکرو مولکول های زیستی شده که بر پایه آنها ساختارها و ساختما های زیستی بنا گردیده و حیات امکان پذیر می شود. از آن جمله تشکیل غشاهای دو لایه فسفولیپیدی است که بر اثر حضور در ماتریکس آبی امکان تشکیل می یابند و در غیاب آب از هم پاشیده می شوند.
دیگر ویژگی بسیار مهم آب در سیستم های زیستی خاصیت حل شدگی آب است و تقریبأ تمام موارد زیستی برای انتقال بین اجزاء مختلف یک ارگانیسم، باید در آب حل شوند.
آب یک ماتریکس مناسب و ضروری جهت انجام واکنش های زیستی از جمله تشکیل پیوند بین نوکلئوئیدها و ایجاد اسیدهای نوکلئیک، تشکیل پیوند بین اسیدهای چرب و گلیسیرین و ایجاد تری گلیسیریدها (چربی های طبیعی) و … می باشند. در حضور آب نیز سایر پیوندهای زیستی به حد قابل توجهی سست شده و این پویایی سیستم های زیستی را برای تخریب پیوندها و تشکیل مجدد آنها، فراهم می کند. علاوه بر این لازم به ذکر است که آب در محیط زیست هر جانداری نقش خاص خود را دارد و می تواند به تفکیک موجودات دریایی، دوزیستان و جانوران روی خشکی، این مسئله تشریح گردد.

– نقش آب در زندگی انسان
نقش آب در زندگی انسان محدود به نقش در زندگی یک موجود زنده نیست. گرچه برای مثال نوشیدن آب برای یک انسان شاید بیش از نوشیدن یک حیوان، دارای اهمیت و از طرفی قابل لمس باشد اما محدود به مواردی که در مورد موجودات زنده بیان شد نمی شود. بنابراین علاوه بر ارائه نقش بیان شده برای موجودات زنده به طور عام، نیاز است به نقشی که آب در زندگی انسان به صورت خاص ایفا می کند، پرداخته شود.
مقدار آب در بدن نسبت عکس با مقدار چربی بدن دارد و افزایش چربی موجب کاهش آب بدن می شود. در بدن انسان قسمتی از آب به صورت ترکیب بوده و جزئی از ساختمان ذره ای موادشیمیایی است که آن¬را، آب پیوند شده (Bound Water) می نامند. علاوه بر این، براساس الگوی مصرف بهینه، انسان روزانه به 100 لیتر آب برای نظافت و شستشو نیاز دارد. همچنین انسان با وسایل بسیار زیادی کار می کند که در عملکرد آن، آب نقش اساسی دارد که از جمله آن در صنایع مختلف می باشد.

(ب)

• پردیس هخامنشی خاستگاه باغ ایرانی

باغ ایرانی یکی از دستاوردهای مهم و منحصر به فرد فرهنگ ایرانی است که نه تنها در محدودۀ جغرافیایی ایران بلکه در سراسر فلات ایران گسترده و شناخته شده است . آنچه هویت این دستاورد را ارزشی یگانه می‌بخشد حضور آن در درازای تاریخ تمدن ایران زمین است. این نکته که آیا باغ ایرانی در دوران ماقبل هخامنشیان در ایران زمین بوده است یا خیر هنوز اسباب بحث و تحقیق است. بسیاری را اعتقاد بر این است که آنچه هرودوت از باغ‌های معلق بابل می‌گوید همانا باغ ایرانی است. لکن نه از کم و کیف آن آگاهیم و نه می‌توان به جرات آن را باغ ایرانی دانست.
تردیدهای ما درباره باغ ایرانی دوران هخامنشی است که به یقین می‌رسد. پردیس‌های هخامنشی جایگاه والایی در هنر دوران باستان دارند و اسناد و مدارک مهم و مستندی درباره این دستاورد عظیم فرهنگی وجود دارد. امروز برای ما شناخت «باغ ایرانی» یک ضرورت است و برای ادای این فریضه باید قدم را در پله اول بگذاریم و هستی باغ ایرانی را در دوران هخامنشی جستجو کنیم.

• جایگاه اعتقادی

بدون تردید می‌توانیم بگوییم ساخت و پرداخت پردیس ریشه در باور های باستانی ایرانی – هخامنشی از یک سو و باور های میترایسم از سوی دیگر دارد. برای هخامنشیان گذشته از اهمیت و تقدس آب و باد و خاک و آتش، فصل‌ها و ماه ها هم دارای ارزش و جایگاه خاصی هستند که همه دست در دست می‌نهند تا باغ متولد شود.
سقراط یک بار از گزنوفون می‌پرسد: «آیا ما یونانی‌ها باید از تقلید شاه ایرانیان شرم داشته باشیم؟» منظور او این بود که ایرانیان و در راس‌شان شاه ایران زمین، کشاورزی را مهم‌ترین کارها می‌داند. شواهد و اسناد فراوانی موجود است که شاهنشاه هخامنشی نه تنها بزرگان پارس را که به کشاورزی می‌پرداخته‌اند مورد تشویق قرار می‌داده، بلکه خود به شخصه کشاورزی و باغکاری می‌کرده است. این اسناد که عمدتأ مندرج در متون کلاسیک هستند در سطور بعد مورد مطالعه قرار می گیرد.
پارسیان بر اساس آموزه‌های زرتشت آب و خاک را مقدس و ودیعه اورمزد می‌دانستند و باطل رها کردن آب و خاک را کفران می‌شمردند. در اوستا می خوانیم که «یک اصل پارسایی کشت غلات است» و با این عمل «ارشه» یا نظم درست نهادینه می شود، قلمرو اهریمن کوچک می‌شود و زشتی از عالم دور می‌شود. عجیب نیست که نام ماه‌های زرتشتی و هویت امشاسپند آرمیتی بر فرایند کشت و کشاورزی استوار است.

تقدس باغ را تنها در آموزه‌های نظری پارسی نمی‌بینیم. بلکه به گونه‌ای واضح این باور جامه عمل هم پوشیده. در سراسر دوران هخامنشی پردیس‌ها در چهارگوشه امپراطوری گسترش می‌یابند و تشویق می‌شوند. هر کشاورزی که زمین بایری را آباد کند بر اساس قانون داریوش بزرگ تا پنج نسل از مالیات معاف می‌شود.

اساس تقویم هخامنشی از الگوی کشاورزی گرفته شده. هرچند این الگو از ایلامیان است که آن هم ریشه‌ای بابلی دارد اما اسامی ماه‌های پارسی که همگی کشاورزانه هستند به هیچ وجه از ایلامی گرفته نشده و کاملا پارسی است. از همه این‌ها به کنار می‌دانیم که درهنگام حمله اسکندر و عقب نشینی داریوش، ممنون سردار یونانی در دربار ایران، برای جلوگیری از پیشرفت سپاه اسکندر پیشنهاد سرزمین سوخته را ارائه می‌دهد. پیشنهادی که به احتمال زیاد می‌توانسته جلوی پیشروی اسکندر را بگیرد اما این پیشنهاد در حضور شاه ایران گستاخانه تلقی می‌شود و فرماندهان نظامی ایران زیر بار چنین گناهی نمی‌روند، حتی به قیمت تاراج تاج و تخت ایران.

عالی‌ترین جلوه این عشق و تکریم به کشاورزی در فرهنگ پارسی در پردیس به ظهور می‌رسد. باغی محصور در دیوارهای گلی کوتاه و ساده با جویباری در میان، آراسته به درختان چنار و سرو و صنوبر که در پایشان گل‌های رز و زنبق و یاس و نرگس دلربایی می‌کنند. در پردیس‌ها از درختان میوه همچون سیب و انار و گاهی حیوانات اهلی یا شکاری هم می‌توان سراغ گرفت. شاید بتوان پردیس را محراب ستایش طبیعت دانست که شاهنشاه پیشنماز این عبادت است.

• شاه، باغبان و جنگاور

گزنفون در کتاب اقتصاد می‌گوید شاه بزرگ نه تنها جنگاوری بزرگ است بلکه باید به کارهای کشاورزی و رونق بخشیدن به باغ ها بپردازد. در این زمینه می‌نویسد:
»این شاه که متقاعد شده بود که کشاورزی و جنگاوری در شمار دلپسندترین و ضروری‌ترین کارهاست با شور و شوقی یکسان به هردو می‌پرداخت. «در ادامه می‌گوید: «وانگهی (شاه بزرگ) هرجا اقامت می‌گزیند… توجه دارد که از این باغ‌ها در آن ایجاد شود. این باغ‌ها را پردیس می‌خوانند و آکنده از تمام چیزهای خوب و دلپذیری است که خاک عادت به پروراندنشان دارد. او خود بیشترین اوقات خود را در آن می‌گذراند، باید مراقب باشند که پردیس‌ها تا آن جا که ممکن است دارای بهترین و دلپذیرترین درختان و محصولات باشند.» (کتاب 4، فصل 4(

شاه هخامنشی نه تنها مسئولیت ساخت باغ را در کنار جنگ –یعنی حمایت از ملک و مملکت – وظیفه خود می‌داند بلکه در بسیاری اسناد این وظیفه را برترین وظیفه خود می‌شمارد. در کنار این مسئله، شاه این مهم را بر عهده تمام زیردستان و شهربانانش نیز می‌گذارد. تقریباً بر اساس این طرز تفکر است که در سراسر امپراتوری ده‌ها پردیس سلطنتی و شاید صدها پردیس اشرافی ساخته می‌شود. پردیس‌هایی که یونانیان را چنان شیفته خود می‌کند که نام پارادیس (بهشت) را از پردیس ایرانی وام می‌گیرند.

از سوی دیگر ساخت باغی سرسبز توسط شاه پارس در طبیعت عموماً نیمه خشک و خشک فلات ایران را حتی اکثر مورخان یونانی نشانه‌ای از اقتدار پارسیان و تسلط ایشان بر طبیعت در نظر می‌آورند. در نتیجه، پیوند شاه بزرگ با پردیس نه تنها بخشی از عناصر اصلی شکل‌دهندۀ ایدئولوژی پارسیان است بلکه با در نظر گرفتن تقابل بین سرسبزی پردیس و خشکی طبیعت پیرامونش ناخودآگاه بزرگداشتی در اقتدار شاه ایران بر طبیعت هم دانسته می‌شود.

دلدادگی شاه بزرگ به طبیعت در اسناد مختلف ظاهر شده در یکی از جالب‌ترین این اسناد به قلم هرودوت می‌خوانیم که در هنگام حرکت خشیارشا از فریگیا به ساردیس «شاه بزرگ چناری چنان برومند دید که به سبب زیباییش، برخی زیور آلات به آن درخت آویزان کرد و پاسداری از آن را به یکی از جاویدان ها سپرد.» (کتاب 7 بند 31)

هر چند برخی مورخان یونانی این دلسپردگی به طبیعت و سبزی را به تحقیر و تمسخر تگریسته‌اند اما امروز با نگاهی جدید می‌دانیم که می‌توانیم این عمل را نشانه نوعی برتری اخلاقی برشماریم. هدایایی که شاه نثار چنار می‌کند ( بازو بند، گردن بند و جامه های فاخر) از نوع هدایایی است که معمولا در دربار به وفاداران به شاه و سلطنت و کسانی که به شاه نیکویی کرده‌اند اهدا می‌شود. شاید بتوانیم به تخیل خود جولانی دهیم و فرض کنیم که سنت هنوز زنده ایرانیان که به درختان پارچه (دخیل) می‌بندند ریشه در اندیشه تقدس درخت در نزد هخامنشیان دارد که در مرور زمان روش و منطق و حتی تقدس مذهبی متفاوتی پیدا کرده است.

در حکایتی دیگر می‌بینیم که اردشیر دوم که از لشکرکشی بر ضد کادوسیان باز می‌گردد سپاه خود را در ورطه ی قحطی و گرسنگی می یابد. پلوتارک چنین توضیح می دهد:
«چون شاه به منزلگاه سلطنتی گام نهاد یخبندان بود. در این منزلگاه پردیس‌هایی دلفریب که به طرز با شکوهی آرایش یافته بودند در میان سرزمینی برهوت یافت می‌شد. شاه به سربازانش اجازه داد که درختان پردیس را ببرند و به جای هیزم بسوزانند او حتی کاج و سرو را مستثنی نکرد. اما وقتی دید که سربازان تردید می‌کنند و به سبب زیبایی و شکوه درختان جرئت دست زدن به آنها را ندارند، خود تبر بگرفت و نخستین ضربه را بر بلندترین و زیباترین درختان فرود آورد. پس از آن سربازان درختان دیگر را قطعه قطعه کردند و آتش فراوانی برافروختند و شب را به صبح رساندند». (نقل از کتاب امپراطوری هخامنشی، پی یر برایان، فصل ششم، 364).

از این متن به وضوح درمی‌یابیم سربازان که به ایدئولوژی شاهی درباره تقدس باغ واقفند جرئت دست به تبر بردن ندارند و نیک می‌دانند که شاه، بزرگ‌ترین حامی درختان به حساب می‌آید. جالب این جاست که بر اساس گفته پلوتارک سربازان مجوز قطع دو درخت کاج و سرو را هم می‌یابند. درواقع می‌شود نتیجه گرفت که این دو درخت تقدس مضاعفی در باغ داشته‌اند و در این مقام شاه بزرگ حتی اجازه سوزاندن آنها را هم صادر کرده است. پردیس آنقدر مهم است که در خرابی‌های ناشی از جنگ هم نباید به آن خللی وارد آورد و در برخی تواریخ نیز می‌بینیم که شورشیانی چند برای اعلان سرکشی اقدام به غارت و تخریب پردیس می‌نمایند. چنانچه دیودوروس ذکر می‌کند که «نخستین عمل خصومت آمیزشان (مقدونیان) قطع درختان پردیسی بود که شاهان پارس عادت داشتند در آن اقامت کنند.» (کتاب 16 فصل 41) و در جای دیگر زمانی که صیداییان به تحریک فنیقیان و مصریان قصد جداسری می‌کنند به تعبیر پلوتارک اقدام به تخریب پردیس، درواقع اعلان جنگ به شاه بزرگ محسوب می‌شود. (اردشیر فصل 25)

• پاسارگاد: باغ بهشت

پارس خاستگاه و گهواره قوم پارس و هخامنشیان است. کوروش پایتخت خود در مرکز پارس و درمحلی قرار داد که می‌گویند جایگاه بومی قبیله‌ای اش بوده است، اجداد کوروش از آن جا آمده‌اند و به روایتی آخرین جنگ بین سپاهیان پارس و آستیاگ مادی هم در همین محل روی داده است و پاسارگاد ( شاید به معنای جایگاه پارسیان ،پارسه گرد) نامیده می‌شود. به تدریج، بالاخص بعد از مرگ کوروش مجموعه کاخ‌های پاسارگاد و مقبره کوروش که در مرکز و قلب این مجموعه جای می‌گرفت، برای پارسیان، ماهیتی مقدس یافت. آنچه مشخص است این است که تعیین دقیق زمان ساخت و سازهایی که در پاسارگاد شده تقریبا محال است و نسبت دادن همه آنها به کوروش مورد بحث است. برخی مورخان حتی ساخت برخی کاخ‌ها را به داریوش نسبت داده‌اند.

پاسارگاد در دشت مرتفعی که 1900 متر ار سطح دریا ارتفاع دارد در حصار کوهستان واقع شده. امروز که هزاران سال از تخریب و ایلغار پاسارگاد می‌گذرد شکوه و سادگی توامان پاسارگاد نفس هر بازدید کننده‌ای را به شماره می‌اندازد و بی‌اختیار به یاد عظمت و زیبایی وصف‌نشدنی دوران آبادانی این مکان می‌افتد. در هر قدمی انسان تصور می‌کند که رد پایی از کوروش می‌بیند و اثری از گذشته پر شکوه ایران باستان می‌یابد. کاخ‌های پاسارگاد و در میان آنها مقبره بی‌همتای کوروش در بین پردیسی احاطه می‌شد که بی‌تردید اولین پردیس ایرانی است.

هرچه باشد قدیمی‌ترین و در عین حال دقیق‌ترین شواهد موجود از یک باغ ایرانی یا همان پردیس، مربوط به پاسارگاد می‌باشد. مجموعه مستندات پردیس پاسارگاد غیر از دستاوردهای حیرت انگیز باستان شناختی، مربوط به آثار نویسندگان کلاسیک یونان می‌شود. نویسندگان کلاسیک به وفور درباره کاشت گیاهان در فضای مقبره کوروش نگاشته‌اند. آریانوس (کتاب 6 فصل 29) درباره پردیس سلطنتی می‌گوید: «بیشه زار مقدسی که تمامی آن آبیاری می‌شد و شامل انواع درختان و چمنزاری پرپشت بود که آن را احاطه کرده بود.» کاوش‌های سطحی انجام شده هم نشان از جدول‌بندی‌ها و جوی‌سازی‌هایی در تمام سایت پاسارگاد دارد. در پاسارگاد باغی شناخته شده که به وسیله نهرهای سنگی آبیاری می‌شده و آبگیرهایی که از رودهای اطراف مشروب می‌شده‌اند در اطراف باغ شناخته شده است. هر چند مجموعه سلطنتی پاسارگاد مانند پارسه در طی زمان و شاید در کل دوران هخامنشی تکمیل شده اما به ضرص قاطع می‌توان گفت که طرح اولیه و ساختار اصلی پاسارگاد توسط کوروش و در زمان کوروش طراحی شده، من جمله پردیس مشهور آن. و شاید از آن زمان پردیس‌ها به جزء لاینفک ساختار شاهنشاهی و تجملات کاخ‌های سلطنتی درآمدند.

• پردیزه – پرتتیش – پردیسو

درباره واژه پردیس، منشاء زبانی و معنای لغوی و تحت الفظی آن سخن بسیار گفته شده. والتر هینتس در کتاب داریوش و ایرانیان (کتاب دوم، فصل ششم) پردیس را با واژه «پردیسوَ» بابلی هم ریشه دانسته و به همین معنا پردیس را «مکانی محصور» ترجمه تحت اللفظی می‌کند. پی یر بریان نویسنده فرانسوی نیز پردیس را نزدیک‌ترین معادل برای پَرتَتیش می‌داند و آن را مکانی برای آرامش ترجمه می‌نماید (امیراطوری هخامنشی جلد اول 310 تا 315). شاید دقیق‌تر معنا را پرفسور رلف نارمن شارپ در کتاب فرمان‌های شاهنشاهان هخامنشی بدست می‌دهد. او واژهء «پَرَدَیَ دام» را اسم مونث در حالت مفعولی صریح مفرد و به معنای آسایشگاه ذکر می‌کند و در ادامه تاکید می‌کند: «کلمه فردوس Paradise از این گرفته شده» (ص 173).

• طرح باغ

دانستیم یکی از صفات شاهنشاه «باغبان خوب» در فرهنگ پارسی بوده است و نه تنها شاه مهم‌ترین پاسبان خاک و آب بوده بلکه از افتخارات شاه این است که شخصا باغبانی می‌کرده. گزنفون می‌گوید: «…شاه متقاعد شده بود که کشاورزی و جنگاوری در شمار دلپسندترین و ضروری‌ترین کارهاست و با شور و شوقی یکسان به هر دو می‌پرداخت.» (کتاب 4، فصل 4) و در عین حال شاه بزرگ به تمام شاهان و شهربانان دستور داده که در سرزمین خود پردیس‌هایی در کمال زیبایی احداث کنند. جالب اینجاست که کوروش به لوساندر که با حیرت از نحوه حضور او در باغ سوال می‌کند پاسخ می‌دهد: «به میترا سوگند که در هنگام تندرستی تا آنگاه که با مشق جنگ یا کار صحرا عرق خود را در نیاورده‌ام … عازم صرف شام نمی شوم»(کتاب 4 ، فصل 20-25(.

با اطمینان می‌توان گفت که شاه بزرگ که خود را پاسبان باغ می‌داند و حتی شخصاً دست در کشاورزی دارد طراح اصلی کهن الگوی باغ ایرانی است. گزنفون درباره اصول طراحی باغ توضیحات دقیقی می دهد و آن را منسوب به کوروش می‌داند. اصولی که از زبان لوساندر طرح می‌شود و شامل هندسه، نظم و حتی گیاهشناسی و اسلوب گلکاری می‌شود. اصولی که به راحتی آن را درمورد باغ های بعدی ایرانی هم می‌توان تعمیم داد. توضیحات گزنفون از پردیس کوروش صغیر در ساردیس چنین است:

“لوساندر زیبایی درختان – که در فواصل معین و در صفوف منظم در باغ چنان کاشته شده بودند، گویی همه چیز بر اساس تناسب هندسی زیبایی انتظام یافته است و روایح دلاویزی را که در گردش به مشام آنان می‌رسید – را می‌ستود. در حالی که تمام وجودش از تحسین آکنده بود بانگ برآورد: کوروش به راستی این همه زیبایی مرا شگفت زده کرده است، با این همه آن کسی را بیشتر می‌ستایم که این باغ را برای تو طراحی کرده و ترتیب داده است. کوروش که از شنیدن این سخنان مسرور شده بود، پاسخ داد: ولی این منم که همه چیز را طراحی کرده و ترتیب داده است» (همانجا(

از دیگر نوشتجات کلاسیک در می‌یابیم عناصری همچون جوی‌های متقارن، چمنزارها، آبگیرها و کوشک از دیگر ساختارهای موجود در پردیس هستند. پردیس‌ها بعضا آنقدر بزرگ هستند که در آنها حیوانات وحشی به آزادی در گردشند و در مواقعی خاص برای شکار از پردیس استفاده می‌شود. در کنار پردیس هم جایگاهی برای حیوانات اهلی و انبار ذخیره غلات و میوه‌جات وجود داشته است. به این تعبیر کارکرد پردیس صرفا تفریحی یا تجملی نیست و بخشی از جریان اقتصاد هخامنشی است.

در واقع کوروش و معماران منظره‌پرداز زیر دستش با طراحی باغ به عنوان جزیی لاینفک و یکی از نقاط بنیادی در زندگی درباری و شهری مدل جدیدی را ابداع کردند که تا قرن ها پایدار و برقرار ماند. درست است که طرح پردیس را مثل بسیاری از الگوهای هنری و معماری هخامنشی می‌توان برگرفته (= eclectic ) دانست که ریشه‌های آن را در باغ‌های آشور باستان و ساردیس یافت می‌شوند اما همانند معماری هخامنشی، کوروش با ایجاد تغییرات و دمیدن روح پارسی در عناصر برگرفته از فرهنگ‌های دور و نزدیک، پردیس را به الگویی عمیقا ایرانی تبدیل کرد و آن را در سراسر فلات ایران اشاعه داد. به تدریج نظم، زیبایی و شکوه پردیس تبدیل به نشانه‌هایی از قدرت، شکوه و توان مدیریت شاهان پارس تبدیل شد.

• اداره و نگهداری پردیس

برخی از مورخان تصور می‌کردند که پردیس نوعی شکارگاه ساده است اما منابع کلاسیک به دقت ابعاد کاربردی پردیس را توصیف می‌کنند و آن را بیشتر در قالب یک «نهاد» معرفی می‌کنند که مدیریت آن مستلزم مهارت، تسلط و قدرت است. برای احداث پردیس اول شرط مهم، انتخاب مکان مناسب است. در فلات ایران با توجه به محدودیت منابع آب ساخت پردیس نیازمند طراحی مدل‌های بسیار پیشرفته آب‌رسانی بوده (و هنوز هم چنین است) به همین جهت حیات اغلب باغ‌ها به حیات قنات بستگی پیدا می‌کند. قنات روشی ابتکاری و بسیار کار آمد برای استحصال آب در فلات ایران بوده و هست. روشی مطمئن که صرفاً مستلزم رسیدگی و نگهداری دقیق و مستمر توسط حفاران و مقنیان است. نویسندگان کلاسیک (مثل استرابون و آریانوس و نئارخوس) فلات ایران را به سه بخش تقسیم می‌کنند: مناطق عقیم از حرارت در بیابان و حاشیه‌های دریای پاری؛ کوهپایه‌های سرد و برفی زاگرس و مناطق حاصلخیز در فرورفتگی پارس. مناطق اخیر یا از رودهای دائمی مشروب می‌شوند یا متکی بر چشمه‌ها و قنات ها هستند. همین سیستم شبکه‌های آب‌رسانی در پردیس پاسارگاد هم دیده می‌شود و مسلماً در سایر پردیس‌ها وجود داشته است.

پردیس‌ها برای پرورش انواع گیاهان و جانواران مورد استفاده قرار می‌گرفته است. شاهنشاه و شاهان و شهربانان نمونه‌های مختلفی از درختان میوه و جانوران اهلی و وحشی را در پردیس پرورش می‌دادند. پردیس‌ها عموماً به عنوان اماکنی در اسناد یاد شده‌اند که انواع گیاهان ثمرات خود را به شاهنشاه اهدا می‌کنند (گزنوفون ، آناباسیس، کتاب 1) حتی پردیس ها را به عنوان جایگاه مطالعات گیاهی می‌توان دانست که باغبانان زبده در آن به شناخت گیاهان غیر بومی «مربوط به آن سوی فرات» و رشد گیاهان نادر و دارویی می‌پرداخته‌اند. (نحمیا باب دوم آیه 8) الیانوس نیز پردیس‌های شوش، اکباتان و پاسارگاد را حتی از باغ‌های هندی زیباتر دانسته و غنای گیاهی و جانوری آن را ستوده. الیانوس به روشی ابداعی در پردیس شوش اشاره می‌کند که گاوهای تربیت شده‌ای مسئول آبیاری پردیس می‌باشند.

طبق دستور کوروش شخص شهربان (ساتراپ یا به گویش پارسی خشثرپاون ) مسئول اداره پردیس است ( کوروپدیا – کتاب 8). شخص شاه ناظر، طراح و حتی مجری کارها در پردیس است از مرحله تاسیس گرفته تا رشد و پرورش و نگهداری گونه‌های مختلف و متناسب گیاهان و جانوران. این مجموعه از مسئولیت‌ها بدون تردید مستلزم بکارگیری و دستیاری گروهی از متخصصان گیاه شناسی و جانورشناسی و شاید لشکری از باغبانان مزدگیر (یا به گویش پارسی باستان کور تَش) است. بر طبق اسناد باروی تخت جمشید (سند PFa33 ) دستوری مبنی بر ضرورت غرس 6166 درخت میوه (به، گلابی، سیب، توت، خرما و غیره) در سه پردیس در حوالی تخت جمشید ذکر شده. جزئیات فرمان بدرستی معلوم نیست، ظاهرا بذر یا نشاء این درختان از خزانه دولت مرکزی برای کاشت در پردیس ارسال می‌شده. در لوحه‌های دیگر به جیره‌ای که از خزانه به کارگرانی (=کورتَش‌ها) که در پردیس کار می‌کنند اشاره می‌شود (PF1815) و همین اسناد نشانگر مساعدت و نظارت دولت مرکزی در اداره و نگهداری پردیس می‌باشد. با مطالعه بیشتر گل نبشته‌ها در می‌یابیم که انبار مرکزی پارس به تناسب وسعت، برای پردیس‌های مختلف سهمیه بذر و نشاء تقویم می‌کرده است و سیستم اخذ مالیات نیز برای برخی پردیس‌ها سهمیه‌های پرداخت سالانه مقرر نموده است.

• نهاد پردیس

کارکرد های مختلف و متنوع پردیس ضرورتاً این مکان‌ها را از یک جایگاه ساده – مثلا تفریحگاه – به یک نهاد پیچیده با هویت و عملکرد چندگانه ارتقاء می‌بخشد.

• اولین و ساده‌ترین انتظار از پردیس صرفاً محلی برای تفرج و استراحت است. این کارکرد تا امروز هم در باغ‌های ایرانی زنده است. جلوه‌های این بینش را در ادبیات کلاسیک ایران (از رودکی و فردوسی تا نظامی و صائب تبریزی) و نگارگری و نقاشی ایرانی (از نقاشی دوران دوران ایلخانی و آثار کمال الدین بهزاد تا شاهکارهای رضا عباسی در کوشک باغ چهل ستون اصفهان) می‌توان یافت. باغ محلی برای دیدار دل و دلبر و جایگاهی برای تفرج و تامل و حتی مکاشفه شاهان و بزرگان سرزمین است.

• پردیس در زندگی اقتصادی شاهنشاهی هم نقش عمده‌ای بازی می‌کند. از یک سو محصولات تولید شده در پردیس حتی در مواردی به دربار شاهنشاه در شوش و اکباتان هم می‌رسد، چه بصورت هدایا و پیشکش و چه در قالب مالیات‌های سالانه بر اساس قانون داریوش. الیانوس به املاک کوچک خود در پارس اشاره می‌کند که در آنها هم «پردیس هایی» وجود دارد و اساساً به پردیس با نگاه «باغ دارای عواید اقتصادی» نگاه می‌کند. بر اساس اسناد کلاسیک اهم عوایدی که پردیس‌ها به شاهنشاه اهداء می‌کنند عبارتند از گوشت دام و طیور، میوه، غلات، شراب و حتی جانوران زنده و کمیاب. خود ساتراپ یا شهربان نیز از این عواید بهره‌مند بوده. در ضمن در منطقه (به تعبیر نئارخوس) فرورفتگی پارس که استحصال چوب چندان راحت نبوده پردیس ها بعضاً چوب لازم برای ساخت و سازها را نیز فراهم می‌کرده اند.

• پردیس‌ها طبعاً به عنوان انبارهایی هم در نظر گرفته می‌شوند. در بعضی موارد محصولاتی که سلطنتی نامیده شده‌اند می‌توانند تا مدتی در انبار پردیس‌ها ذخیره شوند (لوحه‌های باروی تخت جمشید PF 150 – 156, 159 – 160) اهم این اقلام عبارتند از شراب، میوه‌جات و غلات مثل جو که اهمیت خاصی در پرداخت مواجب کارگران داشته‌اند.

• بدون شک پردیس‌های بزرگ با تنوع جانوری گسترده شکارگاه های اختصاصی سلطنتی بوده‌اند. ظاهراً ابعاد برخی پردیس‌ها به چندین هکتار می‌رسیده. تقریباً تمام نویسندگان کلاسیک از قبیل گزنوفون، استرابون، کوئینتوس کورسیوس روفوس و … در اشاره به پردیس‌های بزرگ شاهنشاهی از قبیل داسکولیون، فریگیا، سغدانیا و پردیس منطقه فهلیان در پارس، پردیس را مرکز تجربه‌اندوزی باغبانی و تصویر زنده فضایل شاهی در برکت بخشی یا همان شکار می دانند. روفوس درباره پردیس سغدیانا می گوید:
«در این نواحی شکوه و جلال بربر ها بیشتر در وجود درندگان پر ابهتی تبلور می‌یابد که در پردیس‌های وسیع به صورت گروهی محبوس شده‌اند. به این منظور جنگل‌های وسیع را بر می‌گزینند که به چشمه‌های فراوان با آب‌های روان مزین است. این جنگل‌ها با دیوار محصور شده است و دارای برج‌هایی است که پناهگاه هایی برای شکارچیان در آن تعبیه شده است» (کتاب هشتم، فصل 1).
پردیس‌های مهم در کنار جاده‌های بزرگ (جاده شاهی) قرار داشته اند از این رو در سفرهای سلطنتی مورد استفاده شاه بزرگ و درباریان و خدم و حشم قرار می‌گرفته است (پلوتارک، اردشیر – کتاب 25) دیودوروس یونانی دربین همه این پردیس‌ها پردیس بیستون را مشهورترین می‌داند به حدی که آوازه زیبایی و جمال آن، اسکندر را از بابل به بیستون می‌کشاند (کتاب 17 – فصل 90). آیا منظور این است که کتیبه مشهور داریوش در بیستون مشرف بر پردیسی بوده است؟ در این باره توضیحی نداریم. اساساً مورخ حق تخیل‌پردازی ندارد و بر اساس مدارک و شواهد باید نظر خود را بگوید اما اینجا تنها یک بار خطا می‌کنیم و این تصور را می‌پرورانیم پردیسی شکوهمند در سایه یکی از زیباترین و کامل‌ترین کتیبه‌های دوران هخامنشی حقیقتاً دیدنی و با شکوه بوده است.

• باغ های مقدس با درختانی سنگی

مهرداد بهار اسطوره‌شناس فقید ایران، تعبیر باغ مقدس سنگی را برای تخت جمشید بکار می برد (تخت جمشید – مهرداد بهار، نصرالله کسرائیان). اندیشه تلفیقی در هنر هخامنشی جایگاه ویژه‌ای دارد. هنر هخامنشی تلفیقی است هنرمندانه از همه هنرهای زمانه با هویتی بدیع و منحصرا ایرانی. پس بیجا نیست اگر معماری حیرت‌انگیز هخامنشی را همچون باغی بدانیم و باغ ایرانی را به مثابه معماری طبیعت برشمریم. معماری باغ همچون پرورش ستون‌های تخت جمشید پنداره‌ای اشرافی، تجملی و مقدس است. صفاتی که مشخصات اصلی زندگی شاه بزرگ را تعریف می‌کنند.
اقتدار نهایی شاه بزرگ هخامنشی معمولاً در فرامین سلطنتی جلوه می‌کند. جلوه‌ای که با نقش مهر سلطنتی درخشش و ابهت خود را تثبیت می کند. مهرهای سلطنتی هخامنشی هر چند عموماً ساخته پارسیان نیستند و از تمدن‌های قبل همچون آشور و ایلام می‌آیند و چونان آثاری عتیقه و پر ارزش به ارث می‌رسند، اما انتخاب مهرها توسط شاهان هخامنشی تصادفی نیست و تصاویر مهرها معمولاً با ایدئولوژی سلطنتی همخوان و همراه می‌باشد. با این اوصاف بیشتر مهرها شاهان بزرگ هخامنشی را یا در حال شکار یا در باغ – چه در حال تفرج و چه در حال باغسازی – نشان می‌دهند و جلوه ای جدید از تجسم سنگ و باغ و شاه و معماری و تقدس و اقتدار را به نمایش می‌گذارند.

(ج)

• زمین شناسی جزیره قشم
تاريخچه زمين‌شناسى و تکتونيکی منطقه: بخش شمالى خليج فارس قسمتى از بخش جنوب شرقى زون ساختارى زاگرس را تشکيل مى‌دهد که با روند کمربند چين‌خورده‌ ـ راندگى شمال غربى ـ جنوب‌ شرقى در اثر آخرين فاز کوه‌زايى آلپين در پليو ـ پليئستوسن چين‌خورده و دگرريخت شده است. سازندهاى زمين‌شناسى اين کمربند ممکن است محدوده سنى پالئوزوئيک پيشين تا ترشيرى داشته باشند و شامل دياپيرهاى منسوب به پالئوزوئيک پيشين به نام سرى هرمز بوده که تا عهد حاضر به طرف سازندهاى بالايى و تا روى زمين فعال بوده‌اند. براساس نظر اکثريت زمين‌شناسان اين منطقه از نظر تکتونيکى از زمان ترشيرى پسين به عنوان ناحيه فعال تکتونيکى بخش جنوبى پيشانى ديگر ريختى يا کمربند همگرايى (بين‌النهرين و حوزه خليج فارس) و همچنين حاشيه‌هاى صفحه فشارشى و برخوردى قاره ايران ـ عربى، فعال بوده است.
منطقه واقع در پايانه جنوب شرقى خليج فارس در امتداد جزاير هرمز، قشم توسط عوارض ساختمانى، رسوبى و زمين‌شناسى همانند خشکى مادر (Main Land) مشخص مى‌شود که با 5/2 کيلومتر پهنا در باريک‌ترين جاها از آن فاصله دارد. گسترش داخلى خشکى پادگانه‌هاى دريايى حداکثر در حدود 10 کيلومتر از خط ساحلى عهد حاضر در جزيره قشم قابل مشاهده است.

• چينه‌شناسى سازندهاى رخنمون يافته در جزيره قشم

ـ سرى هرمز:
اين سرى در گنبد نمکى نمکدان رخنمون يافته (در جاى خود به مکانيسم جايگيرى گنبدهاى نمکى اشاره خواهد شد). از سال 1851 ميلادى تاکنون درباره اين سرى بحث‌هاى زياد شده و آنها را به سن‌هاى مختلف با به‌هم‌ريختگى يا بدون به‌هم‌ريختگى نسبت داده‌اند .
پيلگريم معتقد است که اين سرى، مخصوصأ در استان هرمزگان، يک سرى نمکى در پايين و يک رديف رسوبى ـ آتشفشانى در بالاست که به چهار بخش قابل تقسيم است:

1 ـ سنگ نمک در پايين
2 ـ مجموعه قرمزى شامل مارن، انيدريت و سنگ‌هاى ماگمايى اسيدى و بازيک همزمان و جوان‌تر (باعث گرانيتينراسيون متاسوماتيزم و دگرگونى در ميان آنها).
3 ـ آهک‌هاى سياه‌رنگ جلبکى
4 ـ در هر گنبد نمکى بستگى به همان گنبد دارد بيشتر ماسه سنگ‌هاى قرمز خاکسترى و سبز رنگ با توفيت‌هاى ريزدانه سفيدرنگ، انيدريت‌هاى با ضخامت دسيمترى با سنگ‌هاى آهکى به همان رنگ.
تريلوبيت‌هاى گزارش شده توسط ليز (less 1929) که توسط کينگ (king 1930) شناسايى شده‌اند و نيز آکريتارک‌هاى شناسايى شده توسط قويدل (1369) در چاه دارنگ شماره 1 و شاه شيرين 1 سن‌سرى هرمز را کامبرين ميانى منسوب مى‌کند. براساس گزارش‌ها و نقشه‌ها که سازندهاى ديگر موجود در جزيره و ويژگى‌هاى آنها عبارتند از:

ـ سازند ميشان:
اين سازند در هسته برخى از تاقديس‌هاى جزيره قشم (تاقديس‌هاى هلر، گورزين، سلخ و…) و نيز در قسمت کوچکى از ديوارهاى گنبد نمکى نمکدان قابل شناسايى است. بخش پى اين سازند آهک در روستاى گورى است که اين بخش در نزديکى گنبد نمکى نمکدان (از طرف تاقديس سلخ) پنهان بوده و به وسيله گمانه‌زنى ضخامت آن 100 متر برآورد شده است. سن سازند ميشان ميوسين پسين است.

ـ سازند آغاجارى:
اين سازند در ناحيه، تناوبى از لايه‌هاى ماسه سنگ آهکى و مارن بوده و با سازند زرين آن همبرى عادى داشته و همبرى آن با نهشته‌هاى جوان‌تر ناپيوستگى زاويه‌دار است. سازند فوق، بدنه اصلى ساخت تکتونيکى جزيره قشم را به وجود آورده و در تمامى تاقديس‌هاى هلر، سوزا، گورزين، نقاشه، سلخ، باسعيدو و… برونزد اصلى را دارد.
در نواحى قشم و بندرعباس اين سازند داراى ناپيوستگى‌هاى مرکب بين سازندى بوده و پى لايه‌هاى موجود در بين دو ناپيوستگى از يک لايه نازک کنگلومرايى تشکيل شده است. از نظر ديرينه‌شناسى، ريزسنگواره‌هاى روزن‌بران (فرامينيفرها) سن عمومى جوان‌ترين لايه‌هاى اين سازند را ميوسن پسين نشان مى‌دهد .
ـ آهک قشم:
نهشته‌هاى ساحلى فسيل شده به‌صورت پادگانه‌هاى دريايى که به حالت کلاهکى رسوبات کهن‌تر خود را پوشانده و در سمت ساحل عموماً پرتگاه‌هاى دريايى بى‌شمارى را به وجود مى‌آورد. به‌طور کلى آهک قشک يک آهک اليتى تخريبى و نسبتأ سفت است که داراى پوسته‌هاى فسيلى فراوان و کمى مواد تخريبى حمل شده و سيمان کلسيتى است. در برخى نواحى نزديک به ساحل اين آهک تغيير رخساره داده و با آهک‌هاى ريفى جايگزين مى‌شود. واحد قشم با ضخامت ميانگين 5-4 متر به روى بخش‌هاى ساحلى تاقديس‌هاى جزيره قشم نشسته است.

ـ کنگلومراى دولاب
اين واحد از منشاء آبرفتى و به شکل رسوبات مخروط‌افکنه است. رسوبات آن، در جزيره قشم، تنها در روى تلاقى دماغه‌هاى تاقديس سلخ و باسعيدو ديده مى‌شود که از يک کيلومترى شمال گنبد نمکى نمکدان شروع شده و به سمت شمال تا جنوب بلافصل روستاهاى دولاب و تمگس (در نزديکى تنگه خوران) ادامه دارد. بر اساس جايگاه چينه‌شناسى سن آن هولوسن پيشين در نظر گرفته شده است.

ـ ماسه سنگ سوزا
اين واحد منشاء دريايى داشته و در پاره‌اى از نقاط جزيره قشم با گسترش کم قابل مشاهده بوده و از ماسه سنگ آهکى شن‌دار و ريگ‌دار افقى همراه با سنگواره‌هاى بسيار ساخته شده است. اين واحد در پى کنگومرايى است و ضخامت آن 3 تا 4 متر و سن آن نيز به روش کربن 14 حدود چهار تا پنج‌هزار سال پيش تعيين شده است.

• تاریخی از جزیره قشم:
آغاز: به شهادت ژئولوژى و سنگواره‌هاى کشف شده در سواحل ايران، آغاز زندگى در خيلج‌فارس به حدود 400هزار سال قبل بازمى‌گردد. وسايل اوليه زندگى انسان، که ساخته و پرداخته از سنگ و مربوط به دوران پس از سنگ است، در بوشهر يافت شده. حتى از دوره چوب و صدف که انسان اوليه ابزار تنازع بقاى خود را از اين دو وسيله مى‌ساخته از قبل از دوران سنگ، در سواحل خليج فارس شواهد و قرائنى به جاى مانده است. در اين دوران است که انسان اوليه به آرام‌ترين آبراه ـ يعنى تنگه خوران امروزى ـ عبور مى‌کند و خود را به طبيعت غنى و امن قشم مى‌رساند که داراى شکارگاه‌هاى بکر و آب شيرين بوده است. زيستگاه‌هاى کوچک و منفرد اوليه در اين جزيره به تدريج شکل گرفته و کم‌کم تبديل به اجتماعات انسانى مى‌شود. انسان مهاجر از صيدگاه‌هاى طبيعى قشم، اولين تجربه‌هاى ماهيگيرى را کسب مى‌کند.
در همين زمان، ژئواستراتژى قشم به دليل گسترده بودن جزيره و محصور بودن به‌وسيله مانع طبيعى آب، به مردمان ساکن در جزيره قشم کمک مى‌کرد که در مقابل تهاجم ساير گروه‌هاى انسانى پايدارى کنند.

کيانيان: در شاهنامه فردوسى چنين آمده است: زمانى که سلطنت از پيشداديان به کيانيان مى‌رسد، کيکاوس در مسافرت خود از استان نيمروز (سيستان) مى‌گذرد و چون به سواحل مکران مى‌رسد، تصميم مى‌گيرد حمله شديدى به هاماوان (يمن) بنمايد.
در آن زمان، به دليل نبود وسايل دريانوردى و ناوبرى، از شناورهاى کوچک بادبانى استفاده مى‌شد و در دريانوردى‌هاى طولانى در مواقعى که باد نبود از پارو استفاده مى‌کردند. بدين علت، کشتى‌هاى کوچک مجبور بودند همواره نزديک به سواحل دريانوردى کنند و در درياى باز از باريک‌ترين معبرها بگذرند و در محل‌هاى مختلف براى تهيه آب و آذوقه توقف نمايند. بنابراين، مناسب‌ترين و بهترين نقطه براى تجمع نيرو و عبور از عرض خليج فارس به منظور رسيدن به ساحل مقابل و دريانوردى تا هاماوران، جزيره قشم بوده است. به ويژه آنکه اين جزيره از عصر سنگ و چوب محل زندگى انسان‌هاى ماجراجو و دريانورد بوده و در آنجا ساخت کشتى‌هاى کوچک رواج داشته است.
کيکاوس‌شاه دستور داد کشتى‌ها و زورق‌هاى فراوانى در جزيره قشم بسازند و بدين‌ترتيب از قشم عازم عمان شد و دريانوردى خود را تا يمن ادامه داد.

درآويدها: دوازده هزار سال پيش، درآويدها که در سواحل مکران زندگى مى‌کردند بر اثر فشار نژاد بلوچ، از ژئواستراتژى جزيره قشم به بهترين وجهى استفاده به عمل آوردند و زمانى که کاملاً از بلوچ‌ها شکست خوردند و در سواحل سيستان و بلوچستان و مکران در نژاد بلوچ مستهلک شدند، توانستند سال‌هاى متمادى در جزيره قشم زندگى کنند و نژاد خود را حفظ نمايند، ضمن آنکه ساليان دراز نيز در معرض تهديد و يورش نژاد سامى ساکن سواحل عربستان بودند. اما با استفاده از ژئواستراتژى جزيره قشم همواره در مقابل تهاجم آنها مقاومت و دفاع نمودند تا اينکه عيلامى‌ها از مدخل خليج فارس تا بوشهر را تحت تسلط خود درآوردند و درآويدها را از سوى تنگه‌خوران تحت تسلط قرار دادند و سرانجام نيز نژاد درآويدها در نژاد عيلامى‌ها مستهلک شد.

عيلامى‌ها: قشم براى عيلامى‌ها موقعيت بسيار ويژه و اهميت استراتژيکى داشت زيرا که محل نظارت عيلامى‌ها بر عبور دريانوردها از تنگه هرمز به قلمرو عيلامى‌ها بود. از اين‌رو، مى‌بينيم در برخى از عمليات کاوشگرانه کوچک باستان‌شناسى که در جزيره قشم انجام شده است بيشتر آثار به دست آمده مربوط به دوره عيلامى است.

سومريان: اقوام عيلامى پيوسته مورد تهديد سومرى‌ها (از طوايف آسياى مرکزى) بودند. سومرى‌ها حدود 5هزار سال پيش به نواحى خليج فارس رسيدند و سرانجام با شکست از چادرنشينان، همراه عيلامى‌ها در جزيره قشم استقرار يافتند که امروز آثار و بقاياى اين نژاد هم به ويژه در شکل و ظاهر مردمان قشم ديده مى‌شود. سومرى‌ها به اتفاق عيلامى‌ها از شرايط جزيره قشم براى مقابله با دشمنان به خوبى استفاده کردند، تا آنکه سرانجام آشورى‌ها در بين‌النهرين به قدرت رسيدند و همه اقوام پيشين را مورد تهديد قرار دادند.

آشورى‌ها: در کتيبه‌هاى قديم آشورى بارها به جزيره‌اى اشاره شده است به نام نى‌دوک (به زبان اکدى) و ديلمون (به زبان آشورى).
بعضى از باستان‌شناسان حدس مى‌زنند اين محل جزيره بحرين بوده است. اما قرائن ديگرى حکايت از آن دارد که ديلمون همان قشم بوده است. زيرا سپاهيان آشور پس از فتح عيلام به قشم مى‌رسند و در نخستين کتيبه آشورى که در شرح کارهاى سارگن کبير در 2872 سال پيش از ميلاد نوشته شده چنين آمده که سارگن به درياى سفلى¬ـ يعنى پايين‌تر، منظور پايين خليج فارس از سمت شمالى يعنى تنگه هرمز¬ـ رسيد و بندر و جزيره نى‌دوک را به تصرف خود درآورد. در لوح بعدى نيز مى‌نويسد: نام راسين جانشين سارگون در ادامه متصرفات او پادشاهان ماگان (عمان) را شکست مى‌دهد. بنابراين، به روشنى مشخص مى‌شود جزيره موردنظر قشم بوده است به ويژه در کتيبه‌اى که در تل‌لو پيدا شده اشاره به مسافرتى مى‌شود که از راه دريا به ماگان و ملوخ‌خا انجام شده که از کوتاه‌ترين فاصله سواحل شمال خيلج‌فارس يعنى جزيره قشم اين مسافرت به وقوع پيوسته است. پس، آشورى‌ها نيز در دوره حاکميت خود به نحو بسيار مطلوبى از ژئواستراتژى قشم بهره جسته‌اند. البته قبل از آشورى‌ها، بابلى‌ها نيز که نيروى دريايى قدرتمندى داشتند و در زمين نمى‌توانستند عيلامى‌ها را شکست دهند بارها به جزيره قشم تجاوز نمودند اما شرايط ويژه قشم به شکست آنها کمک نمود.

مادها: مادها پس از جنگ‌هاى متوالى با آشورى‌ها، سرانجام با حکومت بر بابل متحد شدند و هووخشتر به کمک بابلى‌ها پايتخت آشورى‌ها يعنى شهر نينوا را تصرف کرد و دولت آشور را سرنگون نمود. به اين ترتيب دولت ماد با ليدى و بابل همسايه شد و متصرفات خود را در درياى خزر و درياى سياه و درياى عمان و خليج فارس گسترش داد و قدرت دريايى ايران را در جزيره قشم استحکام بخشيد.
در زمان مادها، دامدارى و پرورش شتر، اسب، الاغ، گوسفند، بز و صيد مرواريد و صدف با روش‌هاى بسيار کهن در جزيره قشم گسترش يافت و صيادان اين جزيره 200 نوع ماهى صيد مى‌نمودند. حصيربافى، کشتى‌سازى و بافتن پارچه‌هاى بادبانى و کشتيرانى نيز در اين جزيره گسترش يافت. احتمالاً آثار باستانى معابد مهرپرستى ـ غارهاى خربز ـ در جزيره قشم از زمان مادها آغاز شده است. با وجود آنکه مادها از لحاظ نيروى دريايى ضعيف بودند اما با داشتن جزيره قشم و استفاده از ژئواستراتژى اين جزيره، کنترل مؤثرى در تنگه هرمز داشتند. به همين دليل، گرچه بابل نيروى دريايى قدرتمندى داشت، اما براى آنکه بتواند مجاز به عبور از تنگه هرمز باشد، با دولت ماد طرح دوستى و سازش ريخت.

هخامنشيان: در زمان هخامنشيان که امپراطورى ايران از جلگه سند تا درياى مديترانه و سياه، بحر احمر، خليج فارس و درياى عمان گسترش يافت، قدرت دريايى ايران تبديل به قدرت برتر عصر خود شد زيرا مى‌بايست با قدرت‌هاى بزرگ دريايى يونان، مصر و فينيقيه رقابت کند. از اين‌رو جزيره قشم بزرگ‌ترين مرکز فعاليت دريايى ايران شد.
دولت هخامنشى در سال 571 قبل از ميلاد، در زمان داريوش، براى حمله بزرگ دريايى به سند تعداد زيادى متخصص دريايى را در جزيره قشم جمع کرد و کشتى‌هاى زيادى ساخته شد. اين ناوگان دريايى به فرماندهى يک يونانى به نام اسکيلاس رو به جانب درياى عمان نهاد و با تسخير پنجاب و سند بر آن سرزمين‌هاى زرخيز دست يافت. با حفر کانال سوئز در زمان داريوش و اتصال مديترانه به درياى سرخ، دريانوردى در خليج فارس بيش از پيش رونق گرفت و اهميت تنگه هرمز و ژئواستراتژى جزيره قشم نيز شرايط و اعتبار خاصى يافت. به‌ويژه، در حرکت براى دور زدن آفريقا، جزيره قشم مبدأ بود و همچنين جزيره قشم در آن روزگار يک مرکز بزرگ کشتى‌سازى بود که براى اولين‌بار در جهان کشتى‌هاى آبى خاکى در زمان هخامنشى در آن ساخته شد.

سلوکى‌ها: اسکندر مقدونى بعد از تسخير ايران، خود را به خليج فارس نزديک کرد. قسمت عمده نيروى دريايى ايران در رزم زمينى در مقابل نيروى زمينى به کار گرفته و نابود شده بودند و يگان‌هاى باقى مانده توانستند در قشم تجمع يابند. نيروى دريايى اسکندر که با کمک فنيقى‌ها ايجاد شده بود، پس از خراب کردن سدهايى که هخامنشيان بر روى کارون ساخته بودند، راه خليج فارس را پيش گرفتند. اسکندر در سال 324 قبل از ميلاد يکى از سرداران خود به نام نئارکوس را براى شناسايى از سمت جنوب شرقى سواحل گدروسيا (مکران) در جهت شمال غربى به سوى تنگه هرمز و خوزستان فرستاد. او موقعيت استراتژيک جزيره قشم را کاملاً شناسايى نموده بود اما همان باقى مانده نيروى دريايى هخامنشى با استفاده از ژئواستراتژى جزيره قشم در مقابل ناوگان اسکندر دفاع بسيار قدرتمندانه‌اى کرد که سرانجام نيز منجر به توقف و بازگشت اسکندر شد.

ساسانيان: در زمان ساسانيان، تجاوز اعراب حجاز به بنادر و سواحل ايران شدت گرفت. اما اعراب حجاز هيچ‌گاه نتوانستند قشم را تصرف نمايند. شاهپور دوم ساسانى (ذوالاکتاف) نيروى دريايى قدرتمندى تشکيل داد و براى سرکوبى اعراب از موقعيت قشم به بهترين وجهى استفاده کرد. چند قرن بعد در زمان انوشيروان که ناوگان ايران قصد تصرف جزيره سرانديب را نمود، جزيره قشم دوباره مرکز تجمع لشکريان و ناوگان شد. همچنين، براى عمليات لشکرکشى به يمن جزيره قشم يک بندر واسطه و کانون تجمع سپاهيان قبل از حرکت به سمت هدف بوده است.
با فتح يمن و سيلان، راه دريايى ساسانيان به سوى کانتون چين گشوده شد و راه بزرگ دريايى ابريشم و ادويه از چين به هندوچين و سيلان و از آنجا به قشم و بندر سيراف و از سيراف از طريق زمين به درياى مديترانه و اروپا ادامه داشته است و تنگه هرمز و جزيره قشم يکى از مراکز عمده کنترل مسير بزرگ دريايى ابريشم و ادويه بوده است.

اسلام: با وجود آنکه مدائن در سال 637 ميلادى سقوط نمود و در سال 640 ميلادى خوزستان به تصرف نيروهاى اسلام درآمد، اما در دريا فرمانده ناوگان اسلام عملاً از نيروى دريايى ساسانيان شکست خورد. در نتيجه، زرتشتيانى که به دين اسلام گردن نمى‌نهادند اکثراً به جزيره قشم پناهنده شدند و جزيره قشم مکانى امن براى زرتشتيان پناهنده شد و آنها بيشتر از يک قرن توانستند در مقابل لشکريان اسلام ـ که نيروى دريايى نيز تدارک ديده بود ـ با استفاده از ژئواستراتژى ويژه جزيره قشم مقاومت نمايند تا آنکه کم‌کم در قشم کشتى ساختند و گروه گروه به گجرات هندوستان مهاجرت نمودند. آثار آتشکده‌هاى متعدد زرتشتى به جاى مانده در قشم نشان از همين دوره تاريخى است.
پس از آنکه جزيره قشم توسط لشکريان اسلام فتح شد، دريانوردان قشم يا مهاجرت نمودند و يا به دين اسلام درآمدند. اما قشم همچنان اهميت خود را در کنترل تنگه هرمز حفظ نمود.

هرمزى‌ها: در سال 1268 ميلادى جزيره کيش مرکز تجارت خليج فارس بود تا اينکه يک نفر ياغى بر عليه فرمانرواى جزيره قيام کرد و اهالى جزيره کيش از شاه جزيره هرمز تقاضاى کمک کردند و در نتيجه هرمزى‌ها بر جزيره کيش استيلا يافتند. اما مردم کيش از ظلم و ستم هرمزيان هم به شاه شيراز شکايت بردند. شاه شيراز سپاهى را به طرف کيش فرستاد و شاه هرمز نيز با کشتى‌هاى خود به کيش عزيمت نمود. اما در بين راه در جزيره‌اى توقف کرد و با اجراى عمليات غافلگيرانه ناوگان شيرازى را شکست داد و به هرمز مراجعت کرد. چند سال بعد، امير فارس با سپاهى به جزيره قيس آمد و سربازان خود را با تعدادى قايق به جزيره هنگام انتقال داد. اما پادشاه هرمز با قرار گرفتن سريع در جزيره قشم و استفاده از ژئواستراتژى قشم شکست سختى به امير فارس داد. امير فارس به جزيره قيس بازگشت و سپاهى فراهم ساخت و اين بار ابتدا جزيره قشم را به‌طور غافلگيرانه تصرف نمود و با استفاده از ژتواستراتژى قشم شکست سختى به شاه هرمز داد. از اين زمان به بعد کم‌کم نفوذ اعراب در جزيره قشم فرونى گرفت.

عصر صفوى: در 19 ژانويه 1622 ميلادى، در زمان شاه عباس صفوى، دولت ايران براى آزادسازى قشم اقدام کرد. امامقلى‌خان سردار معروف ارتش صفوى که حاکم معروف کهکيلويه و لارستان نيز بود به طرف بند گمبرون حرکت کرد و با ناوگان انگليس از دريا و سپاهيان شاهقلى بيگ از طرف خشکى جزيره قشم را محاصره نمودند.
پس از سه روز گلوله‌باران قلعه قشم، سرانجام حصار آن را فرو ريختند و در يک نبرد خونين روى فريرا فرمانده پرتغالى تسليم شد. با فرو ريختن قلعه پرتغالى‌ها و پاکسازى جزيره قشم از وجود بيگانگان در 9 فوريه همين سال قلعه عظيم پرتغالى‌ها در جزيره هرمز نيز طى يک عمليات بزرگ آبى خاکى سقوط کرد و تومار سلطه پرتغالى‌ها در خليج فارس بسته شد. از اين تاريخ، سلطه کمپانى هند شرقى انگليسى بر جزاير خليج فارس و تنگه هرمز و جزيره قشم اعمال شد و تا يک قرن و نيم ادامه يافت.

افشاريه: در سال‌هاى سياه حمله محمود افغان به ايران، اعراب ياغى سواحل جنوبى خليج فارس ـ-از جمله جواسم¬ـ با در اختيار گرفتن کشتى‌هاى توپدار به راهزنى پرداختند و جزاير و بنادر ايران را مورد تاخت و تاز قرار دادند. نادرشاه افشار يکى از فرماندهان خود به نام ميرزامحمدتقى خان شيرازى را مأمور تسخير مجدد بحرين و مسقط و سرکوبى اعراب ياغى نمود. وى پس از فتح بحرين، سپاهى بزرگ در جزيره قشم فراهم ساخت و از آنجا کشتى‌هاى جنگى خود را روانه مسقط نمود. پس از فتح مسقط، دوباره اعراب شورش نمودند. اين بار تعداد 19 فروند کشتى جنگى به فرماندهى کلبعلى‌خان افشار با قشون زمينى و تقى‌خان شيرازى با نيروى دريايى از قشم به مسقط تاختند و والى مسقط را با کليه شورشيان به قتل رسانيدند و با غرق کشتى‌هاى شورشيان سيادت ايران را بر خليج فارس برقرار نمودند. متعاقباً، در عمليات فتح جلفار و صحار نيز از قشم به بهترين وجهى استفاده شد، اما شورش عظيمى که در بين سپاهيان ناوگان نادرى که اعراب نيز گروهى از آنان را تشکيل مى‌دادند روى‌داد سبب شد که اعراب قبيله موله دست از کار کشيدند و در جزيره کيش مستقر شدند و خوارج به جزيره قشم رفتند و باسعيدو را غارت کردند و به نابودى کشاندند. اين کار ضربه مهلکى به موقعيت و پيشرفت قشم زد. عصيان محمدتقى‌خان بيگلربيگى فاتح مسقط که در بندرعباس با کلبعلى‌خان بر عليه نادر قيام نمودند تا در فارس و سواحل و جزاير خليج فارس از جمله قشم حکومت مستقلى تشکيل دهند، سبب شد که اوضاع جزاير ـ¬از جمله جزيره قشم¬ـ به کلى از هم بپاشد.
زنديه: افول جزيره قشم و عدم توجه دولت مرکزى بهاى گرانى براى ايران داشت. از جمله در محاصره بصره در زمان کريم‌خان زند که بيشتر از يک سال به طول انجاميد، سبب شد خوارج عمان و مسقط از طريق دريا رهسپار اروندرود شده و نيروى کمکى 12هزار نفرى به بصره برسانند و تجهيزات جنگى را به پشتيبانى مدافعين بصره بفرستند. کريم‌خان زند به جاى استفاده از ژئواستراتژى ممتاز جزيره قشم (که مى‌توانست در دورترين نقطه از جبهه، کشتى‌هاى دشمن را غافلگير نمايد) در اروندرود منتظر رزم با خوارج شد که خوارج توانستند با استفاده از تاريکى شب و طوفانى که زنجير مانع عبور را در اروندرود از هم گسسته بود خود را به بصره برسانند. علاوه بر کشته شدن تعداد زيادى از سربازان ايرانى براى درهم شکستن نيروى کمکى خوارج، آنها به مدت پنج ماه جنگ و گريز در اروندرود را ادامه دادند و صدمات زيادى در آن شط به نيروهاى ايران وارد ساختند. سرانجام بصره در 27 صفر سال 1190 هجرى قمرى سقوط نمود حال آنکه اگر از قشم استفاده درستى مى‌شد فتح بصره خيلى سريع‌تر و با خونريزى کمتر انجام مى‌شد.

قاجاريه: دولت قاجاريه که در اوايل سده نوزدهم ميلادى (سيزدهم هجرى قمرى) سرگرم جنگ‌هاى طولانى با روس بود به‌طور کلى از خليج فارس غافل شد و انگلستان کم‌کم نفوذ خود را در اغلب جزاير از جمله جزيره قشم تقويت نمود.
انگلستان در سال 1819 ميلادى ناوگان متحدى مرکب از ناوهاى شرکت هند شرقى و ناوگان پادشاهى بريتانيا را به بهانه حفظ امنيت و سرکوبى شورشيان به خليج فارس فرستاد. در مسقط نيز ناوگان کمکى و قواى اعزامى سلطان دست‌نشانده مسقط، به ناوگان بريتانيا پيوستند.
اين نيروى متفق، از راه دريا و خشکى به محاصره رأس‌الخيمه، پايتخت جواسم، پرداخت. سرانجام رأس‌الخيمه پس از شش روز مقاومت، سقوط کرد. بيشتر مردم آن کشته شدند و بيش از دويست کشتى و لنج اعراب جواسم به آتش کشيده شدند. اين امر، باعث شکست سخت شيخ‌هاى کوچک جواسم (چون: ابوظبى، دوبى، شارجه، ام‌القوين و رأس‌الخيمه) شد و به اين ترتيب، استعمارگران انگليسى به کرانه‌هاى عرب‌نشين خليج فارس گام نهادند. پس از اين واقعه، در روز 8 ژانويه 1820 ميلادى قرارداد صلحى بين ژنرال سر ويليام گرانت کاير فرمانده نيروى انگليسى، از سوى بريتانيا و شيخ‌هاى پنج منطقه قبيله‌اى در مسندم، امضا شد. اين قرارداد عمومى صلح که مناطق قبيله‌اى مسندم ـ پس از امضاى آن به امارت متصالحه معروف شدند ـ همراه با ديگر قراردادهاى دوجانبه که از آن تاريخ به بعد بين انگلستان و آن امارت امضا شد، امارت متصالحه را به زير پرچم بريتانيا کشيد.
پهلوى: پس از آن دوره و در دوران حکومت پهلوى اول و دوم، همواره ايرانى بودن خليج فارس، به ويژه جزيره بوموسى و جزاير تنب بزرگ و کوچک تأکيد شد، چنان‌که اين جزاير در بازديدهاى مأموران ايرانى مورد مداخله قرار مى‌گرفت تا آنکه در سال 1971، مأموران ايرانى به‌طور دائمى در جزاير بوموسى، تنب بزرگ و تنب کوچک، مستقر شدند. پس از آن، قرارداد 1971 بين ايران و کشور امارات همواره موردنظر و اجرا بوده است، اما زمزمه‌هاى ناخشنودى آن کشور باقى بود تا بتواند موضوع را به صورت مسئله‌اى در منطقه قلمداد کند.

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “پردیس دریایی منطقه ژئوپارک قشم با تأکید بر معماری بیونیک”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

43 − = 40

شناسه محصول: c2635 دسته: برچسب: , ,