بررسي انواع ايهام در غزليّات حافظ

59,000تومان

توضیحات

چکیده

صناعات بلاغی، از مهمترین عوامل سازنده¬ی سبک یک اثر ادبی¬اند؛ در واقع شیوه¬ی به کارگیری یا فراوانی نوع یا انواعی از آنها در تکوین یا تبدیل سبک آثار ادبی بسیار مؤثر است. «ايهام و انواع آن» از جمله¬ی این صناعاتِ سبک¬ سازند كه به كارگيري آن در شعر به حافظ اختصاص ندارد جز اين كه ايهام در شعر ديگر شاعران با ايهام در شعر حافظ همان قدر فرق و فاصله دارد كه شعر او با شعر ديگران. ايهام در شعر ديگران صنعتي از صنايع شعري و حُسني از محاسن كلامي و حالت و كيفيتي عارض بر شعر محسوب مي شود؛ در حالي كه در شعر حافظ، روح شعر و كيفيتي جوهري به شمار مي رود. در این جستار «ايهام و انواع آن »در غزلهای حافظ مورد بررسی قرارگرفته¬است. اگرچه این صنعت در سبک خراسانی نمونه¬هایی دارد فراوانی آن در سبک عراقي تا جايي است كه به كار بردن ايهام و اجتناب از صراحت بيان يكي از ويژگي هاي مهم ادبي سبك عراقي به شمار مي رود. خواجه ي شيراز با آوردن كلمات و عباراتي گوناگون كه محتمل معاني و مفاهيم گوناگوني هستند، ذهن خواننده را به معني و مضموني بديع رهنمون مي شودو اين تنيدگي و مناسبات واژگان دراشعارش تا جايي پيش مي رود كه گاهي از درون يك ايهام ، ايهامي ديگر مي زايد و چه بسا يك ايهام، ذهن خواننده را به ايهام ديگري سوق مي دهد كه در پي آن به معني و مفهوم تازه اي دست مي يابد بدون آن كه به اين معناي دوم در مفهوم كلي بيت اشاره اي شده باشد و اين اعجاز تا جايي پيش مي رودكه گاهي معاني و تفاسير بسياري از يك بيت به دست مي دهد و ممكن است شما، بارها و بارها بيتي را خوانده باشيد تا بتوانيد به ايهام آن پي ببريد. فراواني ايهام و انواع آن دربرخي از غزليّات حافظ گاهي زياد و بسيار پیچیده¬ و رسيدن به آن دشوار است و اين شگرد وخیال¬پردازی گاه، مرزهای افراط را درمی¬نوردد و به‌حدّي مي رسد كه گاه در يك بيت از غزلي بيش از چند ايهام را می¬توان مشاهده کرد.

واژگان کلیدی: ايهام، انواع ايهام، غزل، حافظ

 

فهرست مطالب

چكيده ………. ه
فصل اول :كليّات ……………1
1-1-بیان مسأله …………2
1-2- سؤال‏های پژوهش‏……………..2
1-3-پیشینه‌ی پژوهش ……………..2
1-4- فرضیه‌های پژوهش……………4
1- 5 – حدود پژوهش…4
1-6- اهداف پژوهش ……………….. 4
1-7- چارچوب مفهومي پژوهش ………………4
1-7-1- بديع لفظي……5
1-7-2- بديع معنوي….5
1-7-2-1- ایهام ………..5
1-7-2-2- ايهام آميغي………………8
1-7-2-3- ايهام تام … 8
1-7-2-4- ايهام تبادر………………. 9
1-7-2- 5 – ايهام ترجمه…………. 9
1-7-2-6- ايهام تضاد…9
1-7-2-7- ايهام تناسب……………..9
1-7-2-8-ايهام تناسب تلميحي………………..9
1-7-2-9- ايهام در ايهام ترجمه……………….9
1-7-2-10- ايهام در ايهام تضاد…………… 10
1-7-2-11- ايهام در ايهام تناسب…………..10
1-7-2-12- ايهام سمعي ………..10
1-7-2-13- ايهام مجرّد ………….10
1-7-2-14- ايهام مرشّحه………..10
1-7-2-15- ايهام موشّح…………..11
1-8- روش پژوهش….11

فصل دوم : چهارچوب مفهومي پژوهش …………13
2-1- مقدّمه …………….14
2-2-1-تعریف سبک……………….14
2-2-2-انواع سبک….16
2-2-3- عوامل سازنده‌ی یک سبک………17
2-2-4- تأثیر صناعات بلاغی بر پدیدار شدن سبک……………..18
2-2-4-1- صناعات بلاغی……..19
2-2-4-2- بلاغت…. 19
2-2-4-3- بیان…….. 20
2-2-4-4- بدیع…… 20
2-2-4- 5- ایهام…. 21
2-2-4-6- مراعات نظير (تناسب)……….22
2-2-4-7- تلميح….22
2-2-4-8- تضاد….. 22
2-2-3- سبک عراقي………….. 23
2-2-3-1- ویژگی‌های سبک عراقي…… 23
فصل سوم : زندگي نامه وآثار حافظ ……………25
3-1- زندگی نامه حافظ………. 26
3-1-1- نسب، تولّد و کودکی……………. 26
3-1-2- جوانی………26
3-1-4-تأهّل، خانواده و معيشت ………..27
3-1- 5- درگذشت و محل آرامگاه………27
3-1-6- عنوان و تخلّص…….. 28
3-1- 7- آثارحافظ……………… 28
3-2-1- ویژگی‌های عصرحافظ………….. 28
3-2-2- ویژگی‌های شعر حافظ…………. 29
3-2-2-1- سبک حافظ……….29
3-2-3- عرفان حافظ……………30
3-2-4- هنر شاعری حافظ…..31
3-2- 5- پستي و بلندي شعر حافظ…..32
3-2-6- تأثير پيشينيان بر حافظ ……….32
3-2-7- حافظ در نظر ديگران……………..33
فصل چهارم : ايهام و انواع آن در شعر حافظ…36
4- ايهام و انواع آن… 37
4-1-دسته بندي انواع ايهام ……………….. 37
4-1-1- ايهام هاي پركاربرد و معروف….37
4-1- 1- ايهام ……..37
4-1- 2- ايهام تناسب…………. 38
4-1- 3- ايهام تضاد ……………. 48
4-1-4- ايهام تَبادر……………… 53
4-2-ايهام هاي مطرح شده دركتب بديعي …………56
4-2-1- ايهام مُجرّده……………..56
4-2-2- ايهام مُبيّنه ……………..58
4-2-3- ايهام موشّح …………….61
4-2-4- ايهام مُرشّحه……………63
4-2-5- ايهام تام ….66
4-2-6- ايهام ترجمه…………… 73
4-2-7- ايهام توكيد………………79
4-2-8- ايهام مهيّا ……………….80
4-2-9- شبه ايهام ياايهام گونه ………….80
4-2-10- ايهام تناسب تلميحي ……….. 84
4-3- ايهام هاي تازه و نو……. 88
4- 3- 1- ايهام در ايهام تناسب ………….88
4- 3- 2- ايهام درايهام تضاد……………….93
4-3-3 – ايهام در ايهام ترجمه…………….95
4-3-4- ايهام پارادوكس ……..96
4-3- 5- ايهام جناس تام ……98
فصل پنجم: نتيجه گيري ومنابع ……………….102
5-1- نتیجه‌گیری ……………..103
5-2- نمودار فراواني انواع ايهام……….. 104
5-3- منابع و مآخذ ………….105
5-4- چكيده ي انكليسي …109

 

فصل اول

بیان مسأله

1-1-بیان مسأله

يكي از موضوعات اساسي ادب فارسي، ويژگي زيباشناسي آن است كه توجّه به آن راز هنرمندي و تصوير آفريني‌هاي يك شاعر و يا نويسنده را در يك اثر ادبي بهتر به ديگران مي‌شناساند و التذاذ ادبي را در خواننده يا شنونده بر مي‌انگيزد و با توجّه به همين زيباآفريني‌هاي شاعرانه است كه شاعري در بين ديگران شاخص و ممتاز مي‌گردد. با توجّه به اهمّيّت اين مسأله، نگاه دقيق و موشكافانه به آرايش‌ها و صور خيال مي‌تواند لايه‌هاي دروني يك اثر را آن چنان كه شايسته و بايسته است، به مخاطبان بنماياند. لايه‌هايي كه كشف و شناسايي آن از نگاه خواننده‌ي سطحي‌نگر دور مي‌ماند. اگرچه سخن‌سنجان در طي سال‌ها متمادي كوشش‌هايي عميقي در زمينة علوم بلاغي صورت داده‌اند درياي بيكران ادب فارسي هم چنان جاي تأمّل و ژرف نگري بسيار دارد. بي گمان ارزنده ترين ويژگي يك اثر كه آن را وارد حوزه ي ادبيّات مي كند ، ادبيت آن است كه به باور بسياري از ادب شناسان،كاركرداصلي ادبيّات است. همان كه در خواننده لذّتي روحاني و معنوي ايجاد مي كند و بي ترديديكي از برجسته ترين ابزارهاي ادبيت بخشيدن به كلام ، علوم بلاغي اندكه به سه علم بديع،معاني و بيان تقسيم مي شوند. ايهام وانواع آن كه موضوع محوري اين پژوهش است، از موضوعات محوري بديع است و توجّة نگارنده در اين پژوهش به ايهام و انواع آن به دليل اهمّيّتي است كه اين آراية ادبي در درك و فهم بخش وسيعي از معاني و مفاهيم اشعار حافظ داردكه از ديد خوانندة عادي دور مي ماند.

 

1-2- سؤال‏های پژوهش‏:

1ـ گونه‌هاي ايهام در غزليّات حافظ كدام است؟
2ـ كدام قسم ايهام در شعر حافظ كاربرد بيشتري دارد؟
3ـ آيا ايهام تازه‌اي در غزل حافظ به چشم مي‌خورد؟

 

 

1-3- پیشینه‌ی پژوهش

يكي از ويژگي‌هاي مهم و برجستة ادبي در شعر هر شاعر جدا از مسألة مضامين شعري، صور خيال آن است؛ زيرا چنان كه مي‌دانيم تقريباً همة صاحب نظران متّفق القول هستند كه آن چه شعر را از هر كلامي متمايز مي‌كند، صور خيال است. نظر به اهمّيّت اين موضوع، نويسندگان و اهل فن در دوره‌هاي مختلف و به خصوص در دورة معاصر كتاب‌ها و مقالاتي ارجمند در اين زمينه نوشتندكه بعضاً در نوع خود كم نظير هستند. در اين ميان گروهي از پ‍ژوهشگران به بررسي جنبه‌ها و عناصر مادّي و معنوي غزليّات اين شاعر فرزانه پرداخته‌اند و هريك پرده از رازي گشوده‌اند كه براي بسياري از دوستداران اين شاعر سترگ تازگي داشته است؛ امّا در اين زمينة تحقيقي كارهايي صورت گرفته كه درخور توجه است؛ امّا به نظر مي‌رسد آن چنان كه بايسته و شايسته بوده به انواع آن توجّه نشده و حق مطلب به خوبي ادا نگرديده است. همين موضوع نگارندة اين سطور را بر آن داشته تا با تلاشي مضاعف به بررسي انواع ايهام در غزل حافظ بپردازد. ازميان كارهايي كه در اين زمينة خاص نگاشته شده است، پنج اثر بيشتر درخور توجّه است كه عبارتند از:
1) ايهامات ديوان حافظ، اثر طاهره فريد
2) ايهام در شعر فارسي، محمّد راستگو
3) مقالة «ايهام و تناسب در شعر خاقاني و حافظ»، اثر دكتر سيّد ضياء الدين سجّادي.
4) مقالة «سايه روشن ايهام در شعر خاقاني و حافظ»، اثر آقاي علي اصغرفيروزنيا.
5) مقالة «ايهام و گونه‌هاي آن در قصايد خاقاني»، اثر احمد غني‌پور ملكشاه.
لازم به يادآوري است كه در كتاب هايي كه درباره ي ايهام در شعر حافظ كار شده بيشتر به واژه هاي ايهامي توجّه شده است نه به انواع ايهام ،يعني؛ نويسندگان، واژه هايي را كه در شعر حافظ، داراي دو يا چند معني هستند ايهام در نظر گرفته اند. براي نمونه طاهره فريد دركتاب « ايهامات ديوان حافظ » ايهام را درشعر حافظ به سه دسته تقسيم مي كند كه عبارتند از : « دستة اوّل : ايهام لفظي ، دستة دوّم : ايهام معنوي، دستة سوّم: ايهام لفظي و معنوي . در ايهام لفظي ممكن است لفظ داراي دو معني باشد و يا ممكن است لفظ داراي معني لغوي و مجازي باشد و يا دربيتي، دولفظ به كار رفته كه با هم تجنيس ناقص اند و… و هم چنين انواع ايهام معنوي عبارتنداز : الف) ايهامي كه مربوط به نكات دستوري است . ب) ايهامي كه به معني لغوي استعمال شده ولي قراين طوري است كه استعاري بودن آن را از چيزي ممكن مي سازد و برعكس . ج) گاهي مناسبات طوري است كه استعاره بودن يك كلمه از دو چيز محتمل است و . . . » (فريد،1376 :22 – 17) .
راستگو در كتاب «ايهام در شعر فارسي» نيز بعد از تعريف ايهام، گونه هاي ايهام را چنين برمي شمارد : ايهام چندمعنايي(=توازي) ، ايهام و مجاز ، ايهام و جناس ، ايهام و ابهام ، ايهام و كژتابي، ايهام و نماد و … و بعد به بررسي انواع اين ايهام ها مي پردازد و در معرفي گونه هاي ايهام توازي مي نويسد : «ايهام توازي برپاية خاستگاه ها و زمينه سازهاي گوناگوني كه مي تواند داشته باشد به اين گونه ها بخش پذير است: ايهام توازي واژگاني(= سازه اي) ، ايهام توازي ساختاري ، ايهام توازي سازه اي – ساختاري و . . . »(راستگو ، 1379: 28) . اگر چه راستگو به پاره اي ازاقسام ايهام اشاره نموده است و نگاه او به اين زيور بديعي نسبت به نگاه ديگران جامعيّت دارد كامل نيست او نيز به ايهام هايي چون ایهام ترجمه، ایهام تبادر، ایهام تام، ایهام توکید، ایهام عکس، ایهام مبیّنه(آشکار)، ایهام مجرّده(پیراسته)، ایهام مرشّحه(پرورده)، ایهام موشح، ایهام مهیّا ، ايهام در ايهام تناسب،ايهام درايهام تضاد، ايهام در ايهام ترجمه، شبه ايهام يا ايهام گونه، ايهام آميغي ، ايهام تناسب تلميحي و ايهام سمعي و… اشاره اي نكرده است . به همين دليل تمام سعي نگارنده ي اين پايان نامه براين است كه به بررسي انواع ايهام درشعر حافظ بپردازد كه جامع ترين و كامل ترين نگاه به اقسام ايهام (به خصوص ايهام هاي نويافته ) تا به امروز در شعر حافظ باشد .

 

1-4- فرضیه‌های پژوهش:

سعي نويسنده در اين نوشته بر اين بوده است كه اقسام شناخته شده و ناشناخته ي ايهام در شعر حافظ را بهتر به مخاطبان بشناسد.

 

1-5- حدود پژوهش:

با توجّه به نام پايان نامه غزل‌هاي حافظ مورد بررسي قرار گرفته است.

 

1-6- اهداف پژوهش:

دراين پايان نامه تلاش مي‌شود تاايهام و اقسام آن در شعر حافظ بهتر به مخاطبان شناسانده شود به خصوص ايهام‌هاي جديدي كه كمتر به آن‌ها توجّه شده است.

 

1-7- چارچوب مفهومي پژوهش: 

«ادبيّات درهرشكل وقالبي كه باشد، نمايشگر زندگي و بيان كنندة ارزش‌ها ومعيارها و ويژگي‌هايي است كه زندگي فردي و جمعي بر محور آن‌ها مي‌چرخد، نقد و بررسي و ارزيابي آثار نيز چنين است و نمي توان به دور از آن ارزش‌ها و معيار‌ها باشد و بي توجّه از كنار آن‌ها بگذرد، به عبارت ديگر نقد و بررسيِ آثارِ ادبي را از ديدگاهي مي‌توان درس زندگي ناميد با همة گستردگي و تنوّع و خصوصيّات و مظاهر آن.» (ماهيار، 1373 :1) «تأثير در نفوس كه هدف نهايي شعر و هر كلام غير عادّي است گاه از طريق خيال انگيزي حاصل مي‌شود و گاه از تحريك عواطف. بعضي اوقات – البته به ندرت – شعر ممكن است از طريق تعليم و ارشاد نفوس را منقلب كند. در ايران نيز خيلي پيش از عهد سكّاكي به صنعت و بديع اهتمام شد. درست است كه تعدادي از كتب قديم فارسي كه راجع بوده است به عروض و قافيه و بديع از بين رفته است امّا ازآن چه باقي مانده است مي توان به رواج بديع در بين قدما به خوبي پي برد.» (زرّين‌كوب، 1372: 85). «در عهد سامانيان شعر فارسي، سادگي طبيعي داشت و احياناً صنايع بديعي به ذوق و طبع در سخن مي‌آمد نه به تكلّف و تصنّع. چنان كه قرآن مجيد، تقيّد به صفت بديعي نداشت وخود به خودصنعت آفرين بود.به عقيده ي نگارنده، اوّلين شاعر استاد كه در آوردن صنايع بديعي تعمّد داشت «عنصري» است. در كتب بديع فارسي كه اقدم آن‌ها «ترجمان البلاغه» است اگر چه از شعراي قبل ازعنصري هم شواهدي براي صنايع بديعي آورده‌اند امّا اكثرش از عنصري است.» (هُمايي،1373 :22) «بديع چنان كه قدما گفته اند: علمي است كه از وجوه تحسين كلام بحث مي‌كند و از نظر ما بديع مجموعة شگردهايي (يا بحث از فنوني) است كه كلام عادي را كم و بيش تبديل به كلام ادبي مي‌كند و يا كلام ادبي را به سطح بالاتري (از ادبي بودن يا سبك ادبي داشتن) تعالي مي‌بخشد.» (شميسا، 1386: 20)

صنايع بديعي به دو دسته تقسيم مي‌شوند كه عبارتند از: بديع لفظي و بديع معنوي.

 

1-7-1- بديع لفظي:

«به ابزاري كه جنبة لفظي دارند وموسيقي كلام را ازنظر روابط آوايي به وجود مي‌آورند و يا افزون مي‌كنند .» (شميسا، 1386: 23) بديع لفظي بحثي موسيقايي است وربطي به معنا ندارد، يعني«زينت و زيبايي كلام وابسته به الفاظ است. چنان كه اگر الفاظ را باحفظ معني تغييربدهيم آن حسن زايل مي‌شود. مانند جناس تام در شعر سعدي:
ندانم از سر و پايت كدام خوبتر است چه جاي فرق كه زيبا زفرق تا قدمي
(هُمايي، 1388 :38)

1-7-2- بديع معنوي:

بديع معنوي بحث دربارة ترفندها و شگردهايي است كه موسيقي معنوي كلام را افزايش مي‌دهدو بر اثر ايجاد تناسبات و روابط معنايي خاصّي بين كلمات برجسته مي‌شود. به عبارت ديگر رشته يي كه كلمات را به طرزي هنري به هم پيوند مي‌دهد، تناسبات معنايي است. برخي از اين شگردها جزوذاتيات سبك ادبي است مانند تشبيه، مجاز، استعاره، كنايه، مبالغه، ايهام و… يعني هيچ اثر ادبي نيست كه كاملاً از آن‌ها عاري باشد. (شميسا، 1386: 25) و ايهام يكي از آرايه‌ها و صنايع ادبي مورد توجّة بسياري از شاعران و نويسندگان تواناي زبان فارسي است كه گاهي بسامد بالاي آن درشعرشاعري سبب اشتهار آن شاعربه اين آرايه شده است.

 

1-7-3- ایهام:

ايهام در لغت، مصدر باب «افعال» از اصل ثلاثي «وهم» است به معناي به گمان افكندن و رفتن دل به سوي چيزي بدون قصد. اين هنر ادبي يكي از جلوه‌هاي مهم و پركاربرد صُور خيال در ادب پارسي است و در ادب فارسي اكثر بديع نويسان، تعريفي را كه براي ايهام آورده اند، كمابيش مربوط به ايهام تناسب است؛ زيرا معتقدند ايهام كلمه‌اي است كه دو معناي دور و نزديك دارد و مراد گوينده، معني دور است. براي روشن شدن موضوع به بعضي از اين تعاريف اشاره مي‌كنيم. صاحب المطوّل مي‌نويسد: «التوريه ويسمي الايهام ايضاً و هي أن يطلق لفظ له معنيان قريب و بعيد و يراد به البعيداعتماداً علي قرينه خفيه.»(التفتازاني، 1426: 425) آن گونه كه از عبارت تفتازاني بر مي‌آيد، مراد از ايهام آن است كه لفظي دو معني قريب و بعيد داشته باشد و مراد گوينده با توجّه به قراين خفي، آگاهانه و عمداً، معني بعيد باشد. سكّاكي نيز همين عقيده را دارد: «هو أن يكون للفظ استعمالان؛ قريب و بعيد فيذكر لايهام القريب في الحال الي آن يظهر انَّ المراد به البعيد.» (سكّاكي، 1937: 201) به پيروي از كتب بديعي ادبيّات عرب، بديع نويسان فارسي زبان نيز همان معني را در تعريف ايهام در كتب خود نقل كرده‌اند (آزاد بلگرامي، 1382: 30). در حدائق السّحر آمده است: «دبير يا شاعر… الفاظي به كار برد كه آن لفظ را دو معني باشد: يكي قريب و ديگر غريب و چون سامع، آن الفاظ را بشنود حالي خاطرش به معني قريب رود و مراد از آن لفظ خود معني غريب بود.» (وطواط، 1362: 39) در المُعجم چنين آمده است:« لفظي ذو معنين را به كار دارد، يكي قريب و يكي بعيد، خاطر سامع نخست به معني قريب رود و مراد قايل، معني قريب غريب باشد.» (قيس رازي، 1373 :311) در بدايع افكار در تعريف ايهام چنين آمده است: «شاعر لفظي به دو معني يا زيادت استعمال كند كه يكي از آن معني، ظاهر باشد و ديگر خفي و ذهن مستمع بعد از اصغاي كلام به معني ظاهر و قريب [متوجّه گردد ] و مراد متكلّم معني خفي و غريب باشد.» (واعظ كاشفي، 1369: 110). صاحب دُررالادب نيز مي‌گويد كه «آن است كه لفظي آورند و معني بعيد آن را اراده كنند، به علّت وجود قرينة خفيه.»‌ (اوق اولي،1340 :186). در كتاب معالم البلاغه نيز آمده است: «در كلام لفظي آورند كه دو معني داشته باشد؛ يكي قريب و ديگر بعيد و مراد معني بعيد باشد به معونة قرينة خفيه…» (رجايي، 1362: 349). در كتاب فنون بلاغت و صناعات ادبي، صنعت ايهام، تخييل و توهيم وتوريه ناميده شده و در تعريف آن چنين آمده است: «لفظي بياورند كه داراي دو معني نزديك و دور از ذهن باشد وآن را طوري به كار ببرند كه شنونده از معني نزديك، به معني دور منتقل شود.» (هُمايي،1388: 269). در كتاب زيبا شناسي سخن پارسي نيز چنين ذكر شده است: «سخنور واژه‌اي را آن چنان نغز در سرودة خود به كار ببرد كه بتوان از آن، دو معنا را دريافت: يكي معنايي را كه نخست و يك باره دريافته مي‌شود و آن را معني نزديك مي‌ناميم. دو ديگر، معنايي كه با درنگ و كاوشِ درست بدان راه مي‌برند و آن را معني دور مي‌خوانيم. آن چه در آراية ايهام فزون تر خواست سخنور است، معناي دور است.» (كزازي،1381 : 129-128)در كتاب بديع از ديدگاه زيبايي شناسي، چنين آمده است: «سخني است داراي دو معناي دور كه معناي اصلي است و ديگري معناي نزديك. بايد دانست كه در بعضي ايهام‌ها، معناي دور و نزديك وجود ندارد و هردو معني برابر دارند.» (وحيديان كاميار، 1379: 137)و آن به لفظی اطلاق می‌شود که دو معنی نزدیک و دور دارد و از میان آن دو معنی، معنی دور خواسته می‌شود«با قرینه¬ی خفیه، خواه آن دو معنی، هردو معنی حقیقی باشند یا مجازی، یا یکی حقیقی باشد و دیگری مجازی» (مازندرانی،1376: 331-330)

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “بررسي انواع ايهام در غزليّات حافظ”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

17 − 16 =