بررسی تأثیر تراکم های مختلف کشت گندم در شرایط دیم بر روی تغییرات مورفولوژیک عملکرد و اجزای عملکرد و شناخت تراکم مطلوب

19,900تومان

توضیحات

دانشگاه آزاد اسلامی

واحد یاسوج

 

دانشکده ی کشاورزی، گروه زراعت

پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد مهندسی کشاورزی«M. Sc. »

گرایش: زراعت

 

 

عنوان:

بررسی تأثیر تراکم های مختلف کشت گندم در شرایط دیم بر روی تغییرات مورفولوژیک عملکرد و اجزای عملکرد و شناخت تراکم مطلوب

102 صفحه

فهرست مطالب

 

 

عنوان                                                                                                              صفحه

چکیده…………………………………………………………………………………………………………………………………….1

مقدمه………………………………… 2

فصل اول: کلیات

1-1- تاریخچه………………………….. 5

1-2- سطح زیر کشت و تولیدات …………….. 5

1-3- اهمیت و دانۀ غلات از نظر غذایی………. 6

1- 3-1- دانه (میوه)……………………. 6

1-3-2- لایه آلئورون…………………….. 7

1-3-3- آندوسپرم ………………………. 7

1-3-4- جنین ………………………….. 7

1-4- رشد و نمو غلات…………………….. 7

1-4-1- جوانه زدن………………………. 7

1-4-2- پنجه زنی……………………….. 9

1-4-3- تشکیل ساقه (ساقه رفتن )…………. 14

1-4-4- مرحله سنبله رفتن (خوشه رفتن)…….. 15

1-4-5- مرحله گل دادن و باروری………….. 16

1-4-6- مرحله تشکیل و رسیدن دانه………… 17

1-4-7-  ورس (خوابیدگی غلات)…………….. 18

1-5- اهمیت اقتصادی گندم……………….. 18

1-6- نواحی کشت گندم در دنیا……………. 19

1-7- تقسيم بندي گندم بر مبناي خصوصيات ژنتيكي……………………………………………19  

1-7-1- گندمهای تک دانه یا Einkorn (دیپلوئید) 20

1-7-2- گندمهای جفت دانه (تتراپلوئید)……. 20

1-7-3- گندمهای معمولی یا نان (دهگزاپلوئید). 20

1-8- ترکیب شیمیایی و ارزش غذایی دانه گندم:……………………………………………………………20

1-8-1- کربوهیدرات…………………….. 20

1-8-2- مواد پروتئینی………………….. 21

1-8-3- مواد چربی……………………… 21

1-8-4- مواد سلولزی……………………. 21

1-8-5- مواد معدنی…………………….. 21

1-8-6- ویتامین ها…………………….. 22

1-9- دانه گندم……………………….. 22

1-9-1- خفتگی بذر (خواب بذر)……………. 22

1-10- تراکم بوته ها…………………… 22

1-10-1 تراکم و ساقه های حامل سنبله گندم…. 24

1-11- گروه های گندم و واکنش به عوامل محیطی……………………………………………………. 25

1-11-1- گندم و واکنش به نور و حرارت … ….25

1-11-2رطوبت…………………………. 25

1-11-3- خاک………………………….. 26

1-11-4- تناوب زراعی…………………… 26

1-11-5- کود………………………….. 27

فصل دوم: مروری بر تحقیقات انجام شده

2-1- مروری بر تحقیقات انجام شده………… 29

…………………….. فصل سوم: مواد و روشها

3-1- مواد و روشها…………………….. 35

3-1-1- انواع مشخصات محل آزمایش…………. 36

3-1-2روش های اندازه گیری………………. 37

3-2- خصوصیات خاک……………………… 40

3-3- مشخصات ارقام…………………….. 41

3-4- عملیات داشت……………………… 41

3-4-1- مبارزه با آفات و بیماریها……….. 41

3-5. عملیات برداشت……………………. 42

3-6- اندازه گیری …………………….. 44

…………………. 3-6-1. وزن کاه با سنبله. 45

…………………………. 3-6-2. وزن کاه. 45

3-6-3. ارتفاع گياه……………………. 45

3-6-4. بوته هاي خشك شده……………….. 45

…………….. 3-7. اندازه گیری شاخص برداشت. 45

…………………… 3-8. اندازه گیری صفات. 46

فصل چهارم: نتایج و بحث

4-1 نتایج و بحث………………………. 48

4 –2 – اثر سطوح مختلف تراکم بذر بر صفات مورد بررسی قبل از تنش 49

4–3- اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر صفات مورد بررسی……………………………………. 50

4–4 – اثر ارقام مختلف بر صفات مورد بررسی بعد از تنش 52

4–5- اثر ارقام مختلف بر میانگین صفات مورد بررسی بعد از تنش   53

4–6- اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر صفات مورد بررسی……………………………………. 58

نتيجه گيري ………………………….. 70

پیشنهادات……………………………. 72

منابع……………………………….. 73

 

 

 

فهرست جداول

 

 

عنوان                                                                                                             صفحه

جدول 1-1 سطح زیر کشت، میانگین محصول در هکتار 5.

جدول 1-2  وضعیت جهانی غلات………………. 6.

جدول 1-3 ویتامینهای دانه گندم  ………. ..22.

جدول 3-1 خصوصیات خاک …………………. 40.

جدول شماره3-2 جمع عملكرد تراكم ها در 4 تكرار هيجده متري به كيلوگرم……………………………………. 42

جدول شماره 3-3 میزان بارندگی درسالهای 90-71 درشهرستان گچساران 46

جدول4-1. تجزیه واریانس صفات مورد بررسی قبل از تنش    48

جدول4-2. مقایسه میانگین صفات مورد بررسی قبل از تنش  به روش دانکن در

 ارقام مختلف…………………………. 49

جدول (4-3).مقایسه میانگین صفات مورد بررسی قبل از تنش به روش دانکن در

 تراکم های مختلف……………………… 49

جدول(4-4) مقایسه میانگین صفات مورد بررسی قبل از تنش به روش دانکن در

تراکم های مختلف و ارقام مختلف………….. 51

جدول(4-5) تجزیه واریانس صفات مورد بررسی بعد از تنش  52

جدول (4-6).تجزیه واریانس صفات مورد بررسی بعد از تنش 53

جدول (4-7) مقایسه میانگین صفات مورد بررسی بعد از تنش  به روش دانکن در ارقام

 مختلف………………………………. 53

جدول (4-8) مقایسه میانگین صفات مورد بررسی بعد از تنش  به روش دانکن در

 ارقام مختلف…………………………. 54

جدول (4-9)مقایسه میانگین صفات مورد بررسی بعد از تنش به روش دانکن در

تراکم های مختلف………………………. 55

جدول (4-10) مقایسه میانگین صفات مورد بررسی بعد از تنش به روش دانکن در

تراکم های مختلف………………………. 56

جدول(4-11) مقایسه میانگین صفات مورد بررسی بعد از تنش به روش دانکن در

تراکم های مختلف و ارقام مختلف………….. 59.

ادامه جدول (4-11) مقایسه میانگین صفات مورد بررسی بعد از تنش به روش دانکن

در تراکم های مختلف و ارقام مختلف……….. 69

جدول (4-12) تراکم بوته و بوته های تلف شده باقیمانده و درصد بوته های باقیمانده میزان عملکرد در هکتار پس از استرس رطوبتی   70

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست شکل

 

 

عنوان                                                                                                                صفحه

 

شكل 1-1 یاخته  های اسکوتلم (Bilteanu et al 1983)…. 8

شكل 1-2 طرح سه بعدی یاخته های آغازین وبخش های انتهائی جوانه (Wheat and wheat improvement1987) ……………………. 8

شكل 1-3 تشکیل پرایموردیای منطقه زیر بخش انتهائی جوانه  17  (Wheat and wheat improvement1987) ……………………. 9

شکل 1-4 شمای پنجه زنی درگندم ( 1984 Ceapoiu et al ). 11

شکل 1-5 مریستم رویشی در حالت جنینی ( 1) و مراحل مختلف رشد    12

شکل 1-6 مراحل رشد و نمو گندم بر اساس روش فیکس – کوپرمن   13

…… شکل 1-7  مدل و رشد و نمو گندم (Geisler1988). 14

شکل1-8 ویژگیهای برگ غلات دانه ریز(Neal C.Stoskopf 1981 )    15

……….. شکل 1-9 سنبلچه گندم (1984 Ceapoiu et al). 16

………… شکل 1-10 گل گندم (Neal C.Stoskopf 1981 ). 16

شکل 1-11 شدت روند انتقال مواد فتوسنتز شده و فعالیت اندامهای مختلف یک غله (Geisler1988) …………………….. 18

……………………… شکل 3-1 مرحله کاشت. 38

شکل 3-2 مرحله سبز شدن در حال به ساقه رفتن.. 38

شکل 3-3  مرحله در حال ظهور سنبله دهی در رقم گندم دیم دهدشت   39

شکل 3-4 مرحله سنبله دهی رقم گندم دیم دهدشت. 40

شکل 3-5 مرحله سنبله دهی رقم گندم دیم کوهدشت 40

شکل شماره 3-6 مرحله رسیدن دانه دهدشت تراکم 400 تیمار 1 تکرار 1……………………………………. 43

شکل شماره 3-7 مرحله رسیدن دانه کوهدشت تراکم 50 تیمار 1 تکرار 1……………………………………. 43

شکل شماره 3-8 مرحله رسیدن دانه کوهدشت تراکم 500 تیمار 2 تکرار 3…………………………………….. 44

 

 

 

فهرست نمودار

 

 

عنوان                                                                                                صفحه

 

نمودار 1-1 تاثیر مجموعه درجات حرارت دریافتی از کاشت تا ابتدای یخبندان زمستان بروی میزان تراکم سنبله به هنگام برداشت (Ceapoiu et al 1984)………………………………… 24

نمودار 1-2 تأثیر کمبود آب در مراحل گل دادن و رسیدن بر روی عملکرد گندم

 (Ceapoiu et al 1984)……………………….. 26.

نمودار (4-1) اثر ارقام مختلف بر روی صفات مورد بررسی قبل از تنش……………………………………. 49.

نمودار (4-2) اثر سطوح مختلف  تراکم بذر بر روی صفات مورد بررسی قبل از تنش………………………………. 50.

نمودار (4-3) اثر سطوح مختلف  تراکم بذر و نوع رقم برعرض سنبله، ضریب پنجه دهی

 و عرض پهنک برگ………………………. 51.

نمودار (4-4) اثرمتقابل سطوح مختلف  تراکم بذر و نوع رقم بر طول سنبله، طول پهنک برگ

 و طول ساقه………………………….. 52.

نمودار (4-5) اثر ارقام مختلف بر روی صفات مورد بررسی بعد از تنش……………………………………. 54.

نمودار (4-6) اثر ارقام مختلف بر روی صفات مورد بررسی بعد از تنش……………………………………. 55.

نمودار (4-7) اثر سطوح مختلف  تراکم بذر بر روی صفات مورد بررسی بعد از تنش………………………………. 56.

نمودار (4-8) اثر سطوح مختلف  تراکم بذر بر وزن هزار دانه، ارتفاع بوته و عملکرد تک

 بوته……………………………….. 57.

نمودار (4-9) اثر سطوح مختلف  تراکم بذر بر وزن سنبله با کاه، وزن کاه و تعداد

 دانه در سنبله……………………….. 57.

نمودار (4-10) اثر سطوح مختلف  تراکم بذر بر تعداد دانه و عملکرد دانه………………………………… 58.

نمودار (4-11) اثرمتقابل‌سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر‌ضریب‌پنجه در‌متر‌مربع……………………………. 59.

نمودار (4-12) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر ضریب پنجه مثمر در

متر مربع…………………………….. 59.

نمودار (4-13) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر ضریب ساقه مثمر در

متر مربع…………………………….. 60.

نمودار (4-14) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر ضریب سنبله بارور در

 متر مربع……………………………. 61.

نمودار (4-15) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر ضریب پنجه غیر مثمر در

 متر مربع……………………………. 61.

نمودار (4-16) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر ضریب ساقه غیر مثمر در

متر مربع…………………………….. 62.

نمودار (4-17) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر ضریب سنبله غیر بارور

 در متر مربع…………………………. 62.

نمودار (4-18) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر وزن هزار دانه بر حسب

گرم…………………………………. 63.

نمودار (4-19) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم عملکرد دانه بر حسب

گرم در متر مربع………………………. 63.

نمودار (4-20) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر عملکرد دانه بر

حسب کیلوگرم در هکتار………………….. 64.

نمودار (4-21) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر عملکرد تک بوته بر

 حسب گرم درمتر مربع…………………… 64.

نمودار (4-22) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر وزن سنبله با کاه بر

 حسب گرم درمتر مربع…………………… 65.

نمودار (4-23) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر وزن کاه بر حسب گرم در

متر مربع…………………………….. 65.

نمودار (4-24) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر وزن دانه بر حسب گرم

 درمتر مربع………………………….. 66.

نمودار (4-25) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر تعداد دانه در سنبله

درمتر مربع…………………………… 66.

نمودار (4-26) اثرمتقابل‌سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر تعداد دانه درمتر مربع………………………. 67.

نمودار (4-27) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر تعداد بوته خشک شده

درمتر مربع…………………………… 67.

نمودار (4-28) اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم بر ارتفاع بوته بر حسب

 سانتیمتر……………………………. 68.

 

 

 

چکیده 

بررسی تأثیر تراکم های مختلف کشت گندم در شرایط دیم بر روی تغییرات مورفولوژیک عملکرد و اجزای عملکرد و شناخت تراکم مطلوب

براي بررسي تأثير تراکم های مختلف کشت گندم در شرایط دیم بر روی تغییرات مورفولوژیک، عملکرد و اجزای عملکرد و شناخت تراکم مطلوب بر روی دو رقم گندم کوهدشت و دهدشت آزمايشي به صورت فاکتوريل و در قالب طرح پايه بلوکهاي کامل تصادفي با 12 تيمار و در 4 تکرار در شهرستان گچساران ، در مرکز آموزش کشاورزی امامزاده جعفر در سال زراعی 91-90 به مرحله اجرا درآمد. فاکتورهاي آزمايشي عبارت بودند از فاکتور A، ارقام گندم دیم (دهدشت و کوهدشت) و فاکتور B ، تراکم در 6 سطح (50 و 100 و 200 و 300 و 400 و 500 ) در متر مربع. نتایج تجزیه واریانس بر روی صفات مورد بررسی نشان داد که دو رقم دهدشت و کوهدشت از نظر طول سنبله، در سطح احتمال یک درصد و در صفت عرض پهنک برگ در سطح احتمال پنج درصد با هم اختلاف معنی دار آماری دارند. همچنین اثر سطوح مختلف تراکم بذر بر طول سنبله، عرض پهنک برگ، طول ساقه و طول پهنک برگ معنی دار نبود. اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم مورد استفاده بر طول پهنک برگ در سطح احتمال آماری یک درصد معنی دار بود. همچنین نتایج جدول تجزیه واریانس نیز نشان داد که دو رقم گندم دهدشت و کوهدشت از نظر ضریب پنجه، تعداد بوته خشک شده در متر مربع و وزن هزار دانه در سطح احتمال یک درصد و در صفات ضریب پنجه غیر مثمر، تعداد دانه در سنبله، وزن کاه و ارتفاع بوته در سطح احتمال پنج درصد با هم اختلاف معنی دار آماری دارند. همچنین ارقام مورد استفاده از نظر ضریب سنبله بارور، عملکرد دانه در مترمربع، عملکرد تک بوته، وزن سنبله با کاه، وزن دانه در متر مربع و تعداد دانه در متر مربع و عملکرد دانه در هکتار، با هم تفاوتی نداشتند.

    همچنین اثر سطوح مختلف تراکم بذر بر ضریب پنجه مثمر، ضریب پنجه غیر مثمر و  وزن کاه در سطح احتمال پنج درصد و تعداد بوته خشک شده در متر مربع در سطح احتمال یک درصد معنی دار بوده و بر سایر صفات تاثیر معنی داری نداشت.

    اثر متقابل سطوح مختلف تراکم بذر و نوع رقم مورد استفاده بر ارتفاع بوته و تعداد بوته خشک شده در متر مربع  تاثیر معنی داری داشت. درهر دو رقم بیشترین عملکرد مربوط به تراکم 500 بوته در متر مربع بود. با افزایش تراکم دانه در هر دو رقم تعدا پنجه مثمر، وزن هزار دانه کاهش یافت.

کلمات کليدي: گندم، تراکم، شرایط دیم، عملکرد، اجزای عملکرد و صفات مورفولوژیک

 

 

 

 

مقدمه:

 

 

غلات نقش ويژه و مهمي در الگوي مصرف هر کشوري را در دنيا دارد و به همين دليل از دير باز حکومتهاي حاکم بر دنيا برخوردي فعال در جهت ازدياد غلات بويژه گندم مورد نياز کشور خود کرده اند. از سقراط نقل مي کنند که گفته است، نظامي مي تواند بر آتن حکومت کند که قادر باشد نان آنرا براحتي تأمين کند. جمعيت دنيا در  7000 ـ 6000 سال قبل از ميلاد   10-5 ميليون نفر و در  ابتداي قرن بيستم حدود 5/1 ميليارد نفر در سال 1960 بالغ بر 3 ميليارد نفر بوده است و در سال 1965 رشد جمعيت دنيا 2% بوده است که بعداً در سالهای  (1977-1970)  به 9/1% و در سالهاي (90-1988) به 6/1 درصد کاهش يافته است. چنانچه رشد جمعيت بدین ترتیب ادامه یابد، جمعیت دنیا در سال 2025.  احیاناً به 2/8 میلیارد نفر خواهد رسید. بیش از ⅔ جمعیت دنیا در ممالک در حال توسعه زندگی می کنند و بیش از 20% جمعیت ممالک توسعه نیافته در قحطی به سر می برند و متجاوز از 50% فقر غذایی دارند که خود عامل مهم بیماری و ناتوانایی جسمی است. افزایش جمعیت دنیا یکی از مسائل مهم قرن آینده خواهد بود. یکی از مهمترین تولیدات غذایی برای انسان غلات می باشند تقریبا 55% از پروتئین ها و 15% از چربی ها،70% از گلو سید ها و به طور کلی 55-50% کالری مصرف شده توسط انسان در دنیا به وسیله غلات تامین می گردد.   (نورمحمدي و همكاران، 1389).

گندم به عنوان مهمترين محصول استراتژيك همواره نقش اساسي درامنيت اقتصادي كشور هارا  ايفا نموده است. هزاران سال است كه گياه گندم و خواص بي همتاي آن شناخته شده است. گذشت زمان و تنوع زيستي گياه باعث گرديده تا مبدأ اصلي اجداد گندم امروزي مورد ترديد قرار گیرد.

طبقه بندي گياه گندم نانوايي به صورت زير است :

قلمرو        : گياهان     = Plantae

بخش      : گل داران   = spermatophyta

زير بخش  : نهان دانگان = angiosperm

رده      : تك لپه اي ها   = monocotyledon

راسته        : گرامينالس  = Graminales

خانواده يا قبيله : تري تي سه آ = Triticeae

جنس      : گندميان    = Triticum

گونه         : گندم نان   = Aestivum

متخصصان گندم را به 16 گونه تقسيم و بر حسب اينکه سلولهاي به وجود آورند ه آن داراي 7 و 14 يا 21 جفت کروموزوم باشند و آنرا به سه گروه تقسيم مي کنند بنابراين جنس گندم 16 گونه دارد. مهمترين گونه های  زراعی که قابليت فرآوري را دارندشامل T.dorumو T.vulgare يا T.aestiveumو T.cumpactumمي‌باشند.(کريمي،1371) .

 

  

 

فصل اول

کلیات

1-1 تاریخچه:

 اسناد و پژوهشهای باستانشناسی نشان داده اند که از قدیم الایام استفاده از غلات بویژه گندم برشته، به عنوان غذا برای انسان، همواره معمول بوده است. قدمت گندم را به 15 – 10 هزار سال قبل از میلاد مسیح در خاورمیانه و بخصوص فلات ایران نسبت می دهند .  (نورمحمدي و همكاران، 1389).

1-2 سطح زیر کشت و تولیدات :

    غلات گروهی از گیاهان زراعی متعلق به قبیله پوآسه ( گرامینه ) هستند و از هزاران سال پیش تاکنون در تغذیه انسان و دام دارای اهمیت زیادی می باشند. در این گروه از گیاهان زراعی،گندم، ذرت، چاودار، یولاف، ذرت  خوشه ای، ارزن و برنج قرار دارند و در ممالک مختلف دنیا بنا به ویژگیهای آب و هوایی، مسائل اقتصادی ، خاک و ….. دارای اهمیتهای متفاوتی هستند و بعضی از آنها در ممالکی که آشنایی زیادی با آنها ندارند اصلاً کشت و کار نمی شوند و یا در سطح بسیار کمی کاشته می شوند، همانند یولاف و چاودار در ایران . غلات به دلیل اهمیت بسیار زیادی که در تغذیه انسان و دام دارند بیشترین سطح زیر کشت را در میان تمامی گیاهان زراعی دارا  می باشند.

جدول شماره (1-1) بیانگر سطح زیر کشت، میانگین عملکرد و کل تولید جهانی می باشد. سطح زیر کشت گندم،جو، ذرت و برنج افزایش داشته و ذرت خوشه ای، ارزن ثابت مانده ولی چاودا و یولاف کاهش یافته است

جدول شماره 1-1سطح زیر کشت غلات، میانگین محصول در هکتار و تولید جهانی غلات

 ( 1993 FAO )

ناحیه سطح زیر کشت

( هزار هکتار)

میانگین عملکرد

( کیلو گرم در هکتار )

کل تولید                                                 ( هزار تن )
1993 1990 81-1979 1993 1990 81-1979 1993 1990 81-1979
آفریقا 78379 71379 64665 1208 1233 1112 94702 88019 71954
آمریکای شمالی 93197 102313 104704 3690 3929 3531 343883 401938 369614
آمریکای جنوبی 33094 34434 37615 2507 1984 1776 82981 68334 66847
آسیا 307341 310822 304044 2938 2776 2106 902883 862876 640251
اروپا 62511 66262 70195 4158 4272 3522 259925 283072 247217
اقیانوسیه 14873 13538 16196 1974 1804 1354 29354 24426 21964
دنیا 691182 704209 718458 2741 2772 2210 1894298 1952174 1588303

جدول 1-2 حاکی از آن است که عملکرد ذرت در همین تاریخ یعنی سالهای 81-1979 میانگین عملکرد از 3340 کیلوگرم به 3658 کیلوگرم در هکتار در سال 1990 افزایش پیدا کرده است. بخش عمده این افزایش به علت استفاده از رقم های  ذرت دو رگه یا (هیبرید) بوده است. از نظر ارزش انرژی (کربوهیدرات) که از غلات حاصل می شود ذرت با تولید 837 کیلو ژول در هکتار، برنج با 737  کیلوژول در هکتار، ذرت خوشه ای با 477 کیلو ژول در هکتار و گندم با 460 کیلوژول در هکتار به ترتیب دارای مقامهای اول و چهارم می باشد.

جدول شماره 1-2. وضعیت جهانی غلات، ( سطح زیر کشت، تولید و مقدار محصول )            ( 1993 ، FAO )

غلات درصد سطح زیر کشت درصد تولیدات محصول میانگین محصول

( Kg. ha )

1990 81-1979 1990 81-1979 1990 81-1979
گندم 8/32 7/32 6/30 28 2586 1886
جو 3/10 3/11 3/9 8/9 2500 1940
یولاف 9/3 4 1/2 3 1900 1660
چاودار 3/2 1/2 2 5/1 2420 1660
برنج ( شلتوک ) 8/20 20 5/26 25 3540 2760
ذرت 3/18 9/17 1/25 6/26 3658 3340
ذرت خوشه ای 6 3/6 9/2 1/4 1366 1441
ارزن 6/5 7/5 5/1 9/1 820 670

 

1-3. اهمیت دانه غلات از نظر غذایی :

از روزگاران قدیم و از هنگامی که بشر خود را شناخت و یاد گرفت که چگونه برای برطرف کردن گرسنگی خود می تواند بعضی از گیاهان را رشد دهد و بویژه از دانه آنها استفاده کند، روز به روز به اهمیت بذر افزوده شده است، زیرا که بذر اصولاً بزرگترین منبع غذایی در دنیا شناخته شده است، آندوسپرم ( بافت غذایی تکامل یافته دانه ) و لپه ها در گیاهان دو لپه ای که در حقیقت برای رشد و گسترش جنین و جوانه به مصرف می رسد به بشر این امکان را داده است که از آنها به عنوان غذای روزانه استفاده کند. (نورمحمدی و همکاران، 1389) .

1-3-1. دانه ( میوه ) :

بخش های مهم دانه گندم عبارت است از لایه آلئورون ، آندوسپرم و رویان.

1-3-2.لایه آلئورون[1] :

از یک لایه سلول ساخته شده است، سلولهای این لایه بزرگ و دارای دیواره ضخیم می باشند. این لایه غنی از پروتئین و آنزیم ( آمیلاز ، پروتئاز و ….. ) می باشد . مواد پروتئینی آن بیشتر گلوبولین است و گلوتن در این لایه وجود ندارد ؛ و فضای بین سلولی در میان سلولهای این لایه دیده نمی شود .

1-3-3.آندوسپرم[2] :

اندوسپرم بزرگترین بخش دانه غلات می باشد ( 80 درصد وزن میوه ) . سلولهای اندوسپرم دارای دیواره ای نازک از مواد نشاسته ای و پروتئینی می باشند . مواد پروتئینی اندوسپرم بیشتر از گلیادین و گلوتنین می باشد، که در صورت ترکیب با آن تبدیل به گلوتن می گردند .

1-3-4.جنین[3] ( رویان ) :

جنین در قسمت پایینی دانه قرار گرفته و به وسیله اسکوتلم[4] ( سپر رويان) حفاظت می گردد . سلولهای اسکوتلم متحد الشکل و دارای قطر یکسان می باشند ( به استثنای سلولهای مجاور اندوسپرم ) . وظیفه اسکوتلم جذب مواد غذایی ذخیره شده در اندوسپرم و انتقال آنها به جنین جهت رویش ( جوانه زدن ) می باشد .

جنین از قسمت های ذیل تشکیل یافته است که باعث توسعه بعدی گیاه خواهند گردید :

ریشه چه[5] ، ساقه چه .

1-4. رشد و نمو غلات :

1-4-1. جوانه زدن[6]

بذور غلات برای جوانه زدن در مقایسه با بذور بقولات و گیاهان صنعتی، مقدار آب کمتری جذب می کنند. به طور کلی بذرهای غلات بجز ارزن برای جوانه زدن معادل 50 درصد وزن خود آب جذب می نمایند. حداقل میزان رطوبت برای جوانه زدن گندم 45 – 35% وزن خشک دانه ها می باشد. جوانه زدن در فاصله بین درجات حرارت  الی  با اپتیمم 12 الی  صورت می گیرد.

درشکل 1-1- حاکی ازآن است که مواد ذخیره ای آندوسپرم به صورت مولکولهای مرکب نشاسته، پروتئین، چربی و غیره می باشند. این ترکیبات بوسیله یکسری آنزیمها شکسته وتبدیل به مولکولهای کوچکتر می‌گردند.مواد ذخیره ای درآندوسپرم درصورتی که شکسته و تبدیل به مولکولهای کوچکترگردند می توانند به واسطه سلولهای اسکوتلم یا لپه به رویان انتقال داده شده  مورد استفاده یاخته های درحال تقسیم قرار گیرند. این مواد بوسیله سلولهای اسکوتلم که طویل گرده وبه درون آندوسپرم نفوذ می کنند به رویان (جنین) انتقال داده می شوند.

شکل شماره 1-1-یاخته های اسکوتلم ( 1983 Bilteanu et al )

 

A جنین در حالت استراحت  

B در مرحله جوانه زدن

تشکیل یاخته های آغازین برگ بعد از جوانه زدن در اشکال 1-2 و 1-3 بخوبی نشان داده شده است .

شکل 1-2 طرح 3 بعدی یاخته های آغازین بخش انتهایی جوانه

(Wheat and Wheat improvement 1978)

 

در روز چهارم بعد از جوانه زدن در شکل فوق سمت چپ برگ های 3 و4 بخش انتهايي مريستم جوانترين بخش مي‌باشد و از اين نظر برگها بخش انتهايي را مي‌پوشانند نشان داده می شوند و در شکل فوق سمت راست برگ سوم خود را نشان می‌دهد. روز بیست و دوم در شکل سمت چپ بخش انتهایی برگ های هفتم تا دهم و در شکل سمت راست آن فقط برگ هفتم مشخص است. روز بیست و پنجم برگ ششم کاملا بخش انتهایی برگ های هفتم تا دهم را پوشانیده. خطوط نقطه چین مشخص کننده برگ های قدیمی تر (برگ پنجم) است و جوانه پنجم (tb)[7]

شکل 1-3 تشکیل پرایموردیای[8] منطقه زیر بخش انتهایی جوانه 17 روزه

(Wheat and Wheat improvement 1978)

برگ های اول تا چهارم آماده اند تا جوانه های پنجه (T1-T4) را تشکیل دهند. قابل توجه است که جوانه های پنجه از قسمتهای مرکزی (M1-M4) منشاء می گیرند. برگ پنجم L5 بخش انتهایی را می پوشاند.

 

1– 4-2.پنجه زنی[9] :

در مدت زمان کوتاهی بعد از رویش، رشد طولی غلاف ساقه متوقف می گردد و در خاک نزدیک سطح زمین گره انشعاب را به وجود می آورد. ازگره انشعابات پریموردیوم های پنجه های جدید ظاهر   می گردند و مرحله ای را که در آن پنجه تشکیل می گردد مرحله پنجه زنی گویند. پنجه های درجه یک در غلات در حقیقت انشعاب ساقه فرعی از گره های موجود در بخش پایینی طوقه می باشد. صفت پنجه زنی در غلات از مدتها پیش توجه متخصصین علم گیاه شناسی، ژنتیک و زراعت را به خود جلب نموده است زیرا پنجه زنی در عین حال که یک صفت ژنتیکی است، تحت تأثیر عوامل آب و هوائی، رژِیم غذائی، نور و حرارت، روشهای کشت مانند تراکم بذر، عمق کاشت نیز قرار می گیرد، 2 الی 3 هفته بعد از رویش، پنجه زنی شروع می گردد و ظهور پنجه ها با پیدایش برگ می باشند.

تعداد پنجه ها در شرایط معمولی 5-3 عدد می باشد. در شرایط عالی تغذیه ای (کشت تک بوته ) به 100 تا 120 عدد می رسد.

قدرت پنجه زنی در گندم به عوامل متعددی بستگی دارد :

الف – ژنوتیپ :

  • گونه:گندمهای تورژیدم[10] و دوروم[11] در مقایسه با گندم اسپلتا[12] و گرزی[13] از زیرگروههای گندم معمولی و گندم مونوکوکوم دی کوکوم قدرت پنجه زنی ضعیف تری دارند.
  • طول دوره رشد: قدرت پنجه زنی درگندمهای دیر رس از گندمهای زودرس بیشتر می‌باشد.

 ب- ضخامت ساقه: پنجه زنی در گندمهایی که ساقه نازک دارند قوی تر از گندمهای که ساقه ضخیم می باشد.

ت- نور: نور زیاد فتوسنتز را تشدید و پنجه زنی را تحریک می نماید.

ث- تراکم : با بالا رفتن تراکم ضریب پنجه زنی کمتر می گردد. در هر صورت تراکم در حد مطلوب باعث بهتر رسیدن نور به گیاه می گردد و ریشه ها می توانند به آزادی در تمام اطراف گیاه گسترش یابند و آب و مواد غذایی را بهتر دریافت و در اختیار گیاه قرار دهند، بدین ترتیب ضریب پنجه مطلوب قابل دسترسی می گردد.

ج- حرارت: درجه حرارت بهینه و تهویه مطلوب خاک تأثیر زیادی بر روی پنجه زنی دارد و اين شرايط باعث بالا رفتن تعداد پنجه مي گردد  .

چ- کودهای آلی و معدنی به مقدار کافی و مصرف آنها در زمان مناسب باعث تحریک پنجه زنی می گردد. (نورمحمدی و همکاران،1389).

ح- تاریخ کاشت: در کشتهایی که بسیار زود صورت میگیرند گندم مقدار بسیار زیادی نور و گرما را دریافت میکند و یک مرحله طولانی رشد و استفاده از مواد غذایی وآب را در اختیار دارد در نتیجه تعداد پنجه در مقایسه با کشتهای دیر موقع بیشتر می شود.

شکل 1-4 که بیانگر پنجه زنی در گندم است که این پنجه در یک گیاه به طور متوالی به وجود می‌آیند پنجه های درجه دوم از زاویه برگ پنجه اول به وجود می ایند. بدین ترتیب پنجه های در جه اول و در تراکم های کمتر پنجه های در جه دوم، سوم و چهارم ایجاد می گردند.  محل قرار گرفتن گره انشعاب نسبت به بذر متغیر است هنگامی که بذر در عمق کمی از خاک قرار می گیرد ساقه زیر زمینی تا گره انشعاب بسیار کوتاه می‌باشد. موقعی که بذر در عمق بیشتری قرار می گیرد محور اصلی ساقه طویل گشته و گره انشعاب را در نزدیکی سطح خاک به وجود می آورند و فاصله گره انشعاب تا بذر زیادتر می گردد. عمق در آن گره انشعاب تشکیل        می گردد بستگی به ویژگی های ژنتیکی و شرایط محیطی دارد. (نورمحمدی وهمکاران،1389).

شکل1-4 شمای پنجه زنی درگندم ( 1984 Ceapoiu et al )

-aکاریوپس (بذر غلات) با ریشه های اولیه ، b گره انشعاب با ریشه های دائمی ، a1 و –a2 پنجه های ردیف اول ، a3 و –a4 پنجه های ردیف دوم ، a5 و –a6 پنجه های ردیف سوم.

در میان غلات پاییزه، چاودار بیشترین قدرت پنجه زنی را دارا می باشد. جو و گندم در ردیف دوم و سوم قرار می گیرند. در میان غلات بهاره، جو دارای قدرت پنجه زنی بسیار زیادی است و بعد از آن یولاف قرار می گیرد. در مقایسه با غلات دانه ریز، قدرت پنجه زنی در ذرت بسیار ضعیف می باشد. قدرت پنجه زنی بستگی بسیار زیادی به رقم دارد. این کیفیت رقم باید بخوبی شناخته شده و تعیین گردد زیرا در موقع کاشت جهت تعیین تراکم کشت مطلوب در واحد سطح بستگی به شناخت قدرت پنجه زنی رقم دارد برای غلات پاییزه بهترین درجه حرارت جهت پنجه زنی می باشد .

با وجود اهمیتی که پنجه زنی برای گیاه گندم و تولید دارد، ولی آنرا نمی توان جایگزین تراکم مطلوب با پنجه زنی کمتر نمود.

   در چرخه رشد و نمو غلات دو مرحله متوالی رویشی و مرحله زایشی دیده می شود:

مرحله رویشی شامل مراحل جوانه زدن، تشکیل ریشه، برگ و پنجه زنی می باشد. این مراحل با تکثیر سلول های بنیادی بر روی گیاه مادری شروع شده و پس از جوانه زنی بذر به طور مستقل ادامه پیدا می کند و پس از تکثیر سلول های نهادی، متمایز شدن سلول ها برای ایجاد سلول های بنیادی اولیه برای ایجاد بافت ها، در مراحل مختلفی آغاز می گردد. بافت های اولیه پس از ایجاد شدن دارای مشحصات سلول های زاینده را داشته و رشد با تکثیر سلولی، بدون ادامه متمایز شدن به رشد خود از طریق تکثیر سلولی و ازدیاد حجم سلولی ادامه پیدا میکند. این نوع رشد یعنی رشد بدون ادامه متمایز شدن سلول ها، از زمان به ساقه رفتن یعنی شروع مرحله زایشی، همراه با این مرحله ادامه پیدا خواهد نمود.

[1]– Aleuronelayer

[2] -Endosperm

[3] -Embyo

[4] -Scutllum

[5] -Radicle

6- Germination

1- Tiller bud

[8] – Primordia

3- Tillering

1- T.tugidum

2- T.durum

3- T.spelta

4- T.compactum

منابع و ماخذ

  1. اردکانی،م. صیادی،ر. مجد،ف. 1382. بمنظور بررسی عکس العمل لاین موتانت 1-7-65-T مقاوم به خوابیدگی به سطوح مختلف نیتروژن و تراکم بوته در واحد
  2. سطح. دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد: تهران پردیس ابوریحان نهمین کنگره، علوم زراعت و اصلاح نباتات، ص7.
  3. اسدی یکتا، ص.، اکبری،غ.، حجازی.ا.، حریری،ن. 1382 . بررسی تاریخ کاشت و تراکم کاشت بر خصوصیات رویشی و زایشی بوته کرچک. مزرعه آموزشی و تحقیقاتی دانشگاه تهران: پردیس ابوریحان نهمین کنگره علوم زراعت و اصلاح نباتات، ص 12.
  4. اميرپور شبيلوي خ. 1386. بررسي اثرات مختلف تراکم مختلف بوته و سطوح نيتروژن بر عملكرد و اجزاي عملكرد ذرت دانه‌اي. آذربايجان: ايستگاه تحقيقات كشاورزي مياندواب. پایان نامه کارشناسی ارشد زراعت دانشگاه آزاد اسلامی واحد یاسوج.ایران.
  5. باغستانی میبدی، م اکبری، غ. عطری،ع. مختاری، م. اثر رقابت علفهای هرز چاودار بر شاخص های رشد، عملکرد و اجزای عملکرد گندم.1382. پژوهش و سازندگی در زراعت و باغبانی بشماره 61 .
  6. راشد محصل،م.، رحیمیان،ح.، بنایان،م .1374. علفهای هرز و کنترل آن. مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی ص64.
  7. راشد محصل،م.1376. زراعت غلات. مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی.
  8. رشيدي، ش، .1387. تاثير تراكم نشا بر عملكرد 3 رقم برنج در باشت. پايان نامه كارشناسي ارشد زراعت دانشگاه آزاد اسلامي واحد ياسوج.ايران
  9. زاهد، م. كالشي، س، لطيفي، ن، سلطاني، ا.وكلاته(م) .1390 . اثر تراكم بر عملكرد و اجزاي عملكرد در ارقام جديد و قديم گندم . مجله الكترونيكي توليد گياهان زراعي جلد 4 شماره 1 دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان.
  10. سجادي،س.م.1387. بررسي تاثير تراكم بوته بر عملكرد و اجزاي عملكرد 4 رقم مختلف سويا كشت دوم در نورآباد ممسني. پايان نامه كارشناسي ارشد زراعت دانشگاه آزاد اسلامي واحد ياسوج. ايران.
  11. سید شریفی، ر.، جوانشیر، ع.، اصغری، ج. 1385. بررسی اثر تراکم و نسبت های مختلف کاشت بر عملکرد و اجزای عملکرد کشت مخلوط دو رقم گندم. نهمین گنگره علوم زراعت و اصلاح نباتات ایران : دانشگاه تهران: پردیس ابوریحان، ص 1.
  12. صادقی، ف، احمدی،غ، رضایی، ع. 1382. بررسي تاثير سطوح مختلف آبياري قطره اي تراكم كاشت و آرايش كاشت بر عملكرد رقم اميد بخش ذرت دانه اي (KSC700) اسلام آباد غرب. ایستگاه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی نهمین کنگره علوم زراعت و اصلاح نباتات دانشگاه تهران:پردیس ابوریحان، ص9.
  13. عبدالرحمني ، ب . 1382. تاثير تراكم بوته بر روي خصوصيات زراعي و عملكرد دانه آفتابگردان رقم آروما ويروسكي . ايستگاه تحقيقات كشاورزي ديم مراغه در شرايط ديم: مجله علوم زراعي ايران جلد پنجم شماره (3).
  14. قربانی، م.، هارتونیان، هـ.، سلطانی، ا.، کامکار، ب. 1389. نقش پنجه ها بر عملکرد گندم در شرایط کشت دیم و خاک شور در فواصل ردیف و تراکم های مختلف، مجلۀ الکترونیک تولید گیاهان زراعی، جلد سوم، شماره چهارم: دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، ص 142-125.
  15. قلي زاده،ث.1387 .اثر تراكم بوته بر عملكرد 3 رقم لوبيا چيتي در 3 منطقه سردسيري ياسوج. پايان نامه كارشناسي ارشد زراعت دانشگاه آزاد اسلامي واحد ياسوج . ايران.
  16. کوچکی،ع. سرمدنیا،غ.1377 .فیزیولوژی گیاهان زراعی . مشهد: جهاد دانشگاهی. ص (65 تا 71)
  17. كريمي . هـ .1371 گندم . تهران : مركز نشر دانشگاهي ص 4 .
  18. مسعودی فر،1. محمدخانی ع. 1380. بررسی تراکم بوته بر خصوصیات کیفی گندم Triticum aestivum.L رقم کوهدشت در شرایط دیم گنبد: مجله زیست شناسی ایران: جلد 18 شماره 1.
  19. مظفری، ا. سیادت، س.ع، هاشمی دزفولی، س.ا. 1378. تاثیر تراکم بوته. نشریه پزوهش در علوم کشاورزی، شماره 1: دانشگاه آزاد اسلامی ایلام.
  20. نجف پور نوایی، م. گلی پور، پارسا، ا. 1387. بررسی تراکم بوته زمان کشت بر عملکرد Agrimonia eupatorial. فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران. جلد 24 شماره (2): ص206-198.
  21. نور محمدي.ق.سيادت،ع.كاشاني،ع.1389. زراعت غلات. جلد اول، چاپ نهم اهواز: دانشگاه شهيد چمران.
  22. یزدانی، ع.، غدیری، ح.، کاظمینی، ع. 1391. اثر بر هم کنش علفهای هرز تراکم کاشت و تقسیط نیتروژن بر عملکرد گندم دیم. مشهد: دانشگاه فردوسی. جلد 26، شماره 2، ص 161-152.
  23. Arduini, I., Masoni, A., Ercoli, L., and Mariotti, M. 2006. Grain yield, and dry matter and nitrogen accumulation and remobilization in durum wheat affected by variety and seeding rate. Europ. J. Agron. 25: 309-318.
  24. Bakema-Boomstra, A.G., and Masterbroke, H.D. 1993. The grain yield of uniculm barley (Hordeum vulgar L.) in two contrasting environments. Euphytica.66: 103-110.
  25. Bavar, M. 1978. Effects of planting date density on growth indecies and yield component of hull-less barley. The Thesis of M.Sc. degree. University of Agriculture Sciences and Natural Resources of Gorgan, 62p.
  26. Bilteanu, G., I, Fazecas; A1, Salontani; V, Birnaure; F1, Ciobanu, Si C., Vacilica, 1979. Fitotehnis. Editura Didactca si pedagogsia, Bucuresti, Romania,698pp.

26 .Bilteanu, G., Si V, Birnaure, 1979. Fitotehhie. Editura “Ceres”, Bucuresti, Romania,911pp.

  1. Bilteanu, G., I, Fazecas; A1, Salontani; V, Birnaure; F1, Ciobanu, Si C., Vacilica, 1983. Fitotehnis. Editura Didactica si pedagogica, Bucuresti, Romania,514pp.
  2. Ceapoiu, N.,G,Bilteanu; cr., Hera; N, Savlescu; F, Negvlescu,SiAl, Barbulescu, 1984. Griul. Editurq Academiei Republicii socialiste Romania 511pp.
  3. Cooper R.1980.in soiled seedes soybean-systems for suce success American soybean Association
  4. Donald.com.1963.Adv.Agron.15:1-118.
  5. Donald. 1969.inphysiological aspects of crop yield, ed.J.D. Eastinetal, madi sons,wis: Am American socity of Agronomy.
  6. Donaldson, E., Schillinger, F.W., and Dofing, S.M. 2001. Stravproduction and grain yield in relationships winter wheat. Crop Sci. 41: 100-106.
  7. Donmez, E., Sears, R.G., Shroyer, J.P., and Paulsen, G.M. 2001. Genetic gain in yield attributes of winter wheat in the Great Plains. Crop Sci. 41: 1412-1419.
  8. Duncan,w.G.1958.Agron.J.50:82-87
  9. FAo, year book production. 1991, 1993. Rome, Italy, 250PP.
  10. Geisler, G. 1983. Ertragsphysiologic von Kulturarten des geamaessigten Klimas. Verlag Paul Parey. Berlin und Hamburg, Germany,205pp.
  11. Geisler, G. 1988.Pflanzenbau, 2. Auflage, Verlag Paul Parey. Berlin und Hamburg, Germany, 530pp.
  12. Ghobadi, M., Kashani, A., Mamaghani, R., Siadat, A., and Ghobadi, M.A. 2000. Investigation the effect of the density on the mortality of the stem and tillers in the growth different stages of the four Wheat cultivars. Iran Crop Sci., 2: 48-57 (In Persian).
  13. Guarda, G., Padovan, S., and Delogu, G. 2004. Grain yield, nitrogen-use efficiency and baking quality of old and modern Italian bread-wheat cultivars grown at32-
  14. Hiltbrunner, J., Streit, B., and Lidgens, M. 2007. Are seeding densities an opportunity to increas grain yield of winter wheat in a living mulch of white clover? Field Crops. Res. 102: 163-171.
  15. Holiday.R.1960. Fild crop Abstr.13:247-57.
  16. Hozumi.Ko. H. Koyama. And T.kira.1955.j.Inst. polytech. Osaka city univ. ser.D. 6:121-30
  17. Karimi, H. 1992. Wheat. Nashr-e-Daneshgahi Tehran Center, 599p.
  18. Koc, M., Barutcular, C., and Genc, I. 2003. Photosynthesis and productivity of old and modern durum wheats in a Mediterranean environment. Crop Sci. 43: 2089-2098. Ivanze, L.T. 1990. Crop Physiology. The translation by shabestary, M., and Mojtahedi, M. Nashr-e-Daneshgahi Tehran Center, 431p.
  19. Rahnama, A., bakhshandeh, A., and Normohammadi, Gh. 2000. Investigation determination the part of the tiller in plant in the different density on seed yield yield component in wheat in khozectan. J. Iran Agric. Sci. 2: 3. 12-24 (In Persian)
  20. Sharifi, H., and Rahimian-e-Mashhadi. H. 2001. The effect of stress, moisture, density and cultivar in rainfed Wheat in khorasan. J. Agric. Sci. Natur. Resour. 8: 115-129 (In Persian).
  21. Shibles.R.M, and D.E.Green.1979 .proconinth soybean seed Re. Conf. Washington, D.C. :American seedtrade Association.
  22. Sofizadeh, C., Zand, A., Rahimian-e-Mashhadi, H., and Deihimfard, R. 2006. The comparison yield, nitrogen use efficiency and the protein of the seed in modern and old Wheat (Triticum aestivum L.) cultivars. J. Iran Agric. Sci. 1: 13-20 (In Persian).
  23. Stos kopf, N.,1981 understanding crop production .ReaTon , Publishing company, Inc., ResTon , Virginia USA, 433pp.
  24. Weber,C.R.1962.lowastate univ.pam.2900.
  25. Wheat and wheat Improvement , 1987. secoon dedition , Edited by E.G. Heyne . Publlishers Wisconsin, USA, 765pp.
  26. Willey, R.w, and S.B. Heath.1969.Adv.Agron 21:281-322

53.Wood, G.A., Welsh, J.P., Godwin, R.J., Taylor, J.C., Earl, R., and Knight, S.M. 2003

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “بررسی تأثیر تراکم های مختلف کشت گندم در شرایط دیم بر روی تغییرات مورفولوژیک عملکرد و اجزای عملکرد و شناخت تراکم مطلوب”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

− 5 = 2

شناسه محصول: c2063 دسته: برچسب: ,