تأثیر انسان شناسی بر اخلاق از دیدگاه امام خمینی

59,000تومان

توضیحات

دانلود و مشاهده قسمتی از متن کامل پایان نامه :

 

دانشگاه قم

دانشکده الهیات و معارف اسلامی

پايان نامه کارشناسي ارشد رشتهفلسفه و کلام اسلامی-گرایش فلسفه اسلامی

عنوان:

تأثیر انسان­شناسی بر اخلاق

از دیدگاه امام خمینی

استاد راهنما:

دکتر معصومهموحدنیا

نگارنده:

…………………

زمستان1393

 

چکيده

ارتباط بین انسان‌شناسی و اخلاق از جمله مباحثی است که غالبا اندیشمندان حوزه اخلاق به آن نپرداخته یا به گونه‌ای روشن در مورد آن سخن نگفته‌اند.از آنجا که هم اخلاق و هم انسان‌شناسی به عنوان دو موضوع نسبتا وسیع در حوزه مطالعات مربوط به نفس انسان هستند، قطعا ارتباط وثیقی را بین آن‌ها می‌توان یافت.امام خمینی(ره) از جمله اندیشمندانی هستند که در آثار خود به این دو حوزه پرداخته‌اند و شناخت انسان از مباحث بنیادی در نظر ایشان بوده و اخلاق را با توجه به حقیقت انسان  و هدف او تبیین کرده‌اند. امام با نگرشی دینی و عرفانی مباحث اخلاقی را مطرح کرده و هدف اخلاق را تربیت انسان و شکوفایی استعدادهای فطری و رشد انسان در همه مراتب و ابعادش بیان کرده‌اند.مسئله اساسی در پژوهش حاضر این است که در نظر امام خمینی چه نسبتی بین انسان‌شناسی و اخلاق وجود داشته و اساسا نقش انسان‌شناسی در اخلاق از منظر ایشان چیست. این نوشتار با روش تحلیل – توصیفی و استدلال عقلی و نقلی نشان میدهدکه دو رویکرد فلسفی و عرفانی در انسان شناسی امام خمینی وجود دارد و به همین ترتیب دو رویکرد اخلاقی می توان در اثار ایشان یافت . در رویکرد فلسفی حقیقت انسان را نفس ناطقه دانسته و برای آن مراتبی را بیان کرده‌اند و سعادت و کمال انسان منوط به توجه به رشد و تربیت همه مراتب می‌دانند و هم‌چنین در رویکرد عرفانی خویش حقیقت انسان را قلب و آن را مرکز فطرت الهی معرفی کرده‌اند. اخلاق با رویکرد فلسفی همراه با واژه های اعتدال، فضیلت و سعادت است و با رویکرد عرفانی همراه با تزکیه و اصلاح نفس و قرب به خداست. و هدایت و سعادت انسان را در اصلاح قلب انسان و تهذیب و تزکیه آن از تعلقات مادی و رذایل اخلاقی بیان کرده‌اند که این امر به وسیله خصوصیات خاص انسان مانندِ اختیار، اراده، فطرت، استعداد، عقل از یک سو و اطاعت از شرع از جانب دیگر میسر است.

کلمات کلیدی:انسان‌شناسی، اخلاق، سعادت،تزکیه ، امام خمینی

.

 

فهرست مطالب

عنوانصفحه                            

مقدمه. 1

فصلاول: کلیات و مفاهیم. 2

  1. کلیات… 3

1- 1- 1.  بیانمسئله. 3

1- 1- 2. پرسش‌هایاصلیپژوهش… 3

1- 1- 3. فرضیه‌ها 3

1- 1- 4. روشانجامکارومنابعپژوهش… 4

1- 1-  5. ضرورتوهدفپژوهش… 4

1- 1-  6. سابقهوپیشینهپژوهش… 5

1- 2. مفاهیم. 6

1-2-1 . اخلاق.. 6

1- 2-2. انسان‌شناسی.. 7

1- 2-3. انواعپژوهش‌هایاخلاقی.. 8

1- 2-3-1.  اخلاقتوصیفی.. 8

1- 2-3-2. فلسفهاخلاق.. 9

1- 2-3-2-1. فرااخلاق.. 9

1- 2-3-2-2. اخلاقهنجاری.. 9

1- 2-3-2-2-1. مکاتباخلاقی.. 10

1- 2-3-2-2-1-1. اخلاقفضیلت… 10

1- 2-3-2-2-1-2. اخلاقسودگرا 11

1- 2-3-2-2-1-3. اخلاقوظیفه‌گرا 11

1-2-3-3. علماخلاق.. 12

1-2-4. انواعانسان‌شناسی.. 12

1- 2-4-1. انسان‌شناسیتجربی.. 12

1- 2-4-2. انسان‌شناسیفلسفی.. 13

1- 2-4-3. انسان‌شناسیعرفانی.. 13

1-2-4-4. انسان‌شناسیدینی.. 14

1-2-5. حقیقتانساندررویکردهایمختلف… 14

1-2-5-1. حقیقتانساندرعرفان. 14

1-2-5-2. حقیقتانساندرفلسفه. 16

1-2-5-2-1. نفسومراتبآن. 17

1-2-5-2-1-1. عقل.. 18

1-2-5-2-1-1-1. مراتبعقلنظری.. 19

1-2-5-2-1-1-2. مراتبعقلعملی.. 21

الف. اراده 21

ب. اختیار. 22

1-2-5-2-1- 2. تخیل.. 23

1-2-5-2-1- 3. احساس… 26

1- 2- 6.  خصوصیاتوگرایش‌هایانسان. 27

1-2-6- 1. فطرت… 28

1-2-6- 2. غریزه 29

1-2-6- 3. عواطف… 29

1-2-6- 4. طبیعتوسرشتوطینت… 31

1-2-6- 5. استعدادبی‌نهایتانسان. 31

1- 2- 7. مسائلاخلاق.. 32

1- 2- 7- 1. منشأاخلاق.. 32

2- 7- 2. منشأمفاهیماخلاقی.. 33

1- 2- 7- 3. سعادتوشقاوت… 34

1- 2- 7- 4.  لذتوالم. 36

1- 2- 7- 5. فضیلتورذیلت… 37

1- 2- 8. معیارفعلاخلاقی.. 39

1- 2- 8- 1. آگاهی.. 39

1- 2- 8- 2.  نیت… 39

1- 2- 8- 3. قرببهخدا 41

1- 2- 9.  رابطهانسان‌شناسیواخلاق.. 41

1- 2- 9- 1. تغییرپذیریانسان. 41

1- 2- 9- 2. عقلووجداندراخلاق.. 42

1- 2- 9- 3. آزادیانسان. 43

1- 2- 9- 4. عدالتواعتدالدراخلاق.. 44

فصلدوم: بررسیمبانینظریمسئله تأثیرانسان‌شناسیبراخلاقدراندیشه امامخمینی(ره) 45

2-1. اخلاقدرنظرامامخمینی(ره) 46

2-2. انسان‌شناسیدرنظرامامخمینی(ره) 46

2-2-1. انسان‌شناسیفلسفی.. 47

2-2-1-1. ساحتنفس… 48

2-2-1-2. مراتبوقواینفس… 51

2-2-1-2-1. عقل.. 53

2-2-1-2-2. اختیارواراده 55

2-2-1-3. رابطهمراتبوشؤوننفس… 56

2-2-1-4. رابطهنفسوبدن. 57

2-2-1-5. بدنتابعنفس… 58

2-2-2. انسان‌شناسیعرفانی.. 60

2- 2- 2- 1. قلبومراتبآن. 60

2-2-2-1-1. اقسامقلب… 62

2-2-2-1-2. رابطهقلبوبدن. 63

2-3. خصوصیاتوگرایشهایانسان. 64

2-3-1. فطرت… 64

2-3-1-1. ویژگی‌هایامورفطری.. 65

2-3-2. طینت… 66

2-3-3. استعداد. 67

2-4. بررسیاندیشهاخلاقیامامخمینی(ره) 68

2-4-1. رویکردفلسفیسعادت‌گرا 68

2-4-2. سعادتوشقاوت… 69

2-4-2-1. سعادتوشقاوتوجودی.. 71

2-4-2-2. سعادتوشقاوتاخلاقی.. 71

2-4-2-3. ملاکسعادتوشقاوت… 72

2-4-2-3-1. علمومعرفتواقسامآن. 74

2-4-3. عدالتواعتدال. 75

2-4-3-1.رابطهاعتدالوفضیلتورذیلت… 76

2-5. رویکردعرفانیبهاخلاق.. 77

2-5-1. مراتبسلوکعرفانی.. 78

2-5-2. راه‌هایتهذیباخلاقواصلاحنفس… 78

2-5-2-1. تفکر. 79

2-5-2-2. عزم. 80

2-5-2-3. مشارطه،مراقبه،محاسبه. 81

2-5-2-4. تذکرمداوم. 82

نتایج.. 84

فصلسوم: تأثیرانسان‌شناسیبراخلاق.. 86

3-1. فطرتانسانیمنشأاخلاق.. 87

3-1-1.دینعاملشکوفاییفطرت… 88

3-1-2.عواملاحتجابفطرت… 89

3-2. حبّذاتوحبدنیامانعوعاملیبرایرشداخلاقی.. 90

3-3. تغییرپذیریواخلاق.. 91

3-3-1. اصلاحنفسواخلاق.. 92

3-3-2. تربیتدینیواخلاق.. 93

3-3-2-1. ایمانبهخدا 96

3-3-2 -1-1. فقدانایماناساسفساداخلاقی.. 98

3-3-2-1-2. رابطهایمانوعمل.. 98

3-3-2-1-3. عبادتوتکاملاخلاقی.. 100

3-3-2-1-4. رابطهتقواواخلاصبااخلاق.. 101

3-4. نیّتباطنوروحعمل.. 102

3-5. تأثیرشناختوفهمکرامتنفسبراخلاق.. 104

3-5-1.رابطهمعرفتنفسواخلاق.. 105

3-6. تفکرواخلاق.. 105

3-5-1. رابطهتخیلواخلاق.. 106

3-5-2. اعتدالظاهریوباطنیمنشأفضیلت… 107

3-7. قلبواخلاق.. 107

3-7-1. تأثیراعمالبدنیبرملکاتوقلب… 108

3-8. حریتانسانواخلاق.. 109

3-9. قربوتقرببهخداسعادتنهاییانسان. 110

نتایج.. 111

نتیجه‌گیری.. 113

فهرستمنابع. 117

 

مقدمه

به نام خداوندی که برای تکامل و سعادت انسان، آسمان‌ها و زمین را آفرید و سعادت را سرمشق انسان‌هایی قرار داد که به انسانیت خویش واقفند.

خدا، انسان و جهان، سه محور اساسی اندیشه بشری است که در طول تاریخ و در همه جوامع، پرسش‌های مهم، اساسی و اندیشه‌ساز، همواره درباره آن‌ها مطرح می‌شود و تمام تلاش فکری بشر، متوجه این سه کانون و یافتن پاسخ‌های درست و مناسب برای پرسش‌های مربوط به آن‌ها است.  در این میان شناخت انسان و حل معماها و رازهای نهفته‌ی آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار و دانشمندان فراوانی را در رشته‌های علمی مختلف به خود مشغول ساخته است.  در تعالیم ادیان آسمانی-به ویژه اسلام- پس از مسأله خدا، «انسان» محوری‌ترین مسأله به شمار آمده و آفرینش جهان، فرستادن پیامبران و نزول کتاب‌های آسمانی، برای رسیدن او به سعادت و کمال نهایی‌اش صورت گرفته است. انسان‌شناسان بزرگ بر این نکته تأکید دارند که ابزارهای شناخت بشر، از پاسخ‌گویی صحیح و کامل به بسیاری از پرسش‌های مهم ناظر بر انسان و زوایای وجود وی ناتوانند و امروزه از «انسان موجودی ناشناخته» و «بحران انسان‌شناسی» سخن به میان می‌آورند. با این وجود انسان‌شناسی، انواع مختلف و متنوعی دارد که به لحاظ روش یا نوع نگرش از یکدیگر متمایز می‌شوند. تحقیق حاضر بر آن است که آراء و افکار فیلسوف و عارف بزرگ معاصر یعنی امام خمینی(ره) را در حوزه انسان‌شناسی فلسفی و عرفانی و هم‌چنین تأثیر آن بر اخلاق و رویکرد اخلاقی ایشان را بیان کند.

فصل اول

کلیات و مفاهیم

1. کلیات

1- 1- 1.  بیان مسئله

مسئله‌ی مورد تحقیق، تأثیر انسان‌شناسی از منظر امام خمینی بر رویکرد اخلاقی ایشان است. امام خمینی(ره) در انسان‌شناسی فلسفی خویش قائل به مرتبه‌گرایی هستند، به این معنا که انسان ساحت‌های متفاوتی دارد و این مراتب و ساحت‌های مختلف برای انسان مراتب اخلاقی می‌سازد، علاوه براین، در دیدگاه امام مراتب انسان در هم تأثیر دارند، نمی‌توان برای تربیت اخلاقی انسان میزانی تعیین کرد مگر اینکه تمام مراتب را به طور هماهنگ ارتقا دهیم. امام در این رویکرد، سعی می‌کنند ربط بین مرتبه‌گرایی انسان و اخلاق را با دین و نقل تبیین کنند. از این رو در نظر امام ذکر که فضیلتی اخلاقی است باید با زبان گفته شود؛چرا که گفتار زبانی باعث می‌شود که بدن مطیع روح انسان شود. به همین شکل امام تلاش می‌کنند فضایل اخلاقی را با اعمال عبادی برای انسان به صفت باطنی پایدار تبدیل کنند.

1- 1- 2. پرسش‌های اصلی پژوهش

با توجه به مطالب یاد شده در بیان مسئله، در این پژوهش سؤالاتی مطرح می‌شود که پاسخ به آن‌ها زیر بنای اصلی این پژوهش را تشکیل می‌دهد. این سؤالات عبارتند از:

  1. رابطه‌ی انسان‌شناسی با اخلاق در چهل حدیث چیست؟(پرسش اصلی)
  2. حقیقت انسان از نظر امام چیست؟
  3. اخلاق مورد نظر امام چگونه اخلاقی است؟

1- 1- 3. فرضیه‌ها

در مقام پاسخ‌گویی به پرسش‌های فوق، می‌توان پاسخ‌های زیر را مطرح کرد:

  1. 1. از نظر امام انسان دارای حقیقت واحدی است که ساحات مختلفدارد و انسان در نظر امام تصویر تجلی خدا و بالاترین مرتبه هستی در نگاه فلسفی است.
  2. 2. اخلاق مورد نظر امام، اخلاقی دینی، عرفانی است
  3. 3. انسان موجودی دارای مراتب است و مراتب بر هم تاثیر می­گذارد و شناخت این خصوصیات بر اخلاق مؤثر است.

1- 1- 4. روش انجام کار و منابع پژوهش

شیوه‌ی کار در این تحقیق تحلیلی[1]– توصیفی است و در این راستا به صورت زیر انجام گرفته است.

نگارنده پس از مطالعه‌ی کتب فلسفی در حوزه شناخت انسان و حقیقت و معرفت به نفس و احوالات آن از نظر دیگر فلاسفه به بررسی نفس که حقیقت انسان است از منظر امام خمینی(ره) پرداخته و ضمن استخراج اصول انسان‌شناسی امام در آثار فلسفی و عرفانی ایشان از جمله تقریرات اسفار و شرح حدیث جنود عقل و جهل ، مصباح الهدایه به بررسی نوع رویکرد امام به انسان و تأثیر آن در مکتب اخلاقی ایشان در کتاب شرح چهل حدیث و دیگر آثار اخلاقی وی پرداخته است.

1- 1-  5. ضرورت و هدف پژوهش

امام(ره) متفکری هستند که مراتب درونی انسان را طی کرده‌اند و این مراتب در آثار ایشان ظهور پیدا کرده است. هدف اصلی این پژوهش استخراج، تنسق و ارائه انسان‌شناسی فلسفی امام(ره)با استفاده از آثار ایشان است و هم‌چنین بررسی نوع نگرش ایشان به انسان و تأثیر آن بر نظام اخلاقی وی است. انسان برای رسیدن به سعادت و کمال نهایی نیازمند اصول کلی و قطعی است که در انسان‌شناسی محقق می‌شود. از طرف دیگر استنتاج دیدگاه‌های یک متفکر می‌تواند راهکاری برای ساماندهی تصمیمات مربوط به انسان در حوزه‌ی فرد و اجتماع شود مثلاً از تأثیر ظاهر بر باطن می‌توان استنتاج کرد که محیط پیرامون در اعتقادات و باورها تأثیر دارد. رویکرد اخلاقی امام مبتنی بر شرع و عقل است. ایشان معتقدند کسب فضایل همراه با اعمال عبادی و ظاهری و تکرار آن‌ها، ما را سریع‌تر به مقصد نهایی می‌رساند.

1- 1-  6. سابقه و پیشینه پژوهش

در مورد انسان‌شناسی و اخلاق سخن‌ها گفته شده و تحقیقات بسیاری به عمل آمده است ولی از آنجا که انسان موجودی بسیار پیچیده می‌باشد لذا هر قدر در این زمینه تحقیق شود، باز هم جای پژوهش و سخنان نگفته همچنان باقی است. محققان بسیاری به بحث و بررسی آراء و آثار امام خمینی(ره) پرداخته‌اند ولی در زمینه انسان‌شناسی و تأثیر آن براخلاق از دیدگاه ایشان تحقیقی صورت نگرفته است. اما از جمله پژوهش‌هایی که به وجهی نزدیک به موضوع مورد نظر پرداخته‌اند می‌توان به رساله انسان‌شناسی عرفانی از دیدگاه ابن‌عربی و امام خمینی(ره) و هم‌چنین مقالاتی با عنوان، انسان مطلوب از نگاه امام خمینی، انسان کامل از نگاه امام خمینی و فطرت و اخلاق از منظر امام خمینی اشاره کرد.

1- 2. مفاهیم

برای ورود به هر بحث علمی لازم است ابتدا واژگان اصلی و کلیدی آن تعریف شود تا مقصود نگارنده از بکاربردن آن‌ها مشخص شود.  بدین منظور به شرح و تبیین معنای لغوی و اصطلاحی واژگان«انسان شناسی»و«اخلاق» می‌پردازیم.

1-2-1 . اخلاق

واژه­یاخلاق جمع خُلق است و به معنای سرشت، سجیه و طبیعت باطنی است.[2]

در تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق آمده است:

«خُلق حالتی راسخ برای نفس است که او را به انجام دادن کارهایی بدون اندیشه و تأمل برمی انگیزاند. »[3]

اخلاق در اصطلاح، معانی و کاربردهای متفاوتی دارد.

برخی دانشمندان و فیلسوفان اسلامی، اخلاق را براساس حالت درونی انسان تعریف کرده‌اند که عبارت است از:

«صفات و هیأت‌های پایدار در نفس که موجب صدور افعالی متناسب با آن‌ها به طور خودجوش و بدون نیاز به تفکر و تأمل آدمی را به سمت انجام کار حرکت می‌دهد.»[4]

برخی دیگر مانند علامه جعفری اخلاق را خصوصیت فعل دانسته‌اند و گفته‌اند:

«اخلاق عبارت است از انجام کار نیک و دوری از کار زشت با بهره‌برداری از آزادی؛یعنی بدون اینکه صدور آن کار از ما به جهت عوامل مکانیکی صددرصد مشخص شده باشد.»[5]

در همین راستا گروهی دیگر اخلاق را امری همانند قانون دانسته و گفته‌اند اخلاق قواعد حاکم بر رفتار را تعیین می‌کند. در این رویکرد، اخلاق به عنوان یک نظام اجتماعی برای ساماندهی از یک‌سو شبیه قانون و از سوی دیگر شبیه عرف یا آداب است.  البته عرف عمدتا بر ملاحظه‌ی ظواهر، سلیقه و آسایش و رفاه مبتنی است بنابراین، اخلاق به لحاظ پاره‌ای خصوصیات مشترک که با قانون دارد از عرف متمایز است هم‌چنین از قانون به موجب برخی ویژگی‌های مشترک که با عرف دارد، متمایز می‌شود. اخلاق یک نهاد اجتماعی زندگی است، ولی نهادی است که خودراهبری، یا استقلال رأی عقلانی را در اعضایش ترویج می‌کند. [6]

بنابراین، سه تعریف از اخلاق ارائه دادیم که بطور کلی عبارت بودند از:

  1. اخلاق به معنای خلق و همان ملکات است.
  2. اخلاق به معنای انجام فعل نیک.
  3. اخلاق به معنای قواعد حاکم بر رفتار انسان.

1- 2-2. انسان‌شناسی

هر منظومه معرفتی را که به بررسی انسان یا بعد یا ابعادی از وجود او، یا گروه و قشرخاصی از انسان ها می پردازد می توان انسان شناسی نامید.

انسان شناسی، انواع مختلف و متنوعی دارد که به لحاظ روش یا نوع نگرشاز یکدیگر متمایز می­شوند.

انسان شناسی از دو کلمه­ی یونانی«anthropos»به معنی انسان و «logos» به معنی مطالعه، شناخت یا دلیل گرفته شده است.[7]

در تعریف انسان‌شناسی آمده است:

هر منظومه معرفتی که به بررسی انسان، بُعد یا ابعادی از وجود او یا گروه و قشر خاصی از انسان‌ها می‌پردازد. انسان‌شناسی، انواع مختلفی دارد که براساس روش به انسان‌شناسی تجربی، عرفانی، فلسفی و دینی تقسیم می‌شوند.»[8]

در حوزه فلسفه اسلامی نیزدغدغه انسان‌شناسی مطرح بوده است.­هانری کربن نظر انسان‌شناسانه یعقوب‌بن اسحاق کندی را این‌گونه گزارش داده است:

«وقتی در قدرت و حکمت خداوند در تنظیم هماهنگ عقلانی عالم تأمل می‌کنیم، سراپا در وحشت فرو می‌رویم. به مجرد مشاهده مخلوقات عظیم و غریب جهان که غالبا ما را به اعجاب وامی‌دارد و بر اثر ملاحظه عظمت این کائنات عالی و این که خداوند انسان را به صورت خلاصه‌ی تمامی مخلوقات آفریده است، دچار این شگفتی می‌شویم. به همین سبب است که فیلسوفان قدیم انسان را عالم صغیر در مقابل عالم کبیر؛یعنی کل هستی، توصیف می‌کنند. »[9]

 بنابراین، دغدغه شناسایی انسان از زمان‌های دور برای اندیشمندان مطرح بوده است ولی انسان‌شناسی به ویژه در فضای فلسفه اسلامی بیشتر به مباحث نفس پرداخته است.

1- 2-3. انواع پژوهش‌های اخلاقی

1- 2-3-1.  اخلاق توصیفی

مقصود از اخلاق توصیفی مطالعه و پژوهش در باب توصیف و تبیین اخلاق افراد یا جوامع گوناگون است، یعنی گزارش و توصیف اصول اخلاقی پذیرفته شده توسط فرد یا گروه یا دین خاصی. روش بحث و بررسی در این نوع مطالعات اخلاقی، تجربی و نقلی است و نه استدلالی و عقلی. و هدف از آن صرفا آشنایی با نوع رفتار و اخلاق فرد یا جامعه­ی خاص است و توصیه و ترغیب افراد به عمل بر طبق اخلاقیات گزارش شده و یا اجتناب از آن­ها نیست. اصولا در این نوع مباحث از درستی یا نادرستی خصوصیات اخلاقی گزارش شده حرفی زده نمی شود. به عنوان مثال کشتن دختران در نزد اعراب جاهلی خوب بود و یا شراب خواری در اسلام بد است مواردی از اخلاق توصیفی اند. [10]

1- 2-3-2. فلسفه اخلاق

فلسفه اخلاق بحثی فلسفی درباره‌ی اخلاق، مسائل اخلاقی و احکام اخلاقی است[11].  به طور کلی فلسفه­ی اخلاق را مطالعه­ی نظری اخلاق، یا دانشی که از پیش فرض­های مفهومی و گزاره ای اخلاق بحث می­کند، تعریف کرده اند.

1- 2-3-2-1. فرا اخلاق

مطالعات و بررسی­های تحلیلی و فلسفی درباره­ی گزاره­های اخلاقی را در اصطلاح فرا اخلاق می­گویند، و موضوع آن نه اخلاق و رفتار مورد قبول قوم یا دین خاصی است و نه افعال اختیاری انسان، بلکه موضوع این قسمت از مطالعات اخلاقی همان جملات و گزاره­هایی است که در اخلاق هنجاری عرضه می­شوند. کسی که از این حیث گزاره­های اخلاقی را مورد بررسی قرار می­دهد نسبت به حقانیت یا بطلان و درستی و نادرستی آنها بی طرف است و وظیفه­ی اصلی او در این قسمت بررسی معنای خوب و بد و تحلیل گزاره­ی مورد بحث است.[12] فرانکنا فلسفه اخلاق را هم شامل فرااخلاق و هم شامل اخلاق هنجاری می­داند[13].

 بنابراین، فلسفه اخلاق در مرحله‌ی نخست به دنبال طرح کلی نظریه هنجاری است و در مرحله دوم(فرااخلاق) به دنبال توجیه و بنیانی برای مبادی تصوری و تصدیقی اخلاق است.

1- 2-3-2-2. اخلاق هنجاری

اخلاق هنجاری به مطالعات و بررسی­های هنجاری درباره­ی تعیین اصول، معیارها و روش­هایی برای تبیین حسن و قبح، درست و نادرست، باید و نباید گفته می­شود. این بخش پژوهش­های اخلاقی که گاهی دستوری نیز گفته می­شوند به بررسی افعال اختیاری انسان از حیث خوبی یا بدی و بایستگی یا نبایستگی و.. می­پردازد. به عبارت دیگر موضوع بحث در این نوع مطالعات اخلاقی، دین یا قوم خاصی نیست بلکه موضوع آن افعال اختیاری است. روش بحث در این نوع از مطالعات اخلاقی، استدلالی و عقلی است. [14]

1- 2-3-2-2-1. مکاتب اخلاقی

مکاتب اخلاقی مکاتبی هستند که در پاسخ به سؤالاتی از قبیل انسان چه انسانی باید باشد و انسان چه رفتاری باید داشته باشد و یا چه قواعدی باید بر رفتار انسان حاکم باشد، می‌آید. رعایت این اصول، قواعدو…  سبب می‌شود که انسان متصف به مفاهیم اخلاقی همانند خوب و بد و شایسته و ناشایسته شود. این مکاتب بسیارند که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم و در نهایت نتیجه می‌گیریم که تمام مکاتب اخلاقی به نوعی به رویکرد انسان‌شناسی مربوطند.

1- 2-3-2-2-1-1. اخلاق فضیلت

اخلاق فضیلت رویکردی از اخلاق هنجاری است، که به جای توجه به قواعد، شخصیت فاعل را به عنوان رکن اصلی تفکر اخلاقی مورد توجه قرار می‌دهد، فاعلی که فضایل را کسب کرده باشد و به جای تأکید بر انجام وظایف فردی یا عمل به منظور فراهم ساختن نتایج خیر، بر نقش شخصیت و فضیلت در فلسفه‌های اخلاق تأکید می‌‌کند. هدف اصلی اخلاق فضیلت، برخلاف سایر مکاتب اخلاقی معرفی اصول کلی به بتوان آن‌ها را در هر موقعیت اخلاقی به کاربرد نیست. مکتب اخلاقی فضیلت‌گرا عمدتاً با فاعل فعل و ویژگی‌های شخصیتی و منشی او سروکار دارد و افراد و انگیزه‌های آنان را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. فضیلت‌گرایان علاوه بر داوری در مورد افراد و ارزش‌گذاری افعال، راهنمایی برای کردار و عمل هستند و سعی در اصلاح انگیزه‌ی افراد دارد. از این رو اگر فاعل در انجام فعل دارای انگیزه و قصد شایسته باشد و در انجام عمل خویش صرفاً فضایل و ارزش‌های نیکو را مدنظر قرار دهد، آن عمل فضیلت‌مندانه و اخلاقی است. به عبارت دیگر مکتب اخلاقی فضیلت با بررسی فضایل و رذایل اخلاقی و با تکیه بر این حکم که«فرد خوبی باش» افراد را به کسب و پرورش ملکات شایسته و فضایل اخلاقی و دوری از رذایل تشویق و ترغیب می‌کند[15]. در اخلاق فضیلت قداست و ارزشمندی در حقیقت از آن همان خُلق و خوی‌های پسندیده و نیک است و اوصافی مانند خوب، بد، صواب و خطا در اصل از آنِ ملکات نفسانی است و در نتیجه خوب دانستن یک عمل را ناشی از آن می‌داند که مبدأ آن عمل نیک، وجود یک خُلق نیکو(فضیلت) است. در این دیدگاه عمل خوبی است؛زیرا از ملکه‌ای به نام سخاوت ناشی می‌گردد و سخاوت خود از انواع فضیلتی به نام عفّت است.[16]

در اخلاق فضیلت انسان دارای روحی مجرد است و کمال در ملکاتی است که برای روح تحصیل شده است. و امور خیر را اموری می‌دانند که سبب لذت و کاهش رنج انسان می‌شود.

1- 2-3-2-2-1-2. اخلاق سودگرا

فهرست منابع

  1. آملی، محمد تقی. درر الفوائد. ج1قم: موسسه اسماعیلیان، (1377).
  2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. رساله نفس. مقدمه و تصحیح: موسی عمید، تهران:  دانشگاه بوعلی سینا، چاپ دوم، (1383).
  3. ابن عربی، محی الدین. الفتوحات المکیه. ج1،2 محقق: احد شمس الدین، بیروت:  دارالکتب العلمیه، (1420).
  4. ـــــــــــــــــ . انسان کامل. ترجمه: گل بابا سعیدی، تهران:  جامی، (1386).
  5. احمد بن فارس زکریا، ابوالحسین. معجم مقاییس اللغه. ج5، بیروت: داراحیأالتراث العربی، چاپ اول، (1422)
  6. اردبیلی، عبدالغنی. تقریرات فلسفه امام خمینی. ج1،3، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،چاپ سوم، (1385).
  7. ارسطو. اخلاق نیکوماخوس. ترجمه: محمد حسن لطفی، تهران:  طرح نو، (1377).
  8. ـــــ . علم اخلاق. تهران: دانشگاه تهران، چاپ دوم، ( 1375).
  9. ـــــ .درباره نفس. ترجمه: علیمراد داوودی، تهران:  حکمت،چاپ پنجم، (1389).
  10. استرآبادی، محمدتقی. شرح فصوص الحکم. تهران: دانشگاه تهران، (1358).
  11. اصفهانی، ابی القاسم حسین بن محمد. المفردات فی غریب القرآن. ج1، بیروت: دارالشامه، (1416)؛ دمشق:  انتشارات دارالقلم ، (1416ق ).
  12. ال هولمز، رابرت. مبانی فلسفه اخلاق. ترجمه: مسعود علیا، تهران:  ققنوس، چاپ سوم (1390).
  13. ایازی، محمد علی. تفسیر قرآن برگرفته از آثار امام خمینی. ج3،5، تحقیق:محمدعلی ایازی، تهران: عروج، چاپ دوم، (1386).
  14. باهنر، محمد جواد. انسان و خودسازی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ پنجم، (1374).
  15. بیستونی، محمد. راز خوشبختی. تهران: بیان جوان، (1381).
  16. پارسا، محمد. شرح فصوص الحکم. تصحیح: جلیل عسگرنژاد، بی‌جا:  نشر دانشگاهی، (1366).
  17. پناهی آزاد، حسن. انسان شناسی فلسفی. تهران: عروج، (1392).
  18. پور عیسی، حمید.اخلاق و زندگی. تهران: دهسرا، (1385).
  19. تهرانی، علی. اخلاق اسلامی، مشهد: نشر کتاب، (بی‌تا)، ج1.
  20. جعفری، محمد تقی. فلسفه دین. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ سوم، (1380).
  21. ـــــــــــــــ . اخلاق و مذهب. تهران: کرامت، چاپ اول، (1379).
  22. ـــــــــــــــ . ترجمه و تفسیر نهج البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1384)، چاپ 8، ج22.
  23. ـــــــــــــــ . جبر و اختیار. تهران: موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، چاپ اول، (1379).
  24. ـــــــــــــــ . خودشناسی، تکامل و عرفان. گردآورنده: محمدرضا جوادی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول، (1378).
  25. ـــــــــــــــ . عرفان اسلامی. تهران: کرامت، چاپ دوم، ( 1379).
  26. جوادی آملی عبد الله. انتظار بشر از دین. قم:اسرا، چاپ اول، (1380).
  27. حائری یزدی، محمد حسین. آشنایی با اخلاق اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، چاپ اول، (1380).
  28. حسن‌زاده آملی، حسن. شرح العیون فی شرح العیون. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، (1379)
  29. ـــــــــــــــ . معرفت نفس. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، (1370).
  30. ـــــــــــــــ . ممد الهمم در شرح فصوص الحکم. تهران: وزارت ارشاد، (1378).
  31. حسینی، مصطفی. معارف و معاریف. ج3، تهران: صنعت شرق، (1381).
  32. خراسانی، محمدکاظم. کفایه الاصول. موسسه نشر اسلامی، چاپ پنجم، (1420).
  33. خزاعی، زهرا. اخلاق فضیلت. تهران: انتشارات حکمت، چاپ اول، (1389).
  34. دهخدا، علی اکبر. لغت نامه، ج3 ،تهران: دانشگاه تهران، (1377).
  35. رجبی، محمود. انسان‌شناسی. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، (1392).
  36. سجادی، جعفر . فرهنگ اصطلاحات فلسفی. تهران: فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، (1379).
  37. ـــــــــــ . فرهنگ اصطلاحات عرفانی. تهران: کتابخانه طهوری، (1378).
  38. شیرازی ]ملاصدرا[، محمدبن صدرالدین، اسفار الاربعه فی الاسفار العقلیه الاربعه. اسفار الاربعه فی الاسفار العقلیه الاربعه. ج3، بیروت: دار احیاءالتراث العربی، چاپ چهارم، (1410).
  39. ـــــــــــــــــ . اسفار الاربعه فی الاسفار العقلیه الاربعه. ج9، بیروت: داراحیاء التراث العربی، چاپ سوم،  (1981).
  40. ـــــــــــــــــ . الشواهدالربوبیه فی المناهج السلوکیه. تصحیح: جلال الدین آشتیانی، مشهد:  مرکز جامع، چاپ دوم، (1360).
  41. ـــــــــــــــــ . الشواهدالربوبیه فی المناهج السلوکیه. تصحیح: مصطفی محقق داماد، تهران:  بنیاد حکمت اسلامی صدرا، (1382).
  42. ـــــــــــــــــ . الشواهد الربوبیه، مشهد ثالث، شاهد اول، اشراق تاسع. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، (1382).
  43. ـــــــــــــــــ . مبدأ و معاد. تصحیح: جلال الدین آشتیانی، تهران:  انجمن حکمت فلسفه، (1354).
  44. ـــــــــــــــــ . مفاتیح الغیب. ترجمه: محمد خواجوی، تهران:  مولی، چاپ دوم،  (1371).
  45. شیروانی، علی. اخلاق اسلامی ومبانی نظری آن. قم: دارالفکر، چاپ پنجم، (1389).
  46. ـــــــــــ .سرشت انسان. قم: معاونت امور اساتید و دروس معارف اسلامی، چاپ اول، (1376).
  47. صانعی دره بیدی، منوچهر. فلسفه اخلاق و مبانی رفتار. تهران: سروش، چاپ دوم، (1387).
  48. صلیبا، جمیل؛ ـــــــــــ .فرهنگ فارسی. تهران: حکمت، (1366).
  49. ـــــــــــــــــــــــــ .فرهنگ فلسفی، ج1، تهران: حکمت،  چاپ اول، (1366) .
  50. ضرابی، احمد.معرفت شهودی از دیدگاه امام خمینی. تهران: عروج، چاپ اول، (1390).
  51. طاهری، حبیب الله. درس‌هایی از اخلاق یا آداب سیروسلوک. تهران: دفتر انتشارات اسلامی،چاپ پانزدهم، (1392).
  52. طباطبایی، محمدحسین. تفسیر المیزان. ج1، مترجم: محمدباقر موسوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه، (1374).
  53. طوسی، خواجه نصیرالدین. اخلاق ناصری. تهران: خوارزمی، (1361).
  54. عابدی، احمد. دفتر عقل و قلب. قم: زائر، چاپ دوم، (1386).
  55. عسکری، خانقاه؛ کمالی، محمد شریف .انسان شناسی عمومی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها، چاپ اول، (1378).
  56. غزالی، محمد. احیاءالعلوم الدین. ج4، ترجمه: مویدالدین خوارزمی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم، (1374) .
  57. ـــــــــ .الاربعین. ترجمه برهان الدین حمدی، تهران: اطلاعات، چاپ پنجم، (1374).
  58. فارابی.ابو نصر. سعادت از نگاه فارابی. ترجمه التحصیل السعاده و التنبیه علی سبیل السعاده. مترجم: علی اکبر جابری مقدم، قم:  انتشارات دارالهدی، (1384).
  59. ـــــــــ .فصول منتزعه. تحقیق: فوزی متری نجار، تهران:  انتشارات الزهرا، (1405).
  60. فتحعلی خانی، محمد. فلسفه اخلاق. قم: مرکز جهانی علوم اسلام، (1377).
  61. فراهیدی، خلیل بن احمد بن احمد . العین. ج8، ایران:  موسسه دارالهجره، (1405ق).
  62. قرشی، علی اکبر. قاموس قرآن. ج1، تهران: دارالکتب اسلامیه، (1371).
  63. کاشانی، عبدالرزاق. اصطلاحات الصوفیه. ترجمه: محمدعلی مودودی لاری، تهران:  سازمان تبلیغات اسلامی، (1376).
  64. کاشانی،عزالدین محمود. مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه. تصحیح: جلال الدین همایی، تهران:  نشر هما، چاپ چهارم (1372).
  65. کبیر، یحیی. فلسفه آنتروپولوژی. ج2، قم: مطبوعات دینی، چاپ اول، (1391).
  66. کربن، هانری. تاریخ فلسفه اسلامی، (اسداله مبشری). تهران: امیرکبیر، چاپ سوم، (1361).
  67. کی فرانکنا، ویلیام. فلسفه اخلاق. ترجمه: انشاالله رحمتی، تهران:  حکمت، چاپ اول، (1380).
  68. ـــــــــــــ .ترجمه: هادی صادقی، قم:  طه، (1376).
  69. مسکویه، ابو علی. تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق. محقق: عماد الهلالی، انتشارات طلیعه النور، چاپ اول، (1426).
  70. مدرسی، محمدرضا. فلسفه اخلاق. تهران: سروش، (1371).
  71. مصباح یزدی ، مجتبی. فلسفه اخلاق. قم: موسسه آموزش و پژوهش امام خمینی، چاپ دوازدهم،  (1382).
  72. ــــــــــــــــــ .محقق ، احمد حسین شریفی، تهران: انتشارات چاپ و نشر بین الملل، چاپ اول، (1381).
  73. ـــــــــــــــــ .آموزش فلسفه. بی‌جا: سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ چهارم، (1370).
  74. مصباح یزدی، محمدتقی. فلسفه اخلاق. تهران: چاپ و نشر بین الملل، چاپ اول (1381).
  75. ـــــــــــــــــ . نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. تحقیق: احمد حسین شریفی، قم:  موسسه آموزش و پژوهش امام خمینی، (1384).
  76. مصطفوی، حسن.شرح اشارات و تنبیهات، نمط سوم. تهران: دانشگاه امام صادق،چاپ دوم،  (1387).
  77. مطهری، مرتضی. حکمت‌ها و اندرزها. تهران: انتشارات صدرا، (1372).
  78. ـــــــــــ . فلسفه اخلاق. تهران:  اسوه، چاپ اول،  (1374).
  79. ـــــــــــ . مجموعه آثار، ج7،6 ،تهران:صدرا،(1378).
  80. معین، محمد. فرهنگ فارسی معین،تهران:امیرکبیر،(1371).
  81. موحد، صمد، کلید سعادت، (گزیده ی اخلاق ناصری). تهران: انتشارات سخن، چاپ اول، ( 1374).
  82. موسوی خمینی، روح الله. طلب و اراده، ترجمه:  احمد فهری، بی‌جا: انتشارات علمی و فرهنگی، (1362).
  83. ــــــــــــــــــ . کلمات قصار، (قم: موسسه امام، 1382).
  84. ــــــــــــــــــ . آداب الصلوه. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام، چاپ چهارم، ( 1373).
  85. ــــــــــــــــــ . انوارالهدایه فی التعلیقه علی الکفایه. ج1، تهران:موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول، (1372).
  86. ـــــــــــــــــ . تعلیقات علی شرح فصوص الحکم، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،(بی‌تا).
  87. ـــــــــــــــــ .تفسیر سوره حمد. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول، (1375).
  88. ـــــــــــــــــ . تقریرات اسفار، به نقل از کتاب معاد از دیدگاه امام خمینی. ج2، تهران: موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، چاپ اول، (1378).
  89. ـــــــــــــــــ .شرح چهل حدیث. ، (تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ56، (1391).
  90. ـــــــــــــــــ . شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ چهاردهم (1391).
  91. ـــــــــــــــــ . شرح دعای سحر، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی، (1381).
  92. ـــــــــــــــــ . صحیفه‌ی نور. ج،5،6،14،10،4، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، (بی‌تا).
  93. ـــــــــــــــــ . طلب و اراده، مترجم: احمد فهری، تهران: انتشارات علمی فرهنگی، (1362).
  94. ـــــــــــــــــ .کتاب البیع. ج4، تهران: موسسه امام،چاپ اول، (1379).
  95. ـــــــــــــــــ . محرم راز. موسسه امام، چاپ ششم، (1375).
  96. ـــــــــــــــــ . مصباح الهدایه. ترجمه: احمد فهری، تهران: مرکز انتشارات علمی، (1376).
  97. نراقی، ملامهدی. جامع السعادات. ج1، تهران: هجرت، (بی تا).
  98. نصر اصفهانی، محمد. فلسفه اخلاق و تربیت. اصفهان: انتشارات فرهنگ مردم ، چاپ اول، (1379).

The University of Qom

Faculty of Theology and Islamic Studies

A Thesis Submitted in Partial Fulfillment of the Requirements

 For the Degree of  Master of Arts in Philosophy And Islamic Theologhy

Islamic Philosoghy

Title:

The Impact of Anthropology on Ethics in Imam Khomeini Opinion

Supervisor:

Dr. Masumeh Movahed Nia

By:

…………………

Winter, 2015

[1]. لوازم منطقی یک مطلب را بررسی کردن و ان را به شیوه عقلی تبیین کردن و در نهایت توصیف ان تحلیل

[2]. ابی القاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، (بیروت : اتشارات دارالشامه ، دمشق : انتشارات دارالقلم ، 1416ق )ج1، ص297.

[3]. ابوعلی مسکویه، تهذیب الاخلاق و تطهیرالاعراق ، (محقق ، عماد الهلالی)، چاپ اول، (بی‌جا:انتشارات طلیعه النور، 1426)ص9.

[4]. محمدتقی مصباح یزدی، فلسفه اخلاق، چاپ اول، (تهران: چاپ و نشر بین الملل، 1381)، ص13.

[5]. محمدتقی جعفری، اخلاق و مذهب، چاپ اول، (تهران: کرامت، 1379)، ص59.

[6].ویلیام کی فرانکنا، فلسفه اخلاق، (ترجمه انشاالله رحمتی)، چاپ اول،(تهران: حکمت، 1380)، ص24-26.

[7]. اصغر عسکری خانقاه، محمد شریف کمالی، انسان شناسی عمومی، چاپ اول، (تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها، 1378)ص13.

[8]. محمود رجبی، انسان‌شناسی، (قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1392)، ص21.

[9]. هانری کربن، تاریخ فلسفه اسلامی، (اسداله مبشری)، چاپ اول،(تهران: امیرکبیر، 1361)، ص100.

[10]. محمد تقی مصباح یزدی، فلسفه اخلاق، (محقق ، احمد حسین شریفی)چاپ اول، (تهران: انتشارات چاپ و نشر بین الملل، 1381)ص18-19.

[11]. ویلیام کی فرانکنا، پیشین، ص25.

[12]. همان، ص21.

[13]. ر.ک: ویلیام کی.فرانکنا، پیشین،ص17-20.

[14]. همان، ص20.

[15]. رابرت ال هولمز، مبانی فلسفه اخلاق، (ترجمه مسعود علیا)، چاپ سوم، (تهران:ققنوس، 1390)، ص78و79.

[16]. ر.ک: محمد فتحعلی خانی، فلسفه اخلاق، (قم: مرکز جهانی علوم اسلام، 1377)، ص9و10.

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “تأثیر انسان شناسی بر اخلاق از دیدگاه امام خمینی”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

52 − 43 =