تحلیل محتوای دیوان اشعار فارسی استاد شهریار از حیث توجه به ابعاد اجتماعی دین

59,000تومان

توضیحات

دانلود و مشاهده قسمتی از متن کامل پایان نامه :

 

 

دانشگاه آزاد اسلامی

واحد خلخال

پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد علوم اجتماعي (M.A)

گرایش: پژوهش

عنوان:

تحلیل محتوای دیوان اشعار فارسی استاد شهریار از حیث توجه به ابعاد اجتماعی دین

استاد راهنما:

دکتر ربابه پورجبلّی

استاد مشاور:

دكتر صمد عابدینی

نگارنده:

…………………….

 

 

 

زمستان 93

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                 صفحه

چكيده ……….  1

فصل اول: کلیات تحقیق

1ـ1ـ مقدمه….. 2

1ـ2ـ طرح مسأله…….. 4

1ـ3ـ اهمیت و ضرورت تحقیق……… 6

1ـ4ـ اهداف تحقیق…… 7

1ـ4ـ1ـ هدف کلی……. 7

1ـ4ـ2ـ اهداف اختصاصی…… 7

1ـ5ـ زندگی‌نامه استاد شهریار……….. 7

1ـ6ـ ویژگی‌های شعر شهریار……… 8

1ـ7ـ شهریار در دیدگاه صاحب‌نظران و دوستان….. 10

1ـ7ـ1ـ ملک‌الشعرای بهار…. 10

1ـ7ـ2ـ سید محمدعلی جمالزاده…….. 10

1ـ7ـ3ـ لطف‌اله زاهدی…….. 10

1ـ7ـ4ـ علی اصغر شعر دوست……. 10

1ـ7ـ5ـ مقام معظم رهبری…. 11

فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش

2ـ1ـ مقدمه…. 12

2ـ2ـ پیشینه تجربی تحقیق در زمینه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات………. 12

2ـ2ـ1ـ در خارج…… 12

2ـ2ـ2ـ در ایران…… 13

2ـ3ـ پیشینه تجربی تحقیق درباره استاد شهریار…… 14

2ـ4ـ نقش دین در اجتماع از دیدگاه اسلام….. 15

2ـ5ـ نظریه‌های جامعه‌شناسان در حوزه دین………. 18

2ـ5ـ1ـ نظریه امیل دورکیم… 18

2ـ5ـ2ـ نظريه ماکس وبر….. 19

2ـ5ـ3ـ نظریه کلود هانری سن سیمون……. 20

2ـ5ـ4ـ نظريه کارل مارکس……….. 21

2ـ5ـ5ـ نظریه یوآخیم واخ…. 21

2ـ5ـ6ـ نظریه میلتون یينگر……….. 22

2ـ5ـ7ـ نظریه هربرت اسپنسر……. 23

2ـ6ـ چهارچوب نظری تحقیق…….. 23

2ـ7ـ سؤال‌های تحقیق……… 26

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                 صفحه

فصل سوم: روش پژوهش

3ـ1ـ نوع و روش تحقیق….. 27

3ـ2ـ واحدهای تحلیل محتوا……….. 28

3ـ3ـ مراحل گزینش مقوله‌ها و کدگذاری آن‌ها…….. 28

3ـ4ـ جامعه آماری تحقیق….. 30

3ـ5ـ نمونه آماری….. 30

3ـ6ـ حجم نمونه……. 30

3ـ7ـ اعتبار تحقیق…. 30

3ـ8ـ روش کار (چگونگی جمع‌آوری داده‌ها)……… 30

3ـ9ـ روش تجزیه و تحلیل داده‌ها…. 31

3ـ10ـ تعریف متغیرهای تحقیق…… 31

3ـ10ـ1ـ تعریف نظری مفهوم دین از منظر جامعه‌شناسی… 31

3ـ10ـ2ـ تعریف عملیاتی دین از منظر جامعه‌شناسی……… 32

3ـ11ـ داده‌های پژوهش……. 33

3ـ11ـ1ـ داده‌های مربوط به ابعاد اجتماعی دین در دیوان اشعار فارسی استاد شهریار……. 33

3ـ11ـ2ـ داده‌های نامشخص پژوهش………. 42

فصل چهارم: یافته‌های پژوهش

4ـ1ـ مقدمه…. 47

4ـ2ـ تحلیل توصیفی داده‌ها… 48

4ـ3ـ توزیع فراوانی نسبی داده‌ها براساس سه مقوله… 5

4ـ3ـ1ـ مقوله اول (انسجام و همبستگی)…… 51

4ـ3ـ2ـ مقوله دوم (فضیلت‌ها و ارزش‌های اخلاقی)………. 52

4ـ3ـ3ـ مقوله سوم (ظلم‌ستیزی)……. 52

4ـ4ـ تحلیل تبیینی داده‌ها…… 53

4ـ4ـ1ـ روش تحلیل ارزشیابی برای تحلیل تبیینی داده‌ها…. 53

4ـ4ـ2ـ تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون «آماری » یا مجذور خی به‌کمک نرم‌افزار SPSS19.. 69

4ـ4ـ3ـ آمار اجمالی توزیع فراوانی داده‌ها براساس سه مقوله…….. 82

4ـ4ـ3ـ1ـ مقوله‌های سه‌گانه (انسجام و همبستگی، فضائل و ارزش‌های اخلاقی و ظلم‌ستیزی)…… 83

4ـ4ـ3ـ2ـ مقوله اول (انسجام و همبستگی)… 84

4ـ4ـ3ـ3ـ مقوله دوم (فضائل و ارزش‌های اخلاقی)……….. 85

4ـ4ـ3ـ4ـ مقوله سوم (ظلم‌ستیزی)…. 86

فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهادات

5ـ1ـ مقدمه…. 87

5ـ2ـ نتایج توصیفی تحقیق… 87

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                 صفحه

5ـ2ـ1ـ سوال اصلی تحقیق… 88

5ـ2ـ2ـ سوالات فرعی تحقیق……… 89

5ـ2ـ2ـ1ـ سوال اول تحقیق… 89

5ـ2ـ2ـ2ـ سوال دوم تحقیق… 89

5ـ2ـ2ـ3ـ سوال سوم تحقیق……….. 89

5ـ2ـ2ـ4ـ سوال چهارم تحقیق……… 90

5ـ2ـ2ـ5ـ سوال پنجم تحقیق……….. 90

5ـ2ـ2ـ6ـ سوال ششم تحقیق……….. 90

5ـ2ـ2ـ7ـ سوال هفتم تحقیق……….. 91

5ـ2ـ2ـ8ـ سوال هشتم تحقیق………. 91

5ـ2ـ2ـ9ـ سوال نهم تحقیق…. 91

5ـ2ـ2ـ10ـ سوال دهم تحقیق………. 92

5ـ2ـ2ـ11ـ سوال یازدهم تحقیق…… 92

5ـ2ـ2ـ12ـ سوال دوازدهم تحقیق….. 92

5ـ2ـ2ـ13ـ سوال سیزدهم تحقیق….. 93

5ـ3ـ بررسی شدت نظر شهریار نسبت به مقوله‌ها و کدهای تحلیلی………. 93

5ـ4ـ نتیجه‌گیری کلی………. 94

5ـ5ـ پیشنهادهای پژوهشی…. 95

5ـ6ـ محدودیت‌ها و مشکلات تحقیق………. 95

منابع و مآخذ……….. 96

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست جداول

عنوان                                                                                                                 صفحه

جدول (3ـ1): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 1ـ1 (مذمت تفرقه)…… 34

جدول (3ـ2): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 1ـ2 (نوع‌دوستی)……. 34

جدول (3ـ3): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 1ـ3 (اتحاد)….. 35

جدول (3ـ4): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 1ـ4 (انفاق)….. 36

جدول (3ـ5): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 1ـ5 (محبت)…. 36

جدول (3ـ6): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 2ـ1 (عفو و بخشش)… 37

جدول (3ـ7): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 2ـ2 (وفای به عهد و وفاداری)………. 37

جدول (3ـ8): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 2ـ3 (اخلاق مداری)…. 38

جدول (3ـ9): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 2ـ4 (عدل و عدالت)… 38

جدول (3ـ10): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 3ـ1 (مبارزه با ظلم)……….. 39

جدول (3ـ11): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 3ـ2 (جهاد)… 39

جدول (3ـ12): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 3ـ3 (ایثار و شهادت)………. 40

جدول (3ـ13): داده‌های مربوط به کد تحلیلی 3ـ4 (آزادی)……….. 41

جدول (3ـ14): داده‌های نامشخص مربوط به مقوله اول (انسجام و همبستگی)…… 42

جدول (3ـ15): داده‌های نامشخص مربوط به مقوله دوم (فضائل و ارزش‌های اخلاقی)….. 44

جدول (3ـ16): داده‌های نامشخص مربوط به مقوله سوم (ظلم‌ستیزی)……. 45

جدول (4ـ1): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 1ـ1……….. 48

جدول (4ـ2): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 1ـ2……….. 48

جدول (4ـ3): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 1ـ3……….. 48

جدول (4ـ4 ): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 1ـ4………. 49

جدول (4ـ5): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 1ـ5……….. 49

جدول (4ـ6): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 2ـ1….. 49

جدول (4ـ7): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 2ـ2……….. 49

جدول (4ـ8): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 2ـ3……….. 50

جدول (4ـ9): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 2ـ4….. 50

جدول (4ـ10): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 3ـ1… 50

جدول (4ـ11): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 3ـ2……… 51

جدول (4ـ12): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 3ـ3… 51

جدول (4ـ13): کلمات و مضامین تکرار شده در دیوان استاد شهریار برای کد تحلیلی 3ـ4……… 51

جدول (4ـ14): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 1ـ1………. 54

جدول (4ـ15): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 1ـ2………. 55

جدول (4ـ16): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 1ـ3………. 57

فهرست جداول

عنوان                                                                                                                 صفحه

جدول (4ـ17): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 1ـ4 ( انفاق)……… 58

جدول (4ـ18): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 1ـ5 (محبت)…….. 59

جدول (4ـ19): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 2ـ1 (عفو و بخشش)…….. 60

جدول (4ـ20): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 2ـ2 (وفای به عهد و وفاداری)…… 60

جدول (4ـ21): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 2ـ3 (اخلاق‌مداری)………. 62

جدول (4ـ22): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 2ـ4 (عدل و عدالت)…….. 63

جدول (4ـ23): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 3ـ1 (مبارزه با ظلم)……… 63

جدول (4ـ24): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 3ـ2 (جهاد)………. 65

جدول (4ـ25): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 3ـ3 (ایثار و شهادت)……. 66

جدول (4ـ26): تحلیل ارزشیابی داده‌های مربوط به کد تحلیلی 3ـ4 (آزادی)……… 68

جدول (4ـ27): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 1ـ1 (مذمت تفرقه)…. 69

جدول (4ـ28): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 1ـ2 (نوع‌دوستی)…… 70

جدول (4ـ29): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 1ـ3 ( اتحاد)… 71

جدول (4ـ30): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 1ـ4 (انفاق)…. 72

جدول (4ـ31): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 1ـ5 (محبت)……….. 73

جدول (4ـ32): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 2ـ1 (عفو و بخشش)……….. 74

جدول (4ـ33): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 2ـ2 (وفای به عهد و وفاداری)…….. 75

جدول (4ـ34): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 2ـ3  (اخلاق‌مداری)… 76

جدول (4ـ35): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 2ـ4 (عدل و عدالت)……….. 77

جدول (4ـ36): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 3ـ1 (مبارزه با ظلم)… 78

جدول (4ـ37): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 3ـ2 (جهاد)…. 79

جدول (4ـ38): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 3ـ3  (ایثار و شهادت)……… 80

جدول (4ـ39): توزیع فراوانی کلمات و مضامین کد تحلیلی 3ـ4 (آزادی)……….. 81

جدول (4ـ40): توزیع فراوانی نسبی مقوله‌های سه‌گانه…… 83

جدول (4ـ41): توزیع فراوانی داده‌های مقوله‌ی اول تحقیق (انسجام و همبستگی)……….. 84

جدول (4ـ42): توزیع فراوانی داده‌های مقوله‌ی دوم تحقیق (فضائل و ارزش‌های اخلاقی)………. 85

جدول (4ـ43): توزیع فراوانی داده‌های مقوله‌ی سوم تحقیق (ظلم‌ستیزی)… 86

فهرست نمودارها

عنوان                                                                                                                 صفحه

نمودار (4ـ1): نمودار کد تحلیلی مذمت تفرقه……… 70

نمودار (4ـ2): نمودار کد تحلیلی نوع‌دوستی………. 71

نمودار (4ـ3): نمودار کد تحلیلی اتحاد…….. 72

نمودار (4ـ4): نمودار کد تحلیلی انفاق…….. 73

نمودار (4ـ5): نمودار کد تحلیلی محبت……. 74

نمودار (4ـ6): نمودار کد تحلیلی عفو و بخشش…… 75

نمودار (4ـ7): نمودار کد تحلیلی وفای به عهد و وفاداری…. 76

نمودار (4ـ8): نمودار کد تحلیلی اخلاق‌مداری…….. 77

نمودار (4ـ9): نمودار کد تحلیلی عدل و عدالت…… 78

نمودار (4ـ10): نمودار کد تحلیلی مبارزه با ظلم….. 79

نمودار (4ـ11): نمودار کد تحلیلی جهاد…… 80

نمودار (4ـ12): نمودار کد تحلیلی ایثار و شهادت…. 81

نمودار (4ـ13): نمودار کد تحلیلی آزادی….. 82

نمودار (4ـ14): نمودار فراوانی نسبی ابیات به تفکیک مقوله‌های سه‌گانه……….. 83

نمودار (4ـ15): نمودار ستونی مقوله اول…. 84

نمودار (4ـ 16): نمودار ستونی مقوله دوم… 85

نمودار (4ـ17): نمودار ستونی مقوله سوم… 86

چکیده

موضوع پژوهش حاضر «تحلیل محتوای دیوان اشعار فارسی استاد شهریار از حیث توجه به ابعاد اجتماعی دین» می‌باشد. چهارچوب نظری تحقیق را نظریه‌های دورکیم، کارل مارکس، ماکس وبر، اسپنسر و یینگر درمورد دین تشکیل می‌دهند. به عقيده دورکيم دین عامل همبستگی و ثبات اجتماعی و پایداری جامعه و مظهر قدرت جامعه است و نقش مثبت دین در حل و فصل مشکلات اجتماعی، در ایجاد یگانگی و در معنویتی که در جامعه به‌وجود می‌آید نیز سخت اهمیّت دارد. کارل ماركس معتقد است كه، انسان دين را مي‌آفريند و دين، هم ابزار ستمگري به طبقه زيردست جامعه و هم بيانگر اعتراض عليه ستمگري مي‌باشد. طبق نظر یینگر، دين از طريق تأكيد بر ارزش‌هاي كلي و دسترسي‌پذير يعني ارزش‌هايي چون رستگاري و يا توجيه رنج، ناكامي و محروميت و نظاير آن، موجب حفظ سازمان اخلاقي جامعه می‌شود. با توجه به این‌که اديان الهى و آسمانى در ترويج فضايل، آرمان‌ها، آداب مثبت و خصلت‌هاى نيكو، نقش مؤثرى داشته‌اند، اسپنسر در اين باره معتقد است: «بيان آداب و فضايل جوامع كه پايه‌ى تمدن آن‌هاست، ناشى از دين است». بر این اساس سه مقوله‌ی انسجام و همبستگی اجتماعی، فضائل و ارزش‌های اخلاقی و ظلم‌ستیزی تعیین شد و کدهای تحلیل تحقیق در هریک از این سه مقوله جای گرفتند. با توجه به اهداف تحقیق، برای هریک از مقوله‌ها و کدهای تحلیلی، سوالاتی طراحی کردیم. از تکنیک تحلیل محتوا که در تحقیقات بنیادی، تاریخی، اسنادی و کیفی به‌کار گرفته می‌شود، در این تحقیق استفاده شد. جامعه آماری این تحقیق عبارت است از دیوان سه جلدی اشعار فارسی استاد شهریار که نمونه‌گیری هم نداشتیم. با استفاده از اعتبار صوری و به‌کارگیری روش بررسی کتابخانه‌ای و نیز استفاده از روش تحلیل کمی و کیفی، داده‌ها جمع‌آوری شد و برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از دو روش «تحلیل ارزشیابی» و «آزمون خی‌دو» بهره گرفتیم. برای ارائه نتایج، از روش توصیفی و نیز تحلیل محتوای ارزشیابی در یافتن پاسخ سوالات مطرح شده استفاده شد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که استاد شهریار به‌ترتیب به مباحث ایثار و شهادت، جهاد، عدل و عدالت و وحدت و نوع‌دوستی اهمیت به‌سزایی قائل بوده و همگان را به این مفاهیم دینی که حیات‌بخش برای جوامع انسانی و اسلامی هستند دعوت می‌نماید.

واژگان کلیدی: دین، همبستگی اجتماعی، ارزش‌های اخلاقی، ظلم‌ستیزی، ایثار و شهادت، عدالت

فصل اول:

کليات تحقیق

1ـ1ـ مقدمه

طی سال‌های متمادی که از عمر بشر و جامعه انسانی می‌گذرد دین تنها گزینه‌ای است که تقریباً تمام انسان‌ها را در اختیار خود داشته است. جدا از ماهیت­های متنوع و مختلفی که دین در جهان داشته، تمامی مردم در ارتباط خود با جهان طبیعت و نیروهای موجود در آن، اندیشه‌ای را برگزیده‌اند. دین در عرصه­ی اجتماع، سال‌های متمادی حضوری چشم‌گیر داشته است و آموزش و پرورش، اقتصاد، سیاست، تولید علم و اخلاق، همگی در اختیار دین و شارعان آن بوده است.

در جوامع اسلامی، دین معمولاً نقش اساسی در زندگی اجتماعی مسلمانان دارد و نمادها و شعائر دینی غالباً با فرهنگ مادی و هنری جامعه از جمله ادبیات در­آمیخته است. با نگاهی گذرا به آثار بزرگان ادبیات و شعر جوامع اسلامی، در­­­­مي­يابيم که بسیاری از اشاره­ها، عبارت­ها، تعبیرها و استدلال­های آنان، با اقتباس و الهام از آموزه­های دینی می‌باشد، به‌طوری‌که از مقوله‌های فردی مانند پرستش، عبادت و خداباوری گرفته تا مؤلفه‌هایی اجتماعی همچون عدالت‌محوری، ظلم‌ستیزی، برابری، وحدت، احسان و نیکوکاری و. . . همواره موردنظر این ادیبان بوده است.

دین و ادبیات بی‌شک کهن­ترین انگاره‌های فرهنگی یک ملت به‌شمار مي­آيند. دین، راه و روش و آیین زندگی کردن در راه حق را نشان مي‌دهد، راهی که سعادت را تضمین می‌کند. در این میان هنر و ادبیات به‌ويژه شعر، مهمترین ابزاری است که دینداران و عرفا با آن به ترویج اندیشه­های دینی پرداخته­اند. آن‌گونه که دکتر علی شریعتی، هنر را جزئی از دین می‌داند و می‌گوید‌: «هنر یک مقوله‌ی دینی و یک حقیقت متعالی و مقدس است که نجات‌بخش بشریت است و یک رسالت مافوق مادی و متعالی و صد در صد انسانی دارد» (شریعتی، 1362: 8).

دین در شعر فارسی و در قرون متمادی، از سیطره‌ی محکم و آشکاری برخوردار بوده است، تا آنجا كه بيشتر سروده­هاي پيش از اسلام، متضمن تعاليم اخلاقي و مضامين ديني بوده است. ادبیات فارسی از همان آغاز پیدایش و توسعه­ی خود (نیمه قرن سوم هجري) برخلاف ادبیات عربی كه یک دوره‌ی جاهلی را پشت سر گذرانده، صبغه­­ی فرهنگی داشته است، لذا تأثير تعاليم اسلام در آن، نه بر اثر برخوردهاي تنش‌آميز و فيزيكي بلكه برخواسته از تعامل فرهنگي و ادبي بوده است (صادقي، 1376: 157).

از همان قرون نخستين ورود اسلام به ایران، واژه­هایی از قبیل آیت، اذان، ایمان، ثواب، جهاد، حلال، حرام، صوم، عقاب، غیبت، قضا و قدر، کافر، مسجد، مسلم، حاکم، بیت‌المال، جزیه، محتسب، والی و. . . به‌جای واژگان فارسی یا همراه با آن در زبان و ادبيات فارسی رواج يافته و با تداوم اين داد و ستد ادبي و فرهنگي، جایگاهي محکم برای خود پیدا کرده است.

شاعران پارسی‌گویِ دين‌باور، با این اعتقاد که شعرشان با بهره گرفتن از مضامین دینی و قرآنی از ژرفا و عمق بيشتر و اصالتي والا برخوردار خواهد شد، به دين توجه و گرايش نشان داده‌اند. هیچ دیوان شعر پارسی را نمی­توان یافت که با توحید و ستایش ذات باری‌تعالی و نعت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و نیایش و سوز و گدازهای عارفانه شروع نشده باشد و به این ترتیب است که اشعار توحیدی، نیایشی، عرفانی، حکمی و اخلاقی، همه تحت تأثیر دین و آموزه‌های اعتقادی سروده شده‌اند (ممتحن و محمدی، 1392).

استاد شهریار نیر که یکی از شاعران پارس‌گوی معاصر می‌باشد با استفاده ماهرانه شهریار از جلوه­های متعدد و متنوع فرهنگ عامه، گنجینه‌ای ارزشمند از لغات، اصطلاحات و باورهای عامیانه، کنایه‌ها و. . . فراهم آورده است که بررسی آن‌ها نتایج مهم اجتماعی، فرهنگی، دینی و ادبی درپی دارد. قصیده‌ها و مثنوی‌های استاد منعکس کننده­ی دیدگاه دینی، اجتماعی، فرهنگی و گاه سیاسی او می‌باشد (چلبیانی، 1386).

شهریار در ارائه اندیشه‌ها و عواطف خود، با روحیه‌ها و ذوق و سلیقه‌های مختلف چنان سازگارانه روبه‌رو شده و تا آنجا همزیستی مسالمت‌آمیز با موافق و مخالف را مهم شمرده است که رفتار اجتماعی و سوگیری‌اش در مجموع، مفهوم شعر زیر را در ذهن‌ها تداعی می‌کند (علیزاده، 1374: 325).

چنان با نیک و بد سر کن که بعد از مردنت
­­­­­­­­
مسلمانت به زمزم شوید و هندو بسسوزاند
­­­­­­­­

پژوهش حاضر به‌منظور بررسی و تحلیل دیوان اشعار فارسی استاد شهریار از حیث توجه به ابعاد اجتماعی دین و با هدف روشن شدن هرچه بیشتر دیدگاه‌های دینی ـ اجتماعی ایشان تحریر شده و اشعار فارسی استاد در باب­های انسجام و همبستگی، ظلم‌ستیزی و توجه به فضائل و ارزش‌های اخلاقی که منعکس کننده‌ی اندیشه‌های دینی و اجتماعی این شاعر متعهد می‌باشد مورد مطالعه قرار گرفته و تبیین شده است تا محققان آثار ایشان را اندک فایده آید.

1ـ2ـ طرح مسأله

دین یکی از قدیمی‌ترین و در عین حال پویاترین نهادهای جامعه است. از نقطه‌نظر جامعه‌شناسی، دین یک واقعیت تاریخی ـ اجتماعی و نهادی اولیه است (نویدنیا و عابدینی، 1390).

در سرتاسر تاریخ و در کهن­ترین فرهنگ­های بشری، دین به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین و فراگیرترین ویژگی زندگی انسانی، همواره به اشکال گوناگون وجود داشته و مورد توجه قرار گرفته است.

دین اصل وحدت‌بخش بوده و به انسان اجازه می­دهد تا بر تمایلات خودخواهانه‌ی خود فائق آمده و به هم‌نوعان خود عشق ورزد. دین سنگ بنای سامان اجتماعی و منبعی برای ارزش‌های اجتماعی است و بر گزینش‌های فردی و بسیاری از زمینه‌های زندگی روزمره تأثیر می‌گذارد و به‌عنوان تجلّی روح جمعی و عامل همبستگی و یکپارچگی جامعه محسوب می­شود (حیدری و همکاران، 1390).

«جامعه‌شناسی دین از جهت روش‌شناختی، شاخه‌ای از جامعه‌شناسی است و از جهت موضوع، شاخه‌ای از دین‌شناسی به‌شمار می‌رود» (عباسی، 1381: 22).

در جامعه‌شناسی دین، با رویکردی جامعه‌شناسانه به تحلیل دین پرداخته می‌شود. به واقع جامعه‌شناسی دین علمی است که درخصوص نقش دین در اجتماع و همچنین تأثیر آن بر حالت شخص با ایمان تمرکز می‌کند (اسکات و هال، 1382: 14).

البته باید توجه داشت که جامعه‌شناسی دین نگاهش صرفاً معطوف به تأثیر دین در اجتماع نیست، بلکه تأثیر متقابل اجتماع در دین را نیز بررسی می‌نماید (حیدری و همکاران، 1390).

آثار ادبی نیز تحت تأثیر شرایط اجتماعی موجود خلق می‌شود و رابطه­ی تنگاتنگی بین ادبیات و جامعه وجود دارد، و به‌همین علت است که، گاه شعر ديني بر مردم و رفتار اجتماعي­شان اثر گذاشته، و گاه مردم  بر شعر ديني، كه حاصل آن پديد آمدن انواع شعر با سبک‌های گوناگون است.

شعر از نظر معنی و محتوا به چهار دسته‌ی حماسی، غنایی، تعلیمی و وصفی تقسیم می‌شود. در طول تاریخ، در هریک از این شکل‌ها و قالب‌ها و محتواها، شعرهایی با مضامین دینی سروده شده است؛ مثل شعر مذهبی، مرثیه، مدیحه، شعر پایداری، شعر اخلاقی.

شعر و شاعر با رویدادهای اجتماعی بیگانه نیستند و همراه با هر تغییر در جامعه، تغییری محسوس، ماندگار و تأثیرگذار در آن‌ها دیده می‌شود. از این‌رو است که دکتر پرویز ناتل خانلری در مورد ارتباط هنرمند و اجتماع می‌نویسد:

هنرمند، پیش از آنکه هنری بنماید، عضو اجتماع است و ناچار از سود و زیان جامعه سهمی می‌برد، پس نمی‌تواند ادعا کند که با امور و حوادث اجتماعی ارتباط ندارد و این ارتباط، خواه ناخواه در آثار او به وجهی ظاهر می‌شود (سوری، 1388).

حال باید دید شعر دینی چگونه شعری است. به‌نظر می‌رسد در تصور عامه مردم و حتی برخی خواص، شعری دینی خوانده می‌شود که موضوعی دینی داشته باشد، یعنی درباره‌ی انسان، مکان، زمان یا عملی مقدس و دینی سروده شود. شاهد این مطلب تعریف دکتر حسین رزمجو از شعر دینی است:

اشعار دینی شامل سروده‌هایی است که محتوای آن‌ها را موضوعات دینی نظیر توحید باری‌تعالی یا سرگذشت پیشوایان دینی و مناقب و مصائب آن‌ها که به‌صورت مدایح یا مراثی به رشته نظم کشیده شده است، تشکیل می‌دهد.

شاعر شعر دینی باید با توجه به آموزه‌های والای اسلام شعر بسراید و شاهکار بیافریند؛ مثل آنچه در شعر سعدی، حافظ، سنایی، عطار، مولوی و دیگر شاعران موفق می‌بینیم. بنابراین، شعر شاعرانی که با پشتوانه اسلام شعر می­سرایند سرشار از حکمت و دانش است.

به‌قول شاعر معاصر محمد کاظم کاظمی، در شعر با موضوع دین، شرط اصلی این نیست که یک اثر ادبی درباره یکی از فرایض یا مراسم یا شخصیت‌های دینی ایجاد شده و احیاناً مملو از اصطلاحات و نمادهای دینی باشد، بلکه مهم این است که آن اثر، از روح و جوهر دینی برخوردار بوده و منتقل کننده این مفاهیم باشد. با این تعبیر، مثنوی معنوی تقریباً در همه شش دفتر خویش، اثری دینی است. همچنین بسیاری از قصاید سنایی و بسیاری از غزلیات حافظ و بوستان سعدی و حتی بخش‌های بسیاری از شاهنامه فردوسی، درونمایه دینی قوی دارند.

با این تفاصیل شعر دینی را می‌توان به سه شکل تعریف کرد:

ـ شعری که درباره دین یا با پشتوانه دینی سروده می‌شود.

ـ شعری که به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم به دین می‌پردازد.

ـ شعری که موضوع یا موضعی دینی دارد.

این نوع تعاریف شعر دینی، تمامی انواع گوناگون شعری را که به‌گونه‌ای با دین سروکار دارد و امروزه نام‌های مختلفی به آن می‌دهند، دربر می‌گیرد (سوری، 1388).

شعر دینی، شعری ناسازگار با ستم و ستمگری و فعال است، نه منفعل. دکتر شریعتی در این مورد می‌گوید: «تشیع که هزار سال یک نهضت انقلابی بود، در پیرامون خویش، فرهنگ و شعر و ادب انقلابی نیز داشت. دعبل‌ها و. . . شاعرانی بودند که در خدمت انقلاب بودند در مبارزه با ستم زمان، به تعبیر خودشان، تمام عمر، دارِ خویش را بر پشت خود حمل می‌کردند و این‌چنین می‌زیستند» (شریعتی، 1377: 182).

شعر دینی افزون بر تعهد، هدفمندی و جنبش‌آفرینی که پایه‌های اصلی‌اش به‌شمار می‌آید، با ویژگی­هایی شناخته می‌شود که این ویژگی­ها به‌شرح ذیل هستند:

الف) پيوند با قرآن و حديث

ب) مبارزه با تفرقه

ج) مبارزه با ظلم و ستم

د) توصیه به همبستگی و اتحاد

ه) حماسه و شهادت‌طلبي

و) كمال‌گرايي و آرمان­خواهي

ز) مبارزه با رفاه‌طلبي و نمايندگي طبقه محروم (سوری، 1388).

با توجه به این تفاسیر، این تحقیق درپی آن است تا روشن نماید که استاد شهریار در اشعار خود تا چه حد به ابعاد اجتماعی دین توجه داشته است؟

1ـ3ـ اهمیت و ضرورت تحقیق

بیش از یکصد سال از تولد و بیست و شش سال از رحلت استاد شهریار این شاعر گرانمایه و پرآوازه ایران می‌گذرد اما در تمام طول این مدت جز پاره­ای استثناها یک تحقیق جامع در باب جایگاه ادبی شهریار که درخور اثر او باشد صورت نپذیرفته است. شهریار تفکر دینی داشته و مطمئناً آرا و اندیشه‌های دینی او همانند دیگر شاعران دین­گرا شایسته نقد و تحلیل است و بی‌گمان می‌توان گفت مواضع و دیدگاه‌های دینی او بیش از جنبه‌های دیگر به فراموشی سپرده شده و یا به آن بی­توجهی شده است.

اگر عنصر دین را یکی از عناصر تأثیرگذار بر تحولات اجتماعی درنظر بگیریم و دامنه‌ی آن را گسترش دهیم، می‌توان گفت: این اهمال یعنی نادیده گرفتن بعد دینی در آثار ادبی و منظوم، لطمه‌ی شدیدی به درک معانی پنهان واقع در لابه­لای کلمات مندرج در شعر شاعران وارد خواهد ساخت. بسیاری از شاعران زندگی منزوی نداشته و در متن اجتماع و فراز و نشیب‌های آن می‌زیسته‌اند و بدون شک اشعار آن‌ها، بازتاب رویدادها و تحولات اجتماعی بوده است. از همین‌رو است که در علوم اجتماعی به‌ویژه در عرصه‌ی اندیشه، پژوهشگران بر اهمیت درک بستر اجتماعی برای فهم بهتر اندیشه تأکید کرده‌اند.

با توجه به این‌که استاد شهریار به‌عنوان یک شاعر مسلمان، در اشعار خود به مباحث دینی و به‌خصوص مباحثی که جنبه‌ی اجتماعی دارند پرداخته است، ولی تاکنون از سوی محققین به این موضوع به‌صورت منسجم پرداخته نشده است؛ لذا این مسأله نگارنده را بر آن داشت تا به پژوهش در این زمینه بپردازد.

1ـ4ـ اهداف تحقیق

هدف‌های این تحقیق به‌طورکلی به دو بخش کلی و اختصاصی تقسیم می‌شود:

1ـ4ـ1ـ هدف کلی

تحلیل دیوان اشعار فارسی استاد شهریار از حیث توجه به ابعاد اجتماعی دین.

1ـ4ـ2ـ اهداف اختصاصی

1ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «مذمت تفرقه» در دیوان شهریار

2ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «نوع‌دوستی» در دیوان شهریار

3ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «اتحاد» در دیوان شهریار

4ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «انفاق» در دیوان شهریار

5ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «محبت» در دیوان شهریار

6ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «عفو و بخشش» در دیوان شهریار

7ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «وفای به عهد و وفاداری» در دیوان شهریار

8ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «اخلاق‌مداری» در دیوان شهریار

9ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «عدل و عدالت» در دیوان شهریار

10ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «مبارزه با ظلم» در دیوان شهریار

11ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «جهاد» در دیوان شهریار

12ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «ایثار و شهادت» در دیوان شهریار

13ـ تعیین و شناسایی کد تحلیلی «آزادی» در دیوان شهریار

1ـ5ـ زندگی‌نامه استاد شهریار

سیدمحمد حسین بهجت تبریزی در سال 1285 هجری شمسی در روستای خشکناب از توابع شهر قره‌چمن استان آذربایجان شرقی متولد شد. پدرش حاج میرزا آقا خشکنابی نام داشت که در شهر تبریز وکیل بود. شهریار درباره تولدش می‌گوید: «تاریخ تولد من پشت یک قرآن نوشته شده بود، ولی دو دفعه خانه‌ی ما را ویران کردند؛ یک دفعه مشروطه‌طلبان و یک دفعه مستبدین. در سال 1302 هجری شمسی در تهران اداره آمار تشکیل شده بود که ما رفتیم شناسنامه گرفتیم». شهریار پس از پایان دوره اول متوسطه در تبریز، در سال 1300 برای ادامه‌ی تحصیل از تبریز به تهران رفت و در مدرسه دارالفنون (تا سال 1303) و پس از آن در رشته‌ی پزشکی ادامه‌ی تحصیل داد.

حدود شش ماه پیش از گرفتن مدرک دکتری «به علل عشقی و ناراحتی خیال و پیش‌آمدهای دیگر» ترک تحصیل کرد. وی پس از سفر اجباری به خراسان برای کار در اداره‌ی ثبت اسناد مشهد و نیشابور، به تهران بازگشت. در سال 1313 و زمانی که شهریار در خراسان بود، پدرش فوت کرد. او به سال 1315 در بانک کشاورزی استخدام و پس از مدتی به تبریز منتقل شد. دانشگاه تبریز شهریار را یکی از پاسداران شعر و ادب میهن خواند و عنوان دکترای افتخاری دانشکده ادبیات تبریز را به وی اعطا نمود. در سال‌های 1329 تا 1330 اثر مشهور خود حیدر بابایه سلام را سرود. گفته می‌شود که منظومه‌ی حیدربابا به 90 درصد از زبان‌های جمهوری‌های پیشین شوروی سابق ترجمه و منتشر شده است. در تیر 1331 مادرش درگذشت، در مرداد 1332 به تبریز آمد و با یکی از بستگان خود به نام خانم عزیزه عمید خالقی ازدواج کرد که حاصل این ازدواج سه فرزند، دو دختر به نام­های شهرزاد و مریم و یک پسر به نام هادی هستند.

شهریار پس از انقلاب اسلامی در سال 1357 شعرهایی در مدح نظام جمهوری اسلامی و مسئولین آن، از جمله امام خمینی رحمه‌الله تعالی علیه و حضرت آیت‌الله خامنه‌ای مدظله‌العالی و نیز آیت‌الله اکبر هاشمی رفسنجانی سروده که پس از مرگ ایشان منتشر شده است.

شهریار در روزهای آخر عمر به‌دلیل بیماری در بیمارستان مهر تهران بستری و پس از مرگ در 27 شهریور سال 1367 درگذشت و بنا به وصیت خود، در مقبره‌الشعرای تبریز دفن شد (نیک‌اندیش، 1373: 26ـ24).

1ـ6ـ ویژگی‌های شعر شهریار

شهریار شاعری است که شعرهایش آینه تمام‌نمای خاطراتش از زندگی روزمره است. وی در اشعارش ادوار مختلفی از حیاتش را تجربه کرده است که در این میان چهار دوره از حیات شعری وی از باقی ادوار مشخص‌تر و ملموس‌تر است:

1ـ دوره کودکی که بیشتر در اشعار ترکی «حیدر بابایه سلام» به‌چشم می‌خورد و در آن بیشتر از بازی‌های دوران کودکی، آداب و رسوم و فرهنگ روستایی تک‌تک کسانی که در روستای آن‌ها زندگی می‌کردند و شهریار خاطره‌ای از هر کدام داشت و. . . یاد می‌کند.

2ـ دوره­ی جوانی که با رفتن به تهران و درگیری با عشقی مجازی و انسانی شروع می‌شود. وی در این دوره در شاعری به اوج خود می‌رسد و «حافظ زمان» لقب می‌گیرد، چراکه غزل‌های عاشقانه‌ی فراوانی یا در رثای یار، یا در جفا و نامهربانی یار سروده است.

3ـ دوره­ی میانسالی که با نیما و شعرش «افسانه» آشنا می‌شود و تحت تأثیر آن، اشعار نو زیبایی می‌سراید که در این‌گونه اشعار نیز بیشتر بر روی خاطرات گذشته تکیه دارد.

4ـ دوره­ی پیری و پختگی، که به عرفان و عشق حقیقی روی می‌آورد. ولی با این حال از یاد معشوق غافل نیست و خاطرات آن زمان را در ذهن یادآوری می‌کند.

شهریار از معدود شاعرانی است که قلمش­ مرزها را شکسته و اندیشه‌های تابناکش از قله متواضع حیدربابا به پهن دشت جهان پرکشیده است. استاد شهریار همانند یک مسلمان واقعی، اسلام را نه‌تنها دین اخلاق، وجدان و سیاست می‌دانست و منتظر بود اسلام حاکمیت را به‌دست بیاورد، بلکه نخستین الفبایی که شهریار یاد گرفت، الفبایی اسلامی و نخستین کتابی که خواند قرآن بود. وی همه ویژگی­های یک مسلمان را داشت.

وی در هیچ دوره از زندگی پرفراز و نشیب خود از حافظ و روحانیت وی جدا نشد. تعلق خاطر شهریار نسبت به حافظ نه‌تنها در اشعارش بلکه در شخصیت، جهان‌بینی، طرز زندگی، علم و عرفانش قابل مشاهده است. او خود را به‌صورت شاگرد «مکتب عشق» استاد خود (حافظ شیرازی) می‌دید و همواره در راه عرفان وی قدم برمی­داشت (یاراحمد نسب، 1390).

شهریار با گنجینه پایان‌ناپذیری که از لغات و مصطلحات و امثله‌ها داشت، کلام خود را به نهایت تأثیر و نفوذ می‌رساند. در بیان این عواطف شاعر درد خویش را بهانه می‌جوید و تلخی پند را به شیرینی کلمات و شور بیان می‌زداید. کمتر شاعری است که اصطلاحات رایج را به‌کار گیرد و ایهامی بدیع بیفزاید. دلیری طبع و غنای اندیشه و دستیابی شهریار به خزائن مصطلحات روزمره برای بیان حال و هوایی که در آن است، وی را قادر ساخته تا فراتر از تمناهای مادی، به‌سوی ملکوت، عالم عرفان و الهیات پرواز کند. تمایل روحی شاعر به عشقی آسمانی و الهام گرفته از آیات قرآنی، احادیث و روایات، وی را به‌سوی محبتی آسمانی عروج می‌دهد که برازنده طبع باشکوه و هنر مجلل اوست. در خیل مشتاقان شعر، نام استاد شهریار که کلام ذوق آفرینش ترجمان عالی‌ترین مضامین ناب بشری است، جلایی خاص دارد. کلام او که از نخستین دوره‌های شاعری و بروز طبع خداداد شعری­اش مقبولیت عام یافت و در هر کوی و برزن شهرت شیدایی و قول غزلش ورد زبان صاحبدلان شد، بی‌گمان قدر و معرفتش بر اهل کمال مؤید است. از دیدگاه او شعر مساوی با حیات انسانی است و بی‌آن زندگی مساوی است با مرگ و عدم، و باز بر این باور است که «. . . هنر تشعشعی از ذات پاک الهی در نفوس بشر است که کامل‌تر از همه اسمش وحی است و مخصوص انبیاست، یک کلاس پائین‌تر از آن اسمش الهام است که مخصوص عرفاست، عارف ممکن است سخنش به نظم باشد که به او شاعر می‌گویند. . . ».

پیام شهریار پیام عشق و محبت است؛ عشق همگانی که دعوت به مهربانی و یکدلی می‌کند و سرآمد همه امور است. شهریار در زمینه‌های گوناگون به شیوه‌های متنوع شعر گفته است، شعرهایی که در موضوعات وطنی، اجتماعی، تاریخی، دینی و وقایع عصر سروده، کم نیست. تازگی مضمون، خیال و تعبیر، حتی در قالب شعر، دیوان او را از بسیاری شاعران عصر متمایز کرده است. اغلب اشعار شهریار به مناسبت حال و مقال سروده شده و از این‌روست که شاعر همه‌جا در درآوردن لغات و تعبیرات روز و اصطلاحات معمول عامیانه امساک نمی‌کند و تنها وصف زمان حال است که شعر او را از اشعار گویندگان قدیم مجزا می‌کند.

1ـ7ـ شهریار در دیدگاه صاحب‌نظران و دوستان

1ـ7ـ1ـ ملک‌الشعرای بهار

بهار با عنایت به اشعار شهریار، درباره شخصیت او می‌گوید: «شهریار نه تنها افتخار ایران است بلکه افتخار مشرق زمین به‌شمار می‌رود».

1ـ7ـ2ـ سید محمدعلی جمالزاده

سیدمحمد علی جمالزاده وقتی با آثار دوران اولیه آفرینش‌های استاد شهریار روبه‌رو می‌شود درباره آن می‌نویسد: «از 117 بیت (قطعه) سرتا پا لطف و ذوق و وجد شهریار، هیچ‌یک را سست و ضعیف نیافتم، بلکه هریک را از دیگری بهتر، شیواتر، وزین‌تر و پرمعنی‌تر دیدم و بر طبع این شاعر تبریزی که مایه افتخار زبان فارسی شده است از جان و دل، آفرین خواندم و وجود چنین شاعر و شاعرهایی را بهترین وسیله ترویج زبان فارسی و روح ایرانی در داخل و خارج تشخیص دادم».

1ـ7ـ3ـ لطف‌اله زاهدی

«شهریار یک عشق اولی آتشین دارد که خود آن را عشق مجاز می‌خواند. در این کوره است که شهریار گداخته و تصویه می‌شود. غالب غزل‌های سوزناک او، که به ذائقه عموم خوش‌آیند است، یادگار این دوره است. این عشق مجاز است که در قصیده (زفاف شاعر) که شب عروسی معشوقه هم هست، با یک قوس صعودی اوج گرفته، به عشق عرفانی و الهی تبدیل می‌شود. ولی به‌قول خودش؛ مدتی از این عشق مجاز به حال سکرات بوده و حسن طبیعت هم مدت‌ها به‌همان صورت اولی برای او تجلی کرده و شهریار هم با زبان اولی با او صحبت کرده است. بعد از عشق اولی، شهریار با همان دل‌سوخته و دم آتشین به تمام مظاهر طبیعت عشق می‌ورزیده و می‌توان گفت که در این مراحل مثل مولانا، که شمس تبریزی و صلاح‌الدین و حسام‌الدین را مظهر حسن ازل قرار داده، با دوستان با ذوق و هنرمند خود نرد عشق می‌بازد و بیشتر همین دوستان هستند که مخاطب شعر و انگیزه و احساسات او واقع می‌شوند.

1ـ7ـ4ـ علی اصغر شعر دوست

در مورد غزلیات شهریار می‌گوید: «شهریار علیرغم اسلاف خود، در غزلیات خویش، تنها به وصف عشق مادی یا محبت الهی نپرداخته، بلکه بسیاری از صحنه‌های رنگارنگ زندگی اجتماعی، خاطرات و ملاحظات شخصی، روابط خانوادگی و دوستی، حس وطن‌پرستی و نوع‌دوستی و صلح‌پروری را با مهارت و استادی تمام در غزل‌های خود منعکس نموده است. به یقین می‌توان ادعا نمود که شهریار جزء معدود شاعرانی است که توانسته با بینش و آگاهی ژرف خود، بیشتر مسائل اجتماعی را در شعر خود منعکس سازد».

1ـ7ـ5ـ مقام معظم رهبری

مقام معظم رهبری تعهد هنری «شهریار» را با دیدی گوهرشناسانه این‌گونه زیبا و موجز بیان فرموده‌اند: «درخشان­ترین هنر شهریار آن است که وظیفه تاریخی خود را شناخت و با همه وجود و به کمال خلوص به آن عمل کرد» (حبیبی، 1393).

فصل دوم:

مبانی نظری و پیشینه پژوهش

2ـ1ـ مقدمه

در این بخش، ابتدا اشاره‌ای کوتاه به پیشینه­ی تحقیقات انجام شده در حوزه جامعه‌شناسی ادبیات و آثار استاد شهریار خواهیم داشت، سپس نگاهی کوتاه به نقش دین در اجتماع از دیدگاه اسلام خواهیم نمود و پس از آن دیدگاه برخی از جامعه‌شناسان از جمله کارل مارکس، امیل دورکیم، ماکس وبر، یینگر و. . . که در حوزه‌ی دین نیز نظریه‌پردازی نموده‌اند، را بررسی نموده، و چارچوب نظری تحقیق را از نظر خواهیم گذراند.

2ـ2ـ پیشینه تجربی تحقیق در زمینه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات

2ـ2ـ1ـ در خارج

کوشش‌های انجام گرفته در زمینه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات تا قرن بیستم بسیار کم است و شاید تنها بتوان به مواردی چون آثار مارکس و انگلس در ادبیات اشاره کرد. اما نخستین کسی که به نوشتن آثاری در زمینه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات پرداخت، جورج لوکاچ بود. او انقلابی راستین در این حوزه انجام داد. اولین اثر انتقادی لوکاچ، نظریه‌ی رمان نام دارد که در سال‌های 1915ـ1914 نوشته شده است. این کتاب پیش از دوران مارکسیستی وی نوشته شده و نظراتش به هگل، دیلتای و ماکس وبر نزدیک‌تر است. لوکاچ از هگل مفهوم «تاریخی‌سازی مقوله‌های زیبایی‌شناختی» را به وام می‌گیرد و بر پایه‌ی آن، دیالکتیکی از انواع ادبی را تدوین می‌کند.

لوسین گلدمن، شاگرد لوکاچ، یکی از صاحب‌نظران بسیار مهم جامعه‌شناسی ادبیات است که دستاوردهای عمده­ی لوکاچ را در جامعه‌شناسی ادبیات توسعه داد. او بانی مکتب ساختارگرایی تکوینی است و کتاب‌هایی همچون خدای پنهان، دفاع از جامعه‌شناسی رمان و پژوهش‌های دیالکتیکی از آثار معروف وی هستند. در کتاب دفاع از جامعه‌شناسی رمان، تأکید می‌کند که آفرینندگان راستین آثار فرهنگی، گروه‌های اجتماعی هستند و نه اشخاص منفرد. در عین حال، فردِ خالق اثر را، به گروه اجتماعی متعلق می‌داند.

علاوه بر لوکاچ و گلدمن، از صاحب‌نظران دیگری که در زمینه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات کار کرده‌اند می‌توان به اویرباخ، باختین، میشل کروزه و آلوستر اشاره کرد.

گلدمن (1955) در کتاب خود به نام «خدای پنهان»، آثار پاسکال و راسین را مورد بررسی قرار می‌دهد و مشخص می‌کند اوضاع اجتماعی، سیاسی و فکری پیش از پیدایش این آثار، در خلق آن‌ها مؤثر بوده‌اند و لذا خلق آثار ادبی و فلسفی را با منابع جمعی مرتبط می‌داند. او این فکر را مبنا قرار می‌دهد که مفهوم آگاهی جمعی باید نقش مهمی در جامعه‌شناسی ادبیات ایفا کند و نظریه‌ای که به فرد توجه داشته و بی‌اعتنا به پدیده‌های جمعی باشد، نمی‌تواند اثر ادبی را تبیین کند (حبیبی، 1393).

2ـ2ـ2ـ در ایران

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع و مآخذ

1ـ اسکات، جولی و هال (1382)، دین و جامعه‌شناسی، ترجمه: افسانه نجاریان، تهران: نشر رسش.

2ـ اسمیت، فیلیپ د (1383)، درآمدی بر نظریه فرهنگی، ترجمه: حسن پویان، تهران: انتشارات مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها.

3ـ بختیاری، م؛ محسنی، ف (1382)، نظریه‌های اجتماعی دین، تهران: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ اول.

4ـ چلیپایی، ع (1386)، کاربرد لغات، اصطلاحات و باورهای عامیانه در اشعار فارسی شهریار، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مهاباد.

5ـ حبیبی، م (1393)، تحلیل محتوای نابرابری اجتماعی در دیوان اشعار فارسی استاد شهریار، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز.

6ـ حیدری، ح؛ روحانی، ج؛ ایزدی، ف (1388)، دگرگونی یا ایستایی پارادایم‌های جامعه‌شناسی دینی از آغاز تاکنون، ماهنامه کتاب ماه دین، 22: 88ـ87 .

7ـ رحیمی، م (1391)، دینداری از منظر جامعه‌شناسی، پایگاه تخصصی علوم اجتماعی ایران.

8ـ رفیع‌پور، ف (1385)، تکنیک‌های خاص تحقیق در علوم اجتماعی، تهران: شرکت سهامی انتشار.

9ـ زاهدی، ل (1337)، بیوگرافی استاد شهریار مندرج در جلد اول دیوان فارسی استاد شهریار، تهران: انتشارات نگاه و زرین.

10ـ ساروخانی، ب (1378)، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، جلد دوم، چاپ پنجم.

11ـ ساعی ارسی، ا (1388)، روش‌های پژوهش در علوم اجتماعی، تهران: نشر بهمن برنا.

12ـ سرمد، ز (1390)، روش‌های تحقیق در علوم رفتاری، تهران: نشر آگه، چاپ بیست و یکم،

13ـ سوری، م (1388)، رسالت شعر دینی در جنبش‌های اجتماعی و سیاسی، قم: نشر دفتر عقل، چاپ اول.

14ـ شجاعی زند، ع (1388)، جامعه‌شناسی دین، تهران: نشر نی.

15ـ شریعتی، ع (1362)، مجموعه آثار دکتر علی شریعتی، تهران: نشر هنر.

16ـ شریعتی، ع (1377)، مجموعه آثار 2 (خودسازی انقلابی)، تهران: نشر الهام.

17ـ شعر دوست، ع (1386)، شمع صدساله، ستاد بزرگداشت یکصدمین سال تولد استاد شهریار، تبریز، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، 27 شهریور.

18ـ شهریار، م (1374ـ1373)، دیوان سه جلدی اشعار فارسی، تهران: انتشارات زرین و انتشارات نگاه.

19ـ شیرعلیزاده، م (1392)، تحلیل محتوای دیوان شعر پروین اعتصامی از حیث روشنگری نسبت به طبقه حاکم، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خلخال.

20ـ صادقی، م (1376)، واژه‌نامه هنر شاعری، تهران: نشر کتاب مهناز.

21ـ عباسی، و (1381)، درآمدی بر دین‌شناسی و شاخه‌های آن، مجله معرفت، 63: 29ـ18.

22ـ علیزاده، ج (1374)، به همین سادگی و زیبایی، تهران: نشر مرکز.

23ـ فراستخواه، م (1377)، دین و جامعه، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ اول.

24ـ کافی، م (1393)، بازتاب رخدادهای زمینه‌ساز انقلاب اسلامی در شعر شهریار، فصلنامه مطالعات شهریار پژوهی، شماره اول.

25ـ کوزر، ل (1383)، زندگی و اندیشه بزرگان جامعه‌شناسی، ترجمه: محسن ثلاثی، تهران: انتشارات علمی.

26ـ گلدمن، لوسین (1381)، درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیات، ترجمه: جعفر پوینده، تهران: نشر چشمه.

27ـ گیلانی، عبدالرزاق (بی‌تا)، مصباح‌الشریعه، جلد 1، صفحه 158.

28ـ ماکس، و (1385)، دین، قدرت، جامعه، ترجمه: احمد تدین، تهران: نشر هرمس.

29ـ محمدی ری شهری (1379)، دوستی در قرآن و حدیث، قم: نشر دارالحدیث.

30ـ محمدی مهر، غ (1387)، روش تحلیل محتوا، تهران: نشر دانش نگار.

31ـ محمدی، ن (1389)، بررسی صور خیال در اشعار شهریار، فصلنامه تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی، 4: 321ـ141.

32ـ مطهری، م (بی‌تا)، شناخت قرآن (سوره حمد، قسمتی از سوره بقره)، تهران: انتشارات صدرا، صفحه 149.

33ـ ممتحن، م؛ محمدی، گ (1392)، بررسی تجلی حضور مضامین دینی در ادبیات فارسی پیش از قرن هفتم هجری، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد جیرفت.

34ـ نویدنیا، م؛ عابدینی، م (1390)، عوامل مؤثر در پایبندی دینی جوانان (مطالعه موردی دانش‌آموزان مقطع پیش‌دانشگاهی شهرستان گرمسار)، فصلنامه مطالعات جامعه‌شناسی ایران، سال اول، شماره دوم.

35ـ نیک‌اندیش نوبر، ب (1377)، در خلوت شهریار، تبریز: نشر آذران.

36ـ ویلیام، ژان پل (1386)، جامعه‌شناسی دین، ترجمه: جمشید آزادگان، تهران: انتشارات سمت.

37ـ همیلتون، م (1377)، جامعه‌شناسی دین، ترجمه: محسن ثلاثی، تهران: نشر تبیان.

38ـ یاراحمد نسب، ر (1390)، بررسی خاطرات شهریار از لابه‌لای اشعارش، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مهاباد.

Abstract

The subject of the present research in “The analysis of Shahriar’s poetical works regarding attention to social dimension of religion”. The theoretical framework of the research is formed by the theories of Spencer, Max Weber, Karl Marx and Durkheim about religion. Durkhim belives that religion is the factor of social solidarity and stability and the symbol of social power that plays a positive role in solving social problems. It also is of great importance in producing unity and morality in the society. Carl Marx believes that humans create religion and religion is both, an instrument to oppress the subordinate classes of the society, and the indicator of objection against oppression. According to Yyngr religion leads to protection of moral organization of the society through emphasizing on general and available values such as salvation and/ or explaining sufferings, and hardships. Regarding that Godly religions have an effective role in promotion of virtues, ideals, good convention and qualities, spenser says that expression of conventions and virtues of societies which are the bases of their civilization, comes from religion. According to these three ideas, on social cohesion and solidarity, we determined virtues and moral values and objection against oppression, and then gave research  analysis codes to each of them. Then regarding the research aim, some questions were designed for each analysis code. Content analysis technique was conducted in the this research which is usually employed in integral, historical, documentary and qualitative studies. The statistical universe of this research consists of complete farsi poetry works (in three volumes) of shahriar without sampling. Data was gathered using face validity, library study, and also qualitative, quantitative method, while Chi square test and assessment analysis were employed to analyze data, In order to represent research results, descriptive method was used, while the analysis of assessment content was employed to find the answers to questions. Research results indicated that Shahriar gives a specific importance, respectively, to self sacrifice, martyrdom, jihad, justice, unity and altruism, and encourages everyone to pay attention to these religious themes as vital for human and Islamic societies.

Keywords: religion, social solidarity, moral values, fighting against oppression, self- sacrifice and martyrdom, justice

 

 

 

Islamic Azad University

Khalkhal Branch

 

 

Thesis to Receive M.A

in Social Sciences Researching

 

Title
The Analysis of Shahriar’s Poetical Works Regarding Attention to Social Dimensions of Religion

 

 

Instructor Professor:
Dr. Robabeh Pour Jebeli

 

 


Consulting Professor:
Dr. Samad Abedini

 

 

Writer:
Habib Akbar nasab

Winter 93

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “تحلیل محتوای دیوان اشعار فارسی استاد شهریار از حیث توجه به ابعاد اجتماعی دین”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

73 + = 81