سازمان مبتني بر نقاط مرجع استراتژيك

59,000تومان

توضیحات

allameh-tabatabai-university-thesis-download

دانشگاه علامه طباطبايي

دانشکدة مدیریت

پایان­نامه جهت اخذ مدرك كارشناسي­ ارشد مدیریت اجرایی

 

 

سازمان مبتني بر نقاط مرجع استراتژيك

(بررسي اثر هماهنگي راهبردي عناصر سازماني بر عملكرد سازمان)

 

SRP-Based Organization

(‘Strategy, Structure, Culture & Technology’ Fitness on the Organization Performance)

 

 

 

فهرست مطالب

 

 

فهرست جداول ………………………………………………………………………………………………..6

 

فهرست نمودارها ………………………………………………………………………………………………8

 

0- پیشگفتار ………………………………………………………………………………………………….13

 

1- فصل اوّل: طرح تحقيق………………………………………………………………………………..17

1-1- مقدمه. 18

1-2-  موضوع تحقيق.. 19

1-3- اهميت و ضرورت تحقيق.. 21

1-4- پيشينة تحقيق.. 22

1-5-  اهداف تحقيق.. 23

1-5-1- هدف اصلي. 23

1-5-2- اهداف فرعي. 23

1-6-  فرضيه‌ها (سوالات) تحقيق.. 24

1-7- روش تحقيق.. 24

1-8- قلمروي تحقيق.. 25

1-9- روش گردآوري داده‌ها 25

1-10- محدوديت‌هاي تحقيق.. 25

1-11- واژگان تحقيق.. 26

1-11-1- استراتژي.. 26

1-11-2- مديريت استراتژيك.. 29

1-11-3- تدوين (برنامه‌ريزي) استراتژيك.. 30

1-11-4- اجراي استراتژي.. 31

1-11-5- نقاط مرجع استراتژيك.. 32

1-11-6- سازمان. 32

1-11-7- ساختار سازماني. 33

1-11-8- تكنولوژي سازماني. 34

1-11-9- فرهنگ سازماني. 35

1-11-10- نگرش اقتضايي. 37

1-11-11- عوامل (عناصر) سازماني. 37

2- فصل دوم: مباني نظري………………………………………………………………………………..39

2-1- استراتژي.. 40

2-2- مدیریت استراتژیک… 41

2-3- برنامه‌ریزی استراتژیک… 47

2-4- اجرای استراتژی.. 50

2-5- نقاط مرجع استراتژیک… 54

2-6- سازمان. 57

2-7- ساختار سازمانی.. 62

2-8- تكنولوژي سازماني.. 67

2-9- فرهنگ سازماني.. 76

2-10- نگرش اقتضايي.. 83

2-11- عناصر (ابعاد) سازماني.. 87

2-11-1- مفهوم عناصر سازماني. 87

2-11-2- رابطة استراتژي-ساختار 93

2-11-3- رابطه استراتژي-فرهنگ… 99

2-11-4 – رابطة استراتژي-تكنولوژي.. 107

2-11-5- رابطة ساختار-فرهنگ… 107

2-11-6- رابطة ساختار-تكنولوژي.. 107

2-11-7- رابطه تكنولوژي-فرهنگ… 117

2-11-8- رابطه استراتژي-ساختار-فرهنگ-تكنولوژي.. 118

2-12- تدوین مدل جامع هماهنگی.. 121

2-12-1- تعیین معیار دسته بندی پارامترهای مدل. 121

2-12-2- دسته بندی عناصر سازمانی (پارامترهای مدل) 124

3- فصل سوم: روش‌شناسي تحقيق………………………………………………………………….132

3-1- مقدمه. 133

3-2- انواع تحقيق.. 134

3-2-1- طبقه‌بندي تحقيق برمبناي هدف.. 134

3-2-2- طبقه‌بندي تحقيق برمبناي روش.. 135

3-2-3- طبقه‌بندي تحقيق برمبناي نوع داده‌ها 135

3-3- روش تحقيق.. 136

3-3-1- تحقيق كاربردي.. 136

3-3-2- تحقيق تبييني. 136

3-3-3- تحقيق كيفي. 137

3-4- فرضيات تحقيق.. 137

3-5- روش گردآوري داده‌ها 137

3-5-1- طراحي پرسشنامه 138

3-5-2- روش مقياس‌بندي.. 139

3-5-3- دسته‌بندي پرسش‌ها 139

3-5-4- روايي پرسشنامه 140

3-5-5- پايايي (اعتبار) پرسشنامه 141

3-6- قلمروي تحقيق.. 142

3-7- روش نمونه‌گيري.. 144

3-8- روش تجزيه و تحليل داده‌ها 144

3-9- فرآيند اجراي تحقيق.. 144

3-10- خلاصه مدل. 146

4- فصل چهارم: تجزيه‌وتحليل آماري داده‌ها……………………………………………………..147

4-1- مقدمه. 148

4-2- پاسخ‌دهندگان. 148

4-3- بررسي تحليلي داده‌ها 149

4-3-1- بررسي تحليلي داده‌هاي بخش استراتژي سازماني. 149

4-3-2- بررسي تحليلي داده‌هاي بخش فرهنگ سازماني. 155

4-3-3- بررسي تحليلي داده‌هاي بخش ساختار سازماني. 160

4-3-4- بررسي تحليلي داده‌هاي بخش تكنولوژي سازماني. 166

4-3-5- تحليل جامع داده‌ها 171

4-4- تأييد فرضيه‌هاي تحقيق.. 172

5- فصل پنجم: نتيجه‌گيري و پيشنهادها…………………………………………………………….174

5-1- مقدمه. 175

5-2- مروری بر کلیات تحقیق.. 177

5-2-1- سوال‌ها و فرضیات تحقیق. 177

5-2-2- الگوی نظری (مدل تحقیق) 178

5-2-3- پرسش نامه 181

5-3- یافته‌های تحقیق.. 182

5-4- پیشنهادهایی برای پژوهش‌گران بعدي.. 184

6- فصل ششم: منابع و مآخذ………………………………………………………………………….185

6-1- كتب، مقالات و پایان‌نامه‌های فارسی.. 186

6-2- كتب و مقالات انگلیسی.. 189

6-3- منابع اينترنتي.. 190

7- پيوست‌: پرسش‌نامه…………………………………………………………………………………..192

 

 

فهرست جداول 

 

جدول 1- ابعاد ده مکتب مدیریت استراتژیک                                       42

جدول 2- رويكردهاي مختلف به مدیریت استراتژیک                              43

جدول 3- دیدگاه­های نظری مرتبط با موضوع نقاط مرجع استراتژیک              55

جدول 4- مقایسه الگوی سازمانی نوگرا با پسانوگرا (مدرن با پست‌مدرن)           60

جدول 5- شکل‌های مکانیکی و ارگانیکی سازمان                                              65

جدول 6- رابطة استراتژی-ساختار از دید گالبرایت و ناتانسون                      98

جدول 7- رابطة پيچيدگي تكنولوژي و ويژگي‌هاي ساختاري                           115

جدول 8- ويژگي‌هاي ساختاري سازمان‌هاي خدماتي و سازمان‌هاي توليدي           115

جدول 9- مقايسه ويژگي‌هاي سازماني در مورد توليد انبوه و سيستم مكانيزه منسجم 116

جدول 10-  ابعاد سازماني پنج نوع ساختار مينتزبرگ                                    120

جدول 11- عناصر سازمانی هماهنگ                                                      129

جدول 12- مشخصات خبرگان علم مديريت موردسوال در پايان‌نامه به تفكيك گروه          142

جدول 13- تحليل ميزان مشاركت پاسخ دهندگان                                        149

جدول 14- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش نخست: استراتژي تدافعي         150

جدول 15- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش دوم: استراتژي رقابتي    151

جدول 16- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش سوم: استراتژي

محافظه‌كارانه                                                                    152

جدول 17- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش چهارم: استراتژي تهاجمي         154

جدول 18- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش پنجم: فرهنگ بوروكراتيك155

جدول 19- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش ششم: فرهنگ ماموريتي  156

جدول 20- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش هفتم: فرهنگ انعطاف‌پذير158

جدول 21- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش هشتم: فرهنگ مشاركتي 159

جدول 22- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش نهم: ساختار استاتيك     161

جدول 23- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش دهم: ساختار ارگانيك    162

جدول 24- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش يازدهم: ساختارمكانيستيك163

جدول 25- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش دوازدهم: ساختار ارگانيك165

جدول 26- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش سيزدهم: تكنولوژي

سازمان‌افزارمحور                                                              166

جدول 27- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش چهاردهم: تكنولوژي

سخت‌افزارمحور                                                              168

جدول 28- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش پانزدهم: تكنولوژي

مغز‌افزارمحور                                                                    169

جدول 29- تحليل امتيازات تخصيص‌يافته در مورد پرسش شانزدهم: تكنولوژي

نرم‌افزارمحور                                                                   170

جدول 30- چكيده نتايج پرسش نامه                                                      172

جدول 31- عناصر سازمانی هماهنگ                                                      178

جدول 32- چكيده نتايج پرسش نامه                                                      182

فهرست نمودارها

 

نمودار 1- ارتباط بین عوامل سازمانی                                                     19

نمودار 2- اثرگذاری و اثرپذیری استراتژي و ساختار چندلر                                     19

نمودار 3- هماهنگی استراتژی و ساختار                                                   19

نمودار 4- انواع ارتباطات بین عوامل سازمانی: تحقیقات وودوارد، لویت، مک­کینزی

و دفت                                                                                      22

نمودار 5- تعامل ابعاد ساختاري و محتوايي سازمان                                                38

نمودار 6- عناصر سازمانی اسکات با بهره­گیری از لوزی لویت                       38

نمودار 7- مكاتب مديريت استراتژيك: تدوین استراتژی به­عنوان فرآیندهای

گوناگون                                                                           44

نمودار 8- مكاتب مديريت استراژيك: تدوین استراتژی به­عنوان یک فرآیند واحد         44

نمودار 9- مكاتب مديريت استراتژيك: توسعة مديريت استراتژيك                     45

نمودار 10- حلقه­های کوانتومی طراحی-اجرای مینتزبرگ                              49

نمودار 11- ماتریس نقاط مرجع استراتژیک                                            56

نمودار 12- نخستین پنج بخش اصلی سازمان                                           66

نمودار 13- طبقه‌بندي وودوارد از صد شركت بريتانيا براساس سيستم توليد           71

نمودار 14-  چارچوبي براي تكنولوژي‌هاي خدمات                                      73

نمودار 15- انواع فرهنگ سازمانی (هریسون و هندی)                                 81

نمودار 16- انواع فرهنگ سازمانی (دنیسون و میشرا)                                 82

نمودار 17-  شیوه­های چهارگانۀ رهبري موقعيتي هرسي و بلانچارد                           82

نمودار 18- تعامل ابعاد ساختاري و محتوايي سازمان                                    88

نمودار 19- لوزی لویت: الگویی درباره یک سازمان                                 89

نمودار 20-  انواع ارتباطات ممكن بين عناصر سازماني                                  92

نمودار 21- رابطه بین استراتژي و ساختار از نظرچندلر                                94

نمودار 22- رابطه محیط و استراتژی با فرهنگ سازمانی                               105

نمودار 23- رابطه تكنولوژي خدمات با ويژگي‌هاي ساختاري و مديريت              114

نمودار 24- سازگاري استراتژي، تكنولوژي و ساختار                                    118

نمودار 25-  متغيرهاي محتوايي سازمان كه برساختار اثر مي‌گذارند: مدل گالبرایت  119

نمودار 26-  الگوي 7S مك­كينزي                                                         119

نمودار 27- الگوهای نظریه­ای غالب و سرآمدان نظریه­پردازان در چهار دورة زمانی

و سه سطح تحلیلی                                                                121

نمودار 28- الگوی اثربخشی و مجموعه­ای از ارزش­ها (کویین و رورباخ)                    122

نمودار 29- الگوی اولیة پیشنهادی برای دسته­بندی عناصر سازمانی                           123

نمودار 30- ماتریس پیشنهادی برای دسته­بندی عناصر سازمانی                      124

نمودار 31- دسته­بندی انواع استراتژی سازمانی                                            128

نمودار 32- دسته­بندی انواع ساختار سازمانی                                             128

نمودار 33- دسته­بندی انواع فرهنگ سازمانی                                             128

نمودار 34- دسته­بندی انواع تکنولوژی سازمانی                                          128

نمودار 35- الگوی جامع هماهنگی عناصر سازمانی                                      128

نمودار 36- افزودن بُعد عملکرد به چارچوب ماتریس جامع هماهنگی عناصر

سازمانی                                                                            129

نمودار 37- نمونة عملکردی چارچوب ماتریس جامع هماهنگی برای یک

عنصر سازمانی                                                                    129

نمودار 38- ماتریس جامع سه­بُعدی هماهنگی عناصر سازمانی                        130

نمودار 39- طیف هماهنگی عناصر سازمانی                                             130

نمودار 40- ماتریس جامع سه­بُعدی هماهنگی عناصر سازمانی: اثر عملکردی

در هماهنگی کامل                                                                130

نمودار 41- ماتریس جامع سه­بُعدی هماهنگی عناصر سازمانی: عدم­هماهنگی کامل 131

نمودار 42- اثر عملکردی چهار عنصر سازمانی: عدم‌هماهنگي كامل                    131

نمودار 43- شرايط مختلفِ ممكن براي هر عنصر با توجه به دو SRP                140

نمودار 44- پايايي پرسش‌نامه با استفاده از ضريب آلفاي كرانباخ                       141

نمودار 45- فرآیند گام­به­گام اجرای تحقیق                                                       145

نمودار 46- الگوی جامع هماهنگی عناصر سازمانی                                      146

نمودار 47- ماتریس جامع سه­بُعدی هماهنگی عناصر سازمانی: اثر عملکردی

در هماهنگی کامل                                                                146

نمودار 48- فراواني پاسخ‌ها به پرسش نخست: استراتژي تدافعي                       150

نمودار 49- مقادير پاسخ‌ها به پرسش نخست: استراتژي تدافعي                        150

نمودار 50- فراواني پاسخ‌ها به پرسش دوم: استراتژي رقابتي                            151

نمودار 51- مقادير پاسخ‌ها به پرسش دوم: استراتژي رقابتي                                       152

نمودار 52- فراواني پاسخ‌ها به پرسش سوم: استراتژي محافظه‌كارانه                    153

نمودار 53- مقادیر پاسخ‌ها به پرسش سوم: استراتژي محافظه‌كارانه                             153

نمودار 54- فراواني پاسخ‌ها به پرسش چهارم: استراتژي تهاجمي                      154

نمودار 55- مقادير پاسخ‌ها به پرسش چهارم: استراتژي تهاجمي                        154

نمودار 56- فراواني پاسخ‌ها به پرسش پنجم: فرهنگ بوروكراتيك                      155

نمودار 57- مقادير پاسخ‌ها به پرسش پنجم: فرهنگ بوروكراتيك                       156

نمودار 58- فراواني پاسخ‌ها به پرسش ششم: فرهنگ ماموريتي                         156

نمودار 59- مقادير پاسخ‌ها به پرسش ششم: فرهنگ ماموريتي                          157

نمودار 60- فراواني پاسخ‌ها به پرسش هفتم: فرهنگ انعطاف‌پذير                      158

نمودار 61- مقادير پاسخ‌ها به پرسش هفتم: فرهنگ انعطاف‌پذير                        158

نمودار 62- فراواني پاسخ‌ها به پرسش هشتم: فرهنگ مشاركتي                         159

نمودار 63- مقادير پاسخ‌ها به پرسش هشتم: فرهنگ مشاركتي                          160

نمودار 64- فراواني پاسخ‌ها به پرسش نهم: ساختار استاتيك                            161

نمودار 65- مقادير پاسخ‌ها به پرسش نهم: ساختار استاتيك                             161

نمودار 66- فراواني پاسخ‌ها به پرسش دهم: ساختار ارگانيك                           162

نمودار 67- مقادير پاسخ‌ها به پرسش دهم: ساختار ارگانيك                                      163

نمودار 68- فراواني پاسخ‌ها به پرسش يازدهم: ساختار مكانيستيك                     164

نمودار 69- مقادير پاسخ‌ها به پرسش يازدهم: ساختار مكانيستيك                      164

نمودار 70- فراواني پاسخ‌ها به پرسش دوازدهم: ساختار ارگانيك                      165

نمودار 71- مقادير پاسخ‌ها به پرسش دوازدهم: ساختار ارگانيك                        165

نمودار 72- فراواني پاسخ‌ها به پرسش سيزدهم: تكنولوژي سازمان‌افزارمحور           167

نمودار 73- مقادير پاسخ‌ها به پرسش سيزدهم: تكنولوژي سازمان‌افزارمحور            167

نمودار 74- فراواني پاسخ‌ها به پرسش چهاردهم: تكنولوژي سخت‌افزارمحور                   168

نمودار 75- مقادير پاسخ‌ها به پرسش چهاردهم: تكنولوژي سخت‌افزارمحور           168

نمودار 76- فراواني پاسخ‌ها به پرسش پانزدهم: تكنولوژي مغز‌افزارمحور              169

نمودار 77- مقادير پاسخ‌ها به پرسش پانزدهم: تكنولوژي مغز‌افزارمحور                170

نمودار 78- فراواني پاسخ‌ها به پرسش شانزدهم: تكنولوژي نرم‌افزارمحور              171

نمودار 79- فراواني پاسخ‌ها به پرسش شانزدهم: تكنولوژي نرم‌افزارمحور              171

نمودار 80- چكيده نتايج پرسش نامه                                                       172

نمودار 81- ماتریس پیشنهادی برای دسته­بندی عناصر سازمانی                     179

نمودار 82- دسته­بندی انواع استراتژی سازمانی                                            179

نمودار 83- دسته­بندی انواع ساختار سازمانی                                             179

نمودار 84- دسته­بندی انواع فرهنگ سازمانی                                              179

نمودار 85- دسته­بندی انواع تکنولوژی سازمانی                                           179

نمودار 86- الگوی جامع هماهنگی عناصر سازمانی                                       180

نمودار 87- نمونة عملکردی چارچوب ماتریس جامع هماهنگی برای یک عنصر

سازمانی                                                                            180

نمودار 88- ماتریس جامع سه­بُعدی هماهنگی عناصر سازمانی: اثر عملکردی

در هماهنگی کامل                                                                181

نمودار 89- چكيده نتايج پرسش نامه                                                       182

نمودار 90- الگوی جامع هماهنگی عناصر سازمانی                                       183

نمودار 91- ماتریس جامع سه­بُعدی هماهنگی عناصر سازمانی: اثر عملکردی

در هماهنگی کامل                                                                183

 

پیشگفتار

 

علاقه­مندی من به موضوع مدیریت استراتژیک از سال 1377، زمانی که نسخة انگلیسی چاپ دوم کتاب “مفهوم و فرآیند استراتژی[1]” نوشتة آرنولد هَکس[2] و پس از آن چاپ اول کتاب “برنامه­ریزی و مدیریت استراتژیک”ِ جان پیِرس و ریچارد رابینسون ترجمة دکتر سهراب خلیلی شورینی به دستم رسید، آغاز شد. بعدها با مطالعة کتاب های “خط­مشی سازمان” و سپس “استقرار مدیریت استراتژیک”ِ ایگور انسوف و نهایتاً با مطالعة چاپ اول “مدیریت استراتژیک”ِ فرد آر دیوید، ترجمة دکتر علی پارساییان و دکتر سیدمحمد اعرابی که در 1379 منتشر شد و “مبانی مدیریت استراتژیک”ِ دیوید هانگر، ترجمة دکتر سید محمد اعرابی و داود ایزدی که به همت دفتر پژوهش­های فرهنگی به زیور طبع آراسته شد، تلاش کردم تا حد ممکن دانش خود را در این زمینه از علم مدیریت گسترش دهم. اما آنچه بیش از همه مرا تحت تاثیر قرار داد، موضوعی بود که در بعضی از این کتاب­ها به صورت تلویحی و به خصوص در برخی از مقالات مجلة هاروارد بیزنس ریویو[3] به صورت مستقیم اشاره شده و عبارت از این است که بسیاری از استراتژی­های “به­درستی­تدوین­شده” هرگز در مرحلة اجرا به موفقیت نمی­انجامند.

از ابتدای مواجهه­ام با مفهوم مدیریت استراتژیک مدتی وقت صرف آن شد تا متوجه شوم اصولاً مفهوم “اجرای استراتژي[4]” چیست. برداشتی که تا قبل از آن داشتم -و شاید هنوز هم بسیاری از کسانی که خود را استراتژیست و استراتژی­دان می­دانند دارند- این بود که اجرای استراتژی یعنی پیاده­سازی آن در عمل در سازمان، یعنی فرضاً اگر استراتژی ما “کاهش هزینه ها”ست باید برویم و در داخل سازمان در همة فعالیت­ها هزینه­ها را کاهش دهیم، یعنی اینکه برای تولید خودرو به جای پیچ و مهرة 1000 تومانی، نوعِ 400 تومانیِ مشابه را به­کار بگیریم …. و این یعنی “اجرای استراتژی”!

بعدها با مطالعة کتب و مقالاتی در این ارتباط، متوجه شدم منظور از اجرای استراتژی این نیست، بلکه این همان مساله­ای است که ما از آن به عنوان “عملیات[5]” یاد می­کنیم؛ این نوع از مسایل اصولاً در سطح استراتژیک مطرح نمی­شوند. در نهایت متوجه شدم موضوع اصلی که در اجرای استراتژی باید به آن توجه نمود، ایجاد هماهنگی بین استراتژی سازمان، ساختار سازمانی، فرهنگ سازمانی، تکنولوژی سازمانی و واحدهای وطیفه­ای مثل بازاریابی، تولید، منابع انسانی، تحقیق و توسعه و … است. این پارامترها را اصولاً می­توان به دو دسته تقسیم کرد:

  • دستة نخست، همان­هایی هستند که با استفاده از آرای اسکات، دفت و … آنها را “عناصر سازمانی” نام نهادم، یعنی موضوعاتی که در نمودار سازمانی شرکت نمی­توان برای آنها یک پُست مشخص با این عنوان یافت که متولّیِ مستقیم آن باشد.
  • دستة دوم، آنهایی هستند که جزو واحدهای وظیفه­ای سازمان محسوب می­شوند و می­توان برای هر یک از آنها یک متولّیِ مشخص در سازمان یافت. این نوع از پارامترهای سازمانی، خود دارای استراتژی­های وظیفه­ای هستند که از طریق این استراتژی­ها با استراتژی کلان سازمان هماهنگ می­شوند (هماهنگی عمودی).

اما بیشترین انرژی در مرحلة اجرای استراتژی روی پارامترهای دستة نخست، یعنی همان عناصر سازمانی، صرف می شود. به نظر می رسد دلیل عدم موفقیت بسیاری از استراتژی­های به­درستی­تدوین­شده در عمل، همین عدم هماهنگی بین عناصر سازمانی با یکدیگر است، آن نوع از هماهنگی که می­توان از آن به عنوان “هماهنگی افقی” یاد کرد.

اینکه موضوع “هماهنگی راهبردی بین عناصـر سازمانی” را به عنوان موضوع این پایان­نامه اننتخاب کردم، امری تصادفی نیست. از دیدگاه یک خوانندة متون مدیریت استراتژیک، احساس می­کنم بحث “اجرای استراتژی” از اهمیت و اولویت بالایی در مدیریت استراتژیک برخوردار است. در باب تدوین استراتژی و انواع آن بحث­های زیادی مطرح شده و مدل­های مختلفی معرفی شده است. در مورد کنترل استراتژیک هم -تا آنجایی که مطالعه کرده­ام- هنوز یک اِجماع کلی و مرزبندی مشخص بین کنترل عملیاتی و کنترل استراتژیک وجود ندارد و نمی­توان آنها را به­طور کامل از هم متمایز نمود؛ به فرضِ تمایزِ کامل هم، اصول و قواعد کلّی حاکم بر انواع کنترل، تقریباً مشابه و یکسان است. اما در این بین، آنچه علی­رغم تازگی و نو بودن مفهومش کمتـر مورد توجـه قرار گرفته، بحـث “اجرای استراتژی” است؛ بحثی که همان­طور که پیش­تر گفتم، حتی بسیاری از دانشجویان و استراتژی­دانان هم شهودِ مناسبی نسبت به آن ندارند، چه رسد به اینکه به مدل­سازی و تدوین الگویی برای آن بپردازند. این مساله نه فقط در داخل کشور وجود دارد، بلکه در بسیاری از متونی که از نویسندگان خارجی مطالعه کرده­ام نیز همین عدم درک صحیح از این مفهوم وجود دارد. بنابراین به نظر می­رسد این بحث هنوز جای کار دارد و می­توان در این رابطه دیدگاه­های مختلفی را مطرح کرد.

در سال 1380 در جستجوهای اینترنتی که انجام دادم به مقاله­ای با عنوان “تئوری نقاط مرجع استراتژیک[6]” برخوردم. این مقاله که در 1996 در مجلة مدیریت استراتژیک[7] چاپ شده، تلاش می­کند چارچوبی برای تصمیم­گیری سازمان­ها و تفاوت آنها با هم ارایه کند. این تئوری عواملی مثل میزان توجه به داخل سازمان، میزان توجه به محیط و زمان را به عنوان سه مرجع (سه SRP) معرفی می­کند و معتقد است از طریق این سه عامل می­توان بین سازمان­ها تمایز قایل شد.

در این پایان­نامه تلاش شده تا با بهره­گیری از مفهوم نقاط مرجع استراتژیک به عنوان عامل تمایز و ایجادکنندة رابطة بین عناصر سازمانی (با تعریف و بهره­گیری از دو SRPِ میزان توجه به داخل/خارج و میزان کنترل)، بین عناصر سازمانیِ استراتژی، ساختار، فرهنگ و تکنولوژی سازمانی هماهنگی برقرار شود. مشخصاً برای رسیدن به این منظور متدولوژی­ها و شیوه­های مختلفی را می­توان به کار گرفت، حتی همة دسته­بندی­های ارایه­شده را می­توان با استفاده از دیدگاه­های مختلف مردود دانسته و شیوة دیگری را پیشنهاد داد. با علم به اینکه این دسته­بندی­ها و این تعریف از “برقراری هماهنگی” قابل بحث و تغییر است، اما از آنجایی که تلاش شده از یک مبنای علمی برای دسته­بندی و ایجاد هماهنگی استفاده شود، بدون در نظر گرفتن سلیقه­های مختلف می­توان این پژوهش را قابل تامل دانست.

به منظور خلاصه نمودن عنوان تحقیق و بیان شفاف آن، از عبارت “سازمان مبتنی بر نقاط مرجع استراتژیک” استفاده کرده­ام که نیم­نگاهی هم به کتاب “سازمان اسنراتژی­محور”ِ کاپلان و نورتون دارد. در اینجا سعی نموده­ام تا از طریق روش­های مستدل ثابت کنم که این، استراتژی نیست که محوریت سازمان را تشکیل می­دهد و سایر عناصر را به دور خود جمع می­کند؛ بلکه باید این نقش را برای نقاط مرجع استراتژیک قایل بود، باید نقاط مرجع استراتژیک را مبنای تمایز بین سازمان­ها دانست، در واقع نقاط مرجع سازمان هستند که مبنایی برای دسته­بندی عناصر سازمان و تصمیم­گیری در مورد نوع و ارتباط آنها ارایه می­دهند. به هر حال این بحث خود می­تواند عنوان یک پژوهش دیگر باشد، لذا بیش از این به آن پرداخته نمی­شود.

بر خود لازم می­دانم از زحمات آقای دکتر اعرابی به عنوان استاد راهنمای پایان­نامه، آقای دکتر افجة به عنوان استاد مشاور و آقای دکتر مظلومی به عنوان استاد داور تشکر کنم. امیدوارم این پژوهش بتواند فتح بابی باشد برای پژوهش­های بعدی، تا هم اجرای استراتژی آن­گونه که باید و شاید مورد توجه قرار گیرد و هم دیگر پژوهش­گران ایرانی بتوانند در گسترش مرزهای دانشِ مدیریت نقش قابل­توجهی ایفا نمایند.

 

 

 

فصل اوّل:

طرح تحقيق

1-1- مقدمه:

از زماني كه بحث مديريت استراتژيك در محافل مديريتي جهان به صورت جدي مطرح شده است، همواره دانشمندان اين علم از جمله انسف، كويين، مينتزبرگ، همل، پورتر و… به دنبال شيوه‌هايي براي تعيين استراتژي‌هاي ژنريك (به معناي استراتژي‌هاي قابل كاربرد در شركت‌هاي مختلف) بوده‌اند. در اين راه بسياري از اين دانشمندان مدل‌ها و الگوهايي را پيشنهاد داده‌اند كه برخي از آنها به واسطة انسجام و جامعيت كافي،‌ ماندگار شده و برخي ديگر از اين الگوها به فراموشي سپرده شده‌اند.

با داغ‌تر شدن بحث مديريت استراتژيك، برخي از شركت‌هاي صنعتي و مشاوره‌اي از جمله جنرال الكتريك و گروه مشاوران بوستون نيز به صف الگوپردازان و مدل‌سازان حوزة مديريت استراتژيك پيوستند. از مهم‌ترين ره‌آوردهاي اين تحقيقات و الگوپردازي‌ها مي‌توان به مفاهيم و مدل‌هاي زير اشاره كرد:

  • استراتژي‌هاي رقابتي پورتر
  • استراتژي‌هاي چهارگانة مايلز و اسنو
  • سه الگوي استراتژي‌سازي مينتزبرگ
  • استراتژي‌هاي تغيير كويين
  • پنج پي (5P’s) مينتزبرگ
  • مدل استراتژي-ساختار-تكنولوژي وودوارد
  • چارچوب ارزيابي داخلي-خارجي و انتخاب استراتژي جنرال الكتريك (GE-IE)
  • ماتريس بررسي محيط و استراتژي‌سازي SWOT
  • ماتريس انتخاب استراتژي گروه مشاوران بوستون (BCG)
  • ماتريس ارزيابي موقعيت و اقدام استراتژيك (SPACE)
  • ماتريس استراتژي اصلي كريستنسن (Grand Strategy)

و…

1-2-  موضوع تحقيق

گرچه اين مفاهيم و الگوها، رويكردهاي مختلفي به “استراتژي” و “مديريت استراتژيك” دارند، اما اكثريت قريب به اتفاق آنها مي‌كوشند:

  • شيوه‌هايي براي تعيين استراتژي معرفي كنند.
  • استراتژي‌هاي استانداردشده و اصلي را كه قابل اجرا در بنگاه‌ها و صنايع مختلف است ارايه نمايند.
  • ارتباط اين استراتژي‌ها را با ابعاد و شرايط سازمان‌ها بيان كنند.

از سه كاركرد فوق، مورد آخر از پويايي و اهميت خاصي براي سازمان‌ها برخوردار است، چرا كه موفقيت اجراي استراتژي را در سازمان تضمين مي‌كند.

حال سوال اساسي اين است:

ارتباط استراتژي با اين عوامل چگونه است؟ به عبارت ديگر، چه نوع سازماني، با چه ساختار، اندازه، فرهنگ، نيروي انساني، تكنولوژي و و چه دیدگاهی برای اداره سازمان، بهتر است از چه نوع استراتژي بهره گيرد؟

به عنوان مثال بايد دانست شركتي كه در يك محيط پويا با فرهنگ سازماني منعطف كار مي‌كند و از تكنولوژي مدرن برخوردار است، با چه نوع استراتژي هماهنگ‌تر است. و يا اينكه اگر استراتژي خاصي براي سازمان مد نظر است،‌ چه تغييراتي بايد در تكنولوژي، ساختار، فرهنگ و… آن داد تا هماهنگي برقرار شود.

حال موضوعي كه از اهميت بسيار زيادي برخوردار مي‌شود، آن است كه ارتباط بين استراتژي، ساختار، تكنولوژي، فرهنگ و … را چگونه و با چه مبنايي مي‌توان برقرار كرد. در واقع به منظور مقايسه و ايجاد ارتباط بين عناصر مختلف سازماني بايد زباني مشترك و ادبياتي يكسان به كار برد. نقاط مرجع استراتژيك[8] دقيقا به همين منظور پيشنهاد مي‌شوند.

تئوري نقاط مرجع استراتژيك نخستين بار در سال 1996 توسط اوي فيگنباوم[9] در مقاله‌اي به همين نام انتشار يافت. سه سال بعد فيگنباوم به همراه پيتر بامبرگر كتابي با عنوان مديريت استراتژيك منابع انساني تاليف كرد و در بخشي از آن از همين ادبيات براي رسيدن به نتايجي خاص در حوزة منابع انساني استفاده نمود. تئوري نقاط مرجع استراتژيك، مكانيزمي پيشنهاد مي‌كند كه توسط آن،‌ علاوه بر به‌كارگيري يك رويكرد جديد جهت تدوين استراتژي‌هاي سطوح كسب‌وكار و وظيفه‌اي، مي‌توان زبان مشتركي براي مقايسة عناصر سازماني با هم پيدا كرد. اين تئوري به طور خلاصه سه عامل را در تدوين استراتژي‌ها حايز اهميت محوري مي‌داند:

1- ميزان توجه به داخل سازمان

2- ميزان توجه به محيط

3- زمان

كاربردي از اين تئوري كه در اين پروژه مد نظر قرار گرفته، ‌همان استفاده از اين پارامترها براي ايجاد يك ادبيات مشترك بين عناصر سازماني است به گونه‌اي كه بتوان ارتباطي منطقي و قابل قياس بين آنها برقرار كرد. به نظر مي‌رسد با استفاده از يك ماتريس دوبعدي كه دو مولفة توجه به داخل/خارج و ميزان كنترل را به عنوان دو SRP در اختيار دارد (و البته عامل زمان هم در آن مستتر است) مي‌توان چارچوب مشتركي براي مقايسة عناصر سازماني و ايجاد ارتباط بين آنها برقرار كرد.

به منظور اراية يك مدل شفاف و قابل فهم،‌ بايد انواع استانداردشده‌اي از استراتژي،‌ فرهنگ سازماني، ساختار و… استفاده شود. لذا با توجه به جامعيت و كاربرد الگوهاي مختلف،‌ با استفاده از مدل رو، مِیسون و دیکِل و الگوي استراتژي‌هاي چهارگانة مايلز و اسنو (استراتژي‌هاي تهاجمي، رقابتي، محافظه‌كارانه و تدافعي)،‌ الگوي ساختار سازماني دفت (ساختارهاي از ارگانيكي تا مكانيكي)، الگوي فرهنگ سازماني دنیسون و میشرا به نقل از دفت (فرهنگ ماموريتي، انعطاف‌پذير، بوروكراتيك و مشاركتي) و الگوي دسته‌بندي تكنولوژي طارق خليل به روايت از ( سخت‌افزارمحور، نرم‌افزارمحور، انسان(مغز)افزارمحور و سازمان‌افزارمحور) استفاده شده است.

شايان ذكر است، مسلماً انواع استراتژي‌ها، ‌ساختارها، فرهنگ‌ها و تكنولوژي‌هاي سازماني تنها محدود به موارد فوق‌الذكر نيست و به عنوان مثال در دنياي واقعي مي‌توان از صدها نوع استراتژي سازماني كه به فراخور شرايط سازمان طراحي مي‌شوند استفاده كرد. دسته‌بندي‌هاي فوق تنها به منظور استاندارد كردن و برخورداري از يك چارچوب جامع و تقريبي جهت بيان موضوع مد نظر قرار گرفته است و بايد اذعان داشت كه محقق به گستردگي مفاهيم فوق و پيچيدگي بيش از حد ارتباط آنها با يكديگر واقف است.

 

1-3- اهميت و ضرورت تحقيق

ناآگاهي از ارتباط بين اين عوامل و عدم تلاش در برقراري ارتباط بين آنها ممكن است بهترين استراتژي‌ها را در مرحلة اجرا با مشكل مواجه كند؛ كما اينكه مطابق آمار و اطلاعات منتشر شده، كمتر از 10% استراتژي‌هاي تدوين شده به شيوه‌اي موفقيت‌آميز به اجرا در مي‌آيند (ديويد، 1379، 495).

بنابراين شناخت ارتباط بين انواع استراتژي و عناصر ساختاري و محتوايي سازمان و ايجاد هماهنگي بين آنها شرط لازم موفقيت استراتژي در اجراست. به عنوان مثال شركتي كه استراتژي تهاجمي را دستور كار خود قرار داده است بايد بداند كه براي اجراي اين استراتژي لازم است فرهنگ مشاركتي را اشاعه دهد و يا فرهنگ ماموريتي؟ همچنين لازم است ساختار خود را ارگانيك‌تر يا مكانيكي‌تر كند؟

1-4- پيشينة تحقيق

برخي از محققان عوامل و ابعاد سازمان را در ارتباط با استراتژي تحت دو عنوان “عوامل داخلي” و “عوامل خارجي”‌ يا “عوامل نرم” و “عوامل سخت” بررسي مي‌كنند. برخي ديگر نيز تنها مهم‌ترين عوامل را در نظر مي‌گيرند و از باقي عوامل موثر چشم‌پوشي مي‌كنند. خانم وودوارد در مدل مثلثي خود، رابطة استراتژي را با دو پارامتر “ساختار” و “تكنولوژي” حايز اهميت مي‌داند. لويت نيز در مدل خود اهميت ارتباط بين عوامل استراتژي، ساختار، تكنولوژي و فرهنگ سازماني (منابع انساني) را بر مي‌شمارد.

همچنين گروه مشاوران مك‌كِينزي با اراية الگوي هفت اس (7S’s)، ارتباط استراتژي را با شش عامل ديگر (ساختار، سيستم‌ها، مهارت‌ها، سبك مديريت، منابع انساني و ارزش‌هاي مشترك) نشان مي‌دهد. ريچارد دفت نيز در مدل خود ارتباط استراتژي را با پنج عامل ديگر (تكنولوژي، محيط، اندازة سازمان، فرهنگ سازمان و ساختار سازماني) بيان مي‌كند.

در ایران -با توجه به این­که تاکنون هیچ کتاب تالیفی در رابطه با این موضوع به رشته تحریر در نیامده است- تنها یک مورد پایان­نامه مرتبط با موضوع یافت شد. این پایان­نامه توسط اسد­الله کردناییج در مقطع دکتری با عنوان “طراحی و تبیین مدل تعاملی استراتژی، فرهنگ سازمانی و محیط در سازمان­های صنعتی کشور” به راهنمایی دکتر اصغر مشبکی و در دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی در تاریخ 19 شهریور 1381 دفاع شد. در این پایان­نامه، جهت آزمون فروض تحقیق سه پرسش‌نامه جهت تحلیل استراتژی سازمان (گونه­شناسی اسنو و مایلز)، فرهنگ سازمانی قوی و ضعیف و پرسش‌نامه محیط پایدار و پویا طراحی و اجرا شد.

هم­چنین در تعدادی از پایان­نامه­های دانشجویان آقای دکتر اعرابی در دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده مدیریت نیز برخی از مواردِ مشابه –اما نه­چندان هم­سنخ با این پایان­نامه- از جمله رابطه رهبری-استراتژی و یا استراتژی پاداش مورد تجزیه­وتحلیل قرار گرفته است.

[1] The Strategy Concept and Process: A Pragmatic Approach; Prentice hall; 2nd. Ed.;1996

[2] Arnold C. Hax

[3] Harvard Business Review

[4] Strategy Implementation

[5] Operations

[6] Strategic Reference Points Theory

[7] Strategic Management Journal

[8] SRP (Strategic Reference Points)

[9] Avi Fiegenbaum

 

فصل ششم:

منابع ومآخذ

6-1- كتب، مقالات و پایان‌نامه‌های فارسی

  1. آرمسترانگ، مايكل؛ مديريت استراتژيك منابع انساني؛ ترجمة سيدمحمد اعرابي و داود ايزدي؛ دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي؛ 1381
  2. استونر، جيمز؛ مديريت؛ ترجمة علي پارساييان و سيدمحمد اعرابي؛ دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي؛ 1379
  3. استیسی، رالف؛ تفکر استراتژیک و مدیریت تحول؛ ترجمه مصطفی جعفری و مهزیار کاظمی موحد؛ نشر رسا؛ چاپ اول؛ 1384
  4. اسكات، ريچارد؛ سازمان‌ها: سيستم‌هاي حقوقي، حقيقي و باز؛ ترجمة محمدرضا بهرنگي؛ نشر كمال تربيت؛ 1380
  5. اعرابی، سیدمحمد؛ فلسفه علم و روش تحقیق؛ جزوه منتشر نشده دوره دکتری؛ دانشگاه علامه طباطبایی؛ 1383
  6. افجة، علي‌اكبر؛ مباني فلسفي و تئوري‌هاي رفتار سازمان؛ انتشارات سمت؛ 1380
  7. انسوف، ایگور؛ استقرار مدیریت استراتژیک؛ ترجمه عبدالله زندیه؛ انتشارات سمت؛ چاپ دوم؛ 1381
  8. پیرس، جان و ريچارد رابینسون؛ برنامه‌ريزي و مديريت استراتژيك؛ ترجمة سهراب خليلي شوريني؛ انتشارات يادوارة كتاب؛ 1377
  9. حقیقی کفاش، مهدی؛ رابطه بین تلاطم محیطی، سیمای استراتژیک و عملکرد سازمان و ارایه مدل استراتژیک مناسب؛ پایان‌نامه دکتری، دانشگاه علامه طباطبایی؛ 1384
  10. خاکی، غلامرضا؛ روش تحقیق با رویکردی به پایان نامه نویسی؛ مرکز تحقیقات علمی کشور با همکاری کانون فرهنگی انتشاراتی درایت؛ چاپ اول؛ 1378
  11. خليل، طارق؛ مديريت تكنولوژي؛ ترجمة كامران باقري و ماهور ملت‌پرست؛ انتشارات پيام
  12. خليلي شوريني، سياوش؛ روش‌هاي تحقيق در علوم انساني؛ انتشارات يادوارة كتاب؛ 1378
  13. دفت، ريچارد؛ مبانی تئوری و طراحی سازمان؛ ترجمة علي پارساييان و سيدمحمد اعرابي؛ دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي؛ 1378
  14. ديويد، فرد آر.؛ مديريت استرات‍ژيك؛ ترجمة علي پارسايیان و سيدمحمد اعرابي؛ دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي؛ 1379
  15. رحمان سرشت، حسین و داود محب علی؛ مدیریت استراتژیک (کاربردی)؛ انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی؛ چاپ دوم؛ 1376
  16. رحمان سرشت، حسین؛ تئوری‌های سازمان و مدیریت (از نوین گرایی تا پسانوین گرایی)؛ موسسه فرهنگی انتشاراتی فن و هنر؛ چاپ اول؛ 1377
  17. رحمان سرشت، حسین؛ مدیریت راهبردی (استراتژیک) در اندیشه نظریه پردازان؛ انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی؛ چاپ اول؛ 1383
  18. ساده، م؛ روش‌های تحقیق با تاکید بر جنبه‌های کاربردی؛ نشر نویسنده؛ 1375
  19. سرتو، ساموئل و پائول پيتر؛ مديريت استراتژيك؛ ترجمة شمخاني؛ انشارات سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، دانشكدة فرماندهي و ستاد، دورة عالي جنگ؛1380متن؛ ‍1381
  20. عباس‌زادگان، سيدمحمد و احمدرضا فتوت؛ كاربرد پايايي و روايي در پژوهش؛ دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي؛ چاپ اول؛ 1384
  21. غفاریان، وفا و غلامرضا کیانی؛ استراتژی اثربخش؛ انتشارات فرا؛ چاپ دوم؛ 1383
  22. غفاریان، وفا و غلامرضا کیانی؛ 5 فرمان برای تفکر استراتژیک؛ انتشارات فرا؛ چاپ اول؛ 1384
  23. فخیمی، فرزاد؛ سازمان و مدیریت؛ نشر دستان؛ چاپ اول؛ 1379
  24. فیگنباوم، اِوي، استیوارت هارت و دَن شِندل؛ تئوري نقاط مرجع استراتژيك؛ مجلة مديريت استراتژيك؛ شمارة مارس 1996؛ ترجمة اميررضا اسكافي ثابت
  25. کاپلان، رابرت اس. و دیوید پی. نورتون؛ سازمان استراتژی محور؛ ترجمه پرویز بختیاری؛ انتشارات سازمان مدیریت صنعتی؛ چاپ اول؛ 1383
  26. کُردنائیج، اسدالله؛ طراحی و تبیین مدل تعاملی استراتژی، فرهنگ سازمانی و محیط در سازمان‌های صنعتی کشور؛ پایان‌نامه دکتری؛ دانشگاه تربیت مدرس؛ 1381
  27. كويين، جيمز و هنري مينتزبرگ، مديريت استراتژيك؛ ترجمة سيدمحمد صائبي؛ انتشارات موسسة عالي آموزش و پژوهش مديريت و برنامه‌ريزي؛ 1382
  28. هال، ريچارد اچ.؛ سازمان؛ ترجمة علي پارساييان و سيدمحمد اعرابي؛ دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي؛ 1376
  29. هانگر، ديويد؛ مباني مديريت استراتژيك؛ ترجمة سيدمحمد اعرابي و داود ايزدي؛ دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي؛ 1381
  30. هومن، حیدرعلی؛ شناخت روش علمی در علوم رفتاری (پایه‌های پژوهش)؛ نشر پارسا؛ چاپ دوم؛ 1374
  31. هِیِز، جان؛ مدیریت تحول استراتژیک؛ ترجمه اسدالله کردنائیج و صبا سرمدی؛ موسسه کتاب مهربان نشر؛ چاپ اول؛ 1384

6-2- كتب و مقالات انگلیسی

  1. Campbell, David, George Stonhouse & Bill Houston; Business Strategy; Elsevier Press, 2nd; 2004
  2. Canback, Staffan, Phillip Samouel & David Price; Strategy & Structure in Interaction: What determines the boundaries of the firm?; Internet Search
  3. Chandler, Alfred; Strategy & Structure; MIT Press; 1962
  4. Clark, Jon; Managing Innovation and Change: People, Technology and Strategy; Internet Search
  5. Cusumano, Michael & Constantinos Markides; Strategic Thinking for the Next Economy; MIT Sloan, Jossy-Boss; 2001
  6. Glick, Byron; Strategy and Technology; 2004; Internet Search
  7. Thompson, F.; The Strategy-Structure Mismatch; Internet Search
  8. Wells, Denise Lindsey; Strategic Management for Senior Leaders: A Handbook for Implementation; Department of Navy Total Quality Leadership Office; 2000

 

 

 

 

 

6-3- منابع اينترنتي

 

 

 

www.wordent.princeton.edu/

www.en.wikipedia.org/

www.balancedscorecard.org/

www.w0ipl.com/

www.moh.govt.nz/

www.for.gov.bc.ca/

www.oas.org/

www.it.csumb.edu/

www.fws.gov/

www.ncpublicschools.org/

www.dehs.umn.edu/

www.strategis.ic.gc.ca/

www.geocities.com/

www.scoea.bc.ca/

www.market-impact.com

www.strategis.ic.gc.ca/

www.metadata.curtin.edu.au/

www.fiu.edu/

www.wps.prenhall.com/

www.highred.mcgraw-hill.com/

www.College.hmce.com/

www.ucs.mun.ca/

www.en.wikipedia.org/

www.dssresources.com/glossary

www.customersurveystore.com/

www.mc2consulting.com/

www.mapp.naccho.org/

 www.scoea.bc.ca/

www.engmanage.co.za/

www.gcsaa.org/

www.consultation.com/

wps.pearsoned.co.uk/

www.tricare.osd.mil/

www.4eto.co.uk/

www.mcgrawhill.ca/

www.vpa.org.vn/

www.college.hmco.com/

www.fa.gateway.bg/

www.archive.stsci.edu/

www.spwla.org/

www.skcsra.org/

www.calresco.org/

www.ohlone.edu/

www.rolemodeling.com/

www.customersurveystore.com/

www.er.msh.or/

www.unizg.hr/

www.finet.com.hk/

www.cwru.edu/

www.irandoc.ac.ir/staff_all/alidousti/alidoust_a.htm

 

 

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “سازمان مبتني بر نقاط مرجع استراتژيك”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

18 − = 17