نظام حقوقي حاکم بر تغييرات ژنتيکي در چارچوب حقوق بين الملل بشر

59,000تومان

توضیحات

چكيده

نظام حقوقي حاکم بر تغييرات ژنتيکي در چارچوب حقوق بين¬الملل بشر

علم ژنتيك و عمليات دستكاري ژنتيكي، موضوع بسيار مهمي است كه در سير تكاملي خود از گياهان و حيوانات فراتر رفته و با تحت تاثير قرار دادن ژن¬هاي انسان منجر به ایجاد آثار مهمي در حقوق اولیه بشر شده است و ابعاد تازه اي را فراروي حقوقدانان به ویژه در حیطه حقوق بین¬الملل بشر قرار داده است. چنین فرآیندی بايستی به گونه¬اي تحقق پذیرد كه هم در برگيرنده¬ی دغدغه¬هاي اخلاقي و ديني باشد و هم موجبات حفاظت از موازين حقوق بشري را فراهم آورد. بدین ترتیب است که تغییرات ژنتیکی مطلوب می تواند سبب پيشرفت جنبه¬هاي مثبت اين دانش و بهبود زندگي بشر شود. در این راستا یکی از اقدامات عمده، تلاش‏های منطقه‏ای و جهانی برای نظام‏مند کردن تغییرات ژنتیکی بوده است که نشانگر توجه ویژه دولت‏ها و سازمان¬های جهانی و منطقه ای به این مهم است. هدف اصلی از تدوین این پژوهش تحلیل نظام حقوقی حاکم بر تغییرات ژنتیکی در چارچوب حقوق بین الملل بشر و همچنین تاکید بر اتخاذ اقدامات پیشگیرانه از سوی دولتها و نهادهای بین¬المللی در حوزه تغییرات ژنتیکی به منظور پیشگیری از نقض حقوق بشر در مسئله¬ی دستکاری ژنتیکی می¬باشد. درهمین چارچوب دولتها بایستی ساختار حقوقی و کیفری مشخصی را در عرصه¬ی ملی برای اینگونه فعالیت¬ها تنظیم نمایند، به گونه ای که زمینه¬ی نقض حقوق بشر فراهم نگردد. باید بدین نکته اشاره کرد که هنوز ایران چنین ساختاری را ارائه ننموده است، لذا ضرورت دارد اقدامات لازم در شکل گیری ساختارهای مربوطه صورت گیرد. همچنین کشورها بایستی با توجه به سرعت فزاینده¬ی پیشرفت¬های ژنتیکی در کنار ترسیم ساختار حقوقی و اخلاقی، نسبت به پژوهش، آموزش و انتشار اطلاعات در حوزه تغییرات ژنتیکی اقدام نمایند. این پایان نامه نتیجه می¬گیرد که ضمن آنکه دولتها و نهادهای بین المللی ملزم هستند در تقویت قواعد حقوقی حاکم بر تغییرات ژنتیکی تلاش نمایند؛ می بایست همکاری های لازم را در جهت اجرای رویه های منتهی به تغییرات ژنتیکی مطلوب انجام دهند.
کلمات کلیدی: ژن، تغییرات ژنتیکی، حقوق بین¬الملل بشر، اخلاق زیستی.

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول- مقدمه
الف) طرح مسئله 2
ب) سابقه علمي 6
ج) اهداف 10
د) مراحل و روش تحقيق 15
ه) محتوای پژوهش 16

فصل دوم- کلیات
مقدمه 19
مبحث اول: ارائه تعاريف و تاريخچه 21
گفتار اول: تعريف واژه ها و اصطلاحات 21
بند اول: تعريف واژه ها و اصطلاحات مرتبط با موضوع تغييرات ژنتيکي 21
الف- ژن 21
ب- دستكاري ژنتيكي(تغییرات ژنتیکی) 22
ج- ‌بیوتکنولوژی (مهندسی ژنتیک 23
د- موجودات تغييريافته ژنتيکي (ترانس‌ژنتیک) 25
ه- شبیه سازی 26
عنوان صفحه

بند دوم: تعريف واژه ها و اصطلاحات مرتبط با حقوق بین¬الملل بشر 26
الف- حقوق بشر 26
ب- حقوق بين الملل بشر 27
ج- تعریف کرامت 28
د- بررسی تعامل میان حقوق بین الملل بشر و تغییرات ژنتیکی 29
بند سوم: تعریف قواعد بین¬المللی حاکم بر تغییرات ژنتیکی 31
گفتار دوم: تاریخچه تغییرات ژنتیکی، حقوق بین الملل بشر و قواعد بين¬المللي
حاکم بر تغييرات ژنتيکي 32
بند اول: تاریخچه تغییرات ژنتیکی 32
بند دوم: تاریخچه حقوق بین الملل بشر 35
بند سوم: تاریخچه قواعد بین¬المللی حاکم بر تغییرات ژنتیکی 36
مبحث دوم: نظرات موافقان و مخالفان تغييرات ژنتيکي در چارچوب
حقوق بين¬الملل بشر 39
گفتار اول: نظريه موافقان تغييرات ژنتيکي در چارچوب حقوق بين¬الملل بشر 39
بند اول: نظریه موافقان تغییرات ژنتیکی در نوع انسان 39
بند دوم: نظریه موافقان تغییرات ژنتیکی در نوع گیاه و حیوان 45
گفتار دوم: نظريه مخالفان تغييرات ژنتيکي در چارچوب حقوق بين¬الملل بشر 47
بند اول: نظریه مخالفان تغییرات ژنتیکی در نوع انسان 47
الف- مغایرت تغییرات ژنتیکی با مفهوم کرامت 48
ب- نگرانی از تولید انسان به صورت کالا 50
ج- نقض استقلال و آزادی افراد 50
د- تهدید احتمالی بنیان خانواده، نسب و روابط خویشاوندی 51
ه- فقدان امنیت تکنیکی و فیزیکی 52
بند دوم: نظریه مخالفان تغییرات ژنتیکی در نوع گیاه و حیوان 53
عنوان صفحه

مبحث سوم: اصول حقوقي و اخلاقی حاکم بر تغييرات ژنتيکي در چارچوب
حقوق بين¬الملل بشر 56
گفتار اول: اصول حقوقی حاکم بر تغييرات ژنتيکي در چارچوب
حقوق بين¬الملل بشر 56
گفتار دوم: اصول اخلاقی (اخلاق زيستي) حاکم بر تغييرات ژنتيکي
در چارچوب حقوق بين الملل بشر 58
مبحث چهارم: تغييرات ژنتيکي و اسناد حقوق بين¬الملل و حقوق بین الملل بشر 61
گفتار اول: اسناد حقوقي جهاني در زمينه تغييرات ژنتيکي 61
بند اول: اعلاميه جهاني ژنوم انسان و حقوق بشر 61
بند دوم: اعلامیه بین المللی درباره داده‌های ژنتیک انسانی 65
بند سوم: اعلامیه جهانی اخلاق زیستی و حقوق بشر 68
بند چهارم: كنوانسيون تنوع¬ زيستي 69
بند پنجم: بررسی پروتکل ایمنی زیستی کارتاهنا 70
گفتار دوم: اسناد حقوقي منطقه¬اي در زمينه تغييرات ژنتيکي 73
بند اول: کنوانسيون اروپایی حمايت از حقوق بشر و کرامت انسان راجع
به کاربردهاي علوم زيستي و پزشکي 73
بند دوم: پروتكل اختياري كنوانسيون اروپایی حمايت از حقوق بشر و شأن
انسان در خصوص كاربرد زيست شناسي و پزشكي 74
نتیجه¬گیری 76

عنوان صفحه

فصل سوم- حقوق و تعهدات دولت¬ها و ديگر نهادهاي بين¬المللي
در زمينه تغييرات ژنتيکي
مقدمه 79
مبحث اول: حقوق و تعهدات دولت¬ها و نهادهاي بين¬المللي در زمينه
تغييرات ژنتيکي در ژنوم انساني 80
گفتار اول: حقوق و تعهدات دولت¬ها در زمينه تغييرات ژنتيکي در ژنوم انساني 80
بند اول: حقوق و تعهدات دولت¬ها در حقوق بین الملل بشر 80
بند دوم: حقوق و تعهدات دولت¬ها در زمینه تغییرات ژنتیکی در ژنوم انسانی 86
گفتار دوم: حقوق و تعهدات سازمان¬هاي بين¬المللي در زمينه
تغييرات ژنتيکي در ژنوم انساني 89
بند اول: حقوق و تعهدات سازمان های بین المللی در حقوق بین الملل بشر 89
بند دوم: حقوق و تعهدات سازمان¬هاي بين¬المللي در زمينه
تغييرات ژنتيکي در ژنوم انساني 91
گفتار سوم: حقوق و تعهدات شرکت¬هاي بيوتک در زمينه تغييرات ژنتيکي
در ژنوم انساني 93
مبحث دوم: حقوق و تعهدات دولت¬ها و نهادهاي بين¬المللي در زمينه
تغييرات ژنتيکي در گياه و حيوان 95
گفتار اول: حقوق و تعهدات دولت¬ها در زمينه تغييرات ژنتيکي در گياه و حيوان 95
گفتار دوم: حقوق و تعهدات سازمان¬هاي بين¬المللي در زمينه تغييرات ژنتيکي
در گياه و حيوان 98
گفتار سوم: حقوق و تعهدات شرکت¬هاي بيوتک در زمينه تغييرات ژنتيکي
در گياه و حيوان 99

عنوان صفحه

مبحث سوم: مسئوليت دولت¬ها و ديگر نهادهاي بين¬المللي ناشي از
عدم رعايت قواعد بين¬المللي حقوق بشري در زمينه تغييرات ژنتيکي 101
گفتار اول: مسئوليت دولت¬ها ناشی از عدم رعايت قواعد بين¬المللي
حقوق بشري در زمينه تغييرات ژنتيکي 101
بند اول: مفهوم كلي مسؤوليت بین المللی 101
بند دوم: مفهوم مسؤوليت بین المللی دولت¬ها 102
بند سوم: مسئوليت دولت¬ها ناشی از عدم رعايت قواعد حقوق بشري
در زمينه تغييرات ژنتيکي 107
گفتار دوم: مسئوليت سازمان¬های بين¬المللي ناشی از عدم رعايت قواعد
بين المللي حقوق بشري در زمينه تغييرات ژنتيکي 116
بند اول: مفهوم مسئولیت سازمان¬های بین¬المللی 116
بند دوم: مسئوليت سازمان¬های بين¬المللي ناشی از عدم رعايت قواعد
بين¬المللي حقوق بشري در زمينه تغييرات ژنتيکي 117
گفتار سوم: مسئوليت شرکت¬هاي بيوتک ناشی از عدم رعايت قواعد بين¬المللي
حقوق بشري در زمينه تغييرات ژنتيکي 120
نتيجه¬گيري 124

فصل چهارم- اقدامات بين¬المللي و ملي صورت گرفته در حمايت از حقوق بشر
در مقابل تغييرات نامطلوب ژنتيکي
مقدمه 127
مبحث اول: اقدامات سازمان¬هاي بين¬المللي دولتي جهاني در حمايت از حقوق بشر
در مقابل تغييرات نامطلوب ژنتيکي 129
گفتار اول: اقدامات سازمان ملل متحد 129
عنوان صفحه

بند اول: عملکرد سازمان ملل متحد در موضوع دستکاری ژنتیکی
و شبیه¬سازی انسان 129
بند دوم: بررسی اعلامیه ملل متحد در خصوص شبیه‏سازی‏ انسان 131
بند سوم: بررسی پروژه ژنوم انسان و اعلاميه مربوط به استفاده از پيشرفت
در زمينه علم و فن آوری به نفع صلح و برای مصلحت نوع بشر 136
الف- بررسی پروژه ژنوم انسان 136
ب- بررسی اعلاميه مربوط به استفاده از پيشرفت در زمينه علم و
فن آوری به نفع صلح و برای مصلحت نوع بشر 137
گفتار دوم: اقدامات سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي ملل متحد (يونسکو) 138
گفتار سوم: اقدامات سازمان بهداشت جهاني (WHO) 141
بند اول: تغییرات ژنتیکی در ژنوم انسانی و عملکرد سازمان بهداشت جهانی 141
بند دوم: تغییرات ژنتیکی در ژن¬های گیاهی و حیوانی و عملکرد
سازمان بهداشت جهانی 146
الف- نحوه ارزيابي ايمني غذاهاي اصلاح ژنتيك شده 146
ب- نحوه برچسب اطلاعات فرآورده هاي اصلاح ژنتيك شده 147
گفتار چهارم: اقدامات سازمان خواروبار جهانی (FAO) 148
بند اول: بررسی عملکرد سازمان خواروبار جهانی در تغییرات ژنتیکی
در ژن¬های گیاهی و حیوانی 148
بند دوم: بررسی ایمنی زیستی در کدکس الیمنتاریوس 149
بند سوم: بررسی نشست های تخصصی مشترک سازمان خواروبار جهانی
و سازمان بهداشت جهانی 151
بند چهارم: بررسی معاهده بين‌المللي ذخاير ژنتيكي گياهي
براي غذا و كشاورزي 152
گفتار پنجم: بررسي اقدامات ديگر سازمان¬هاي جهاني 153
عنوان صفحه

مبحث دوم: اقدامات سازمان¬هاي بين¬المللي دولتي منطقه¬اي در حمايت
از حقوق بشر در مقابل تغييرات نامطلوب ژنتيکي 156
گفتار اول: اقدامات سازمان بهداشت قاره آمريکا 156
گفتار دوم: اقدامات شوراي اروپا 157
گفتار سوم: اقدامات اتحاديه اروپا 161
بند اول: اقدامات پارلمان اتحادیه اروپایی 161
بند دوم: اقدامات شورای اتحادیه اروپایی 163
مبحث سوم: بررسي عملکرد جمهوري اسلامي ايران در حمايت از حقوق بشر
در مقابل تغييرات نامطلوب ژنتيکي 164
گفتار اول: ارزيابي عملکرد ايران در فرآيند تغييرات ژنتيکي در ژنوم انساني 164
گفتار دوم: ارزيابي عملکرد ايران در فرآيند تغييرات ژنتيکي در ژن¬هاي
گياهي و حيواني 168
گفتار سوم: ارزيابي قانون ايمني زيستي در ايران 171
بند اول: تعریف قانون ایمنی زیستی 171
بند دوم: سياست تقنيني حاكم بر قانون ايمني زيستي 172
بند سوم: سياست كيفري در قبال جرائم ايمني زيستي 175
بند چهارم: الزامات قانون ايمني زيستي در هاله¬اي از ابهام 180
گفتار چهارم: ارزیابی نظام مسئولیت کیفری و مدنی ناشی
از دستکاری ژنتیکی در ایران 184
بند اول: نظام مسؤوليت كيفري ناشی از دستکاری ژنتیکی در نظام حقوقي ايران 184
بند دوم: نظام مسؤوليت مدني ناشی از دستکاری ژنتیکی در نظام حقوقي ايران 187
الف) مسئوليت قراردادي 187
ب) مسؤوليت خارج از قرارداد 189

عنوان صفحه

مبحث چهارم: عملکرد برخي ديگر از کشورها در حمايت از حقوق بشر
در مقابل تغييرات نامطلوب ژنتيکي 193
گفتار اول: بررسي عملکرد ايالت متحده آمريکا 193
گفتار دوم: بررسي عملکرد انگلستان 197
گفتار سوم: بررسي عملکرد کشورهاي اسلامي 198
نتيجه¬گيري 202

نتيجه گيري نهايي 205

فهرست منابع 222

نشانه¬هاي اختصاري

ACJS: Academy of Criminal Justice Sciences.
مؤسسه علوم عدالت كيفري
BCD: Biological Convention on Diversity.
كنوانسيون تنوع¬ زيستي
CDBI: Steering Committee on Bioethics.
کمیتة راهبردی اخلاق زیستی
COMSTECH: Committee on Scientific and Technological Cooperation.
کمیته دائمی همکاری¬های علمی و فن¬آوری سازمان‌ کنفرانس اسلامی
DHHS: US Department of Health and Human Services.
دپارتمان بهداشت و خدمات انسانی آمریکا
ECHR: The European Convention on Human Rights.
کنوانسیون اروپایی حقوق‏ بشر
FAO: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
سازمان خواروبار جهانی
FDA: US Food and Drug Administration.
سازمان اداری غذا و دارو آمریکا
GMO: Genetically Modified Organisms.
موجودات غیرزنده تراریخته
GMP: Genetically Modified Plants.
گیاهان تغییر یافته ژنتیکی
IBC: International Bioethics Committee.
کميته بين¬المللي اخلاق زيستي
ICTR: International Criminal Tribunal for Rwanda.
ديوان كيفري بين المللي روآندا
ICTY: International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia.
ديوان كيفري بين المللي يوگسلاوي سابق
IHGP: International human genome project.
طرح بین المللی ژنوم انسان
IPPC: International Plant Protection Convention.
کنوانسیون بین المللی حفظ نباتات
ISO: International Organization for Standardization.
سازمان استاندارد جهانی
LMO: Living Modified Organisms.
موجودات زنده تراریخته
NIH: National Institutes of Health.
مؤسسه ملی بهداشت آمریکا
OECD: Organisation for Economic Co-operation and Development.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی
PAHO: Pan American Health Organization.
سازمان بهداشت قاره آمریکا
PGRFA: The International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture.
معاهده بین المللی منابع ژنتیک غذا و کشاورزی
UNESCO: The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي ملل متحد (یونسکو)
UDHR: The Universal Declaration of Human Rights.
اعلامیه جهانی حقوق بشر
WHO: World Health organization.
سازمان بهداشت جهانی
WIPO: World Intellectual Property Organization.
سازمان جهانی مالکیت معنوی

فصل اول

مقدمه

الف) طرح مسئله
يکي از مسايل نويني که در سال‏هاي اخير در حيطه حقوق بين¬الملل و به طور اخص حقوق بين¬الملل بشر مطرح شده است، مسئله¬ي تغييرات ژنتيکي و ساختار حقوقي حاکم بر آن به منظور حمايت از نوع بشر مي¬باشد. امروزه فناوري ژنتيک هم در سطح ملّي و هم در سطح بين¬المللي توسعه يافته¬است، در پرتو سرعت پيشرفت اين فناوري، احترام به اصول اوليه حقوق بشري هم به يک ضرورت تبديل شده¬است. درواقع، پيدايش امکان دستکاري¬ ژنتيکي در ساختار اولیه نوع انسان، حيوان و گياه و انجام بسياري از اقدامات نو و بعضا حيرت‏انگيز در اين زمينه، ضرورت تنظيم و کنترل اين اقدامات را به منظور رعايت ملاحظات حقوق بشري آشکار ساخته¬است. ازاين‏رو دولت‏ها در رويارويي با اين مسئله، به بهره‏مندي از ابزارهاي حقوق بين¬الملل و به عبارت‏ دقيق‏تر سازمان‏هاي بين¬المللي روي آوردند. در ابتدا مسئله مزبور نزد چندين سازمان‏ منطقه‏اي و بين¬المللي مطرح گشت و فعاليت هريک از اين سازمان‏ها در اين زمينه به تصويب‏ اسنادي مهم انجاميد. در اين راستا سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي ملل متحد (يونسکو) خود را ناگزير از مداخله در فرايند واکنش به اين‏ پديده ديد. اقدامات اين سازمان در خصوص موضوع تغييرات ژنتيکي را مي‏توان در قالب اعلاميه جهاني ژنوم انسان و حقوق بشر، اعلاميه بين‌المللي داده‌هاي ژنتيک انساني و اعلاميه جهاني بيواتيک و حقوق بشر مورد بحث و بررسي قرار داد.

کنفرانس عمومي يونسکو در سال 1997 میلادی با توجه به اهميت‏ موضوع ژنوم انسان ‏و ساختار حقوق بشري حاکم بر آن اعلاميه جهاني ژنوم انسان و حقوق بشر را به تصويب رساند. اين اعلاميه در بردارنده نکات مهم در خصوص ژنوم انسان و ارتباط آن با حقوق بشر و کرامت انساني است. اعلاميه در ماده 10 تصريح مي‏کند که در هر تحقيق مربوط به ژنوم انسان به خصوص‏ در زمينه‏هاي بيولوژي، ژنتيک و پزشکي بايد بيشترين احترام به حقوق بشر و آزادي‏هاي‏ بنيادين و حيثيت افراد و گروه‏ها مدنظر قرار گيرد. از اصول قابل توجه اين اعلاميه که به بحث ما باز مي‏گردد، اصل حمايت از نسل آينده‏ است. به موجب اين اصل تاثير علوم زيستي بر نسل‏هاي آينده، از جمله در ساختار ژنتيکي‏شان، نياز به توجه ويژه دولتها در جهت حمايت از حقوق بشر دارد(ماده 16).
در ارزيابي اجمالي اين اعلاميه مي‏توان گفت که يونسکو با توجه به شتاب گرفتن‏ پيشرفت‏هاي علمي که از جمله‏ي مهم‏ترين آنها تغييرات ژنتيکي است و احتمال بروز مسايل‏ و چالش‏هاي انساني ناشي از آن، توانسته است در قالب يک اعلاميه، اصول کلي را نسبت به‏ همه موارد زيان‏بخش براي حقوق بشر تنظيم نمايد. همچنين کميته بين¬المللي اخلاق زيستي يونسکو، مطابق ماده 24 اين اعلاميه ملزم است در رابطه با شناسايي و تعيين روش‌‌‌‌‌هايي که مي‌تواند مغاير با کرامت انسان باشد نظير مداخله براي تغيير ژن‌‌‌‌‌ها، نظر مشورتي بدهد.
در ادامه فعاليت‌هاي يونسکو براي سامان¬دهي مسائل مربوط به پژوهش‌هاي ژنتيکي و ژنوم انساني، به منظور تضمين آزادي در امر تحقيق و پژوهش و همچنين حمايت از کرامت انساني و حقوق و آزادي‌هاي اساسي بشر و پيشگيري از سوء استفاده احتمالي از تحقيقات مربوطه در اين زمينه، اين سازمان (يونسکو)، اعلاميه بين¬المللي درباره داده‌هاي ژنتيک انساني را به عنوان دومين سند مهم بين المللي درباره تغييرات ژنتيکي و مسئله ژنوم انساني، در سي و دومين کنفرانس عمومي خود در 16 اکتبر 2003 میلادی تصويب نمود. در بند ب ماده 1 نيز آمده است که هرگونه جمع آوري، استفاده و ذخيره سازي داده‌هاي ژنتيکي بايد سازگار با نظام بين المللي حقوق بشر باشد.
دراعلاميه جهاني اخلاق زيستي و حقوق بشرکه در سال 2005 میلادی به تصويب‏ يونسکو رسيد، در ماده 16 مسئله¬ي لزوم حفاظت از نسل‏هاي آينده و ساختار ژنتيک انسان‏ها نيز مطرح شده است. همچنين در زمينه¬ي دستکاري ژنتيکي در گياه وحيوان مي¬توان به مقدمه كنوانسيون ۵ ژوئن 1992 میلادی در خصوص تنوع¬ زيستي توجه نمود که با تأکيد¬ بر اينكه حفظ تنوع زيستي مساله تمامي بشريت است، تنوع بيولوژيكي گونه¬هاي گياهي و حيواني را با رعايت اصول مقتضي مربوط به تغييرات ژنتيکي به رسميت مي¬شناسد. ذکر اين نکته ضروري است که تنوع گونه¬هاي زيستي خارج از فرآيند تغييرات ژنتيکي از حقوق همه-ي انسانها مي باشد و حمايت از تنوع زيستي حمايت از حقوق بشر مي¬باشد.
با توجه به اهميت تعامل و تقابل موجود بين فناوري ژنتيک و حقوق بشر، نقش مجامع بين¬المللي در پذيرش اسناد مربوطه بسيار حائز اهميت مي¬باشد. در ميان سازمان‏هاي بين-المللي، به نظر مي‏آيد عمده‏ترين فعاليت‏ها را در سطح‏ منطقه‏اي براي ساماندهي مسئله دستکاريهاي ژنتيکي و موضوعات مرتبط به آن را شوراي اروپا و اتحاديه اروپايي انجام داده‏اند.
تصويب کنوانسيون «حمايت از حقوق بشر و کرامت انسان راجع به کاربردهاي علوم زيستي و پزشکي» که به صورت خلاصه به آن کنوانسيون حقوق بشر و طب زيستي اطلاق‏ مي‏شود، يکي از مهم‏ترين اقدامات شوراي اروپا در مورد مسئله تغييرات ژنتيکي است. اين کنوانسيون نخستين سند الزام‏آور منطقه‏اي براي حمايت از حقوق بشر در برابر سوء استفاده‏هاي ممکن از تکنيک‏هاي جديد پزشکي و زيستي به حساب مي‏آيد. در مقدمه اين‏ کنوانسيون آمده است که استفاده‏ نادرست از علوم زيست‏شناسي و پزشکي ممکن است منجر به اعمالي شود که کرامت انسان را خدشه‏دار نمايد. لذا ضمن تاکيد بر احترام به کرامت انسان، به اين نکته اشاره مي¬نمايد که پيشرفت در اين زمينه‏ها بايد در راستاي منافع نسل حاضر و نسل‏هاي آينده باشد و تحقق اين هدف نيازمند همکاري‏هاي‏ بين المللي است به نحوي که تمام بشريت از منافع حاصل از علوم زيست‏شناسي و پزشکي‏ بهره‏مند شوند. به عنوان نمونه‏ مطابق ماده 13 کنوانسيون: «مداخله جهت اصلاح ژنوم انسان صرفا مي‏تواند براي اهداف‏ پيش‏گيرانه، تشخيصي يا درماني صورت گيرد». بند 6 پروتکل اختياري اين کنوانسيون تصريح مي¬کند که ابزار شدن انسان¬ها از طريق ايجاد انسان¬هايي که از لحاظ ژنتيکي همگن هستند مغاير با شان بشر و متضمن سواستفاده از بيولوژي و پزشکي است.
بنابراين مطابق اين اسناد و ساير منابع بين¬المللي مي¬توان اذعان نمود تغييرات ژنتيکي به طور گسترده¬اي با مباني حقوق بشري در تعامل و ارتباط تنگاتنگ است. در همين راستا تاييد چند¬باره کرامت انساني و حقوق گوناگون بشر در اسناد ياد شده،گوياي اين است که جامعه بين¬المللي از تأثير دستکاري¬ ژنتيکي بر حقوق و آزادي‏هاي بنيادين بشر آگاه است و قصد حمايت از اين حقوق را دارد.
با توجه به نیاز بشر به علم ژنتیک و مهندسی ژنتیک از یک طرف و حاکمیت اصل کرامت انسانی بر آن از طرف دیگر، جمهوري اسلامی ایران نیز در موضوعات مرتبط با ژنوم انسانی و همچنین ایجاد تغییرات ژنتیکی در ژن گیاه و حیوان عملکردهایی داشته است که سزاوار بررسی دقیق از سوی علمای حقوق، اخلاق و مذهب می¬باشد. گسترش تحقیقات مرتبط با فناوری مهندسی ژنتیک و موضوعات مرتبط با شبیه¬سازی انسان در ایران، توسعه چشم¬گیری داشته است؛ اما نکته مهم اینجا است که هنوز ایران اسلامی ساختار حقوقی و کیفری مشخصی را در عرصه ملی برای اینگونه فعالیت¬ها که با حقوق اولیه بشری ارتباط تنگاتنگی دارند، تدوین نکرده است و تنها می¬توان با توجه به نظام مسئولیت کیفری و حقوقی کنونی و با کمک ارکان تحقق مسئولیت، عملکرد افراد و موسسات درگیر و فعال در این موضوع را مورد تجزیه و تحلیل حقوقی قرار داد.
در پایان باید بدین نکته اشاره کرد که تدوین مقررات و قوانین در چگونگی بکارگیري از این علم و فناوري با در نظر گرفتن فرصتها و تهدیدهاي احتمالی در کشور ضروري بنظر می¬رسد و برای دستیابی به منافع این تکنولوژی¬ها از خطرات آنها اجتنابی نخواهد بود اما با نظارت موثر هم در سطح ملی و هم بین المللی می¬توان آنها راکنترل نمود.

ب) سابقه علمي
حقوق بين¬الملل بشر، شاخه¬اي از حقوق بين¬الملل عمومي مي¬باشد که نسبت به ديگر شاخه-هاي حقوق بين¬الملل کمتر مورد توجه حقوقدانان داخلي قرار گرفته¬¬است و در کتب حقوق بين¬الملل تنها به صورت عام به مفهوم حقوق بين¬الملل بشر اشاره کرده¬اند و به مصاديق آن توجه بسزايي نشده¬است. آنچه تاکنون در کشور ما در ارتباط با فناوري ژنتيک بيان شده-است در خصوص مباني اخلاقي، ديني و قوانين داخلي مرتبط با ژنتيك بوده¬است و حقوقدانان داخلي بيشتر بر مسئله¬ي شبيه¬سازي انسان بعنوان يکي از مصاديق دستورزي ژنتيک (تغييرات ژنتيکي) متمرکز شده¬اند. بهر حال بايد توجه داشت كه مباحث ژنتيک به اين جنبه¬ها محدود نمي¬شود و در اين خصوص بايستي اصول حقوق بشري را نيز مورد توجه قرار داد. در ميان کتب حقوق بين¬الملل که توسط حقوقدانان داخلي به نگارش درآمده است، در مباحث مرتبط با حقوق بشر در زمينه¬ي بررسي مسئله¬ي پيشرفت بيوتکنولوژي و دستکاري ژنتيک و تاثيري که اين فناوري بر انسان به عنوان نوع بشر دارد، بسيار اهمال شده¬است. در تاليفات حقوقدانان خارجي نيز هيچ چارچوب حقوقي مشخصي مطابق اسناد بين¬المللي حقوق بشري مشاهده نمي¬شود بعضي از اين حقوقدانان از اين فناوري و مصاديق آن حمايت مي¬کنند و آن را راهي براي پيشرفت بيشتر زندگي بشر مي¬دانند و برخي ديگر عدم رعايت ملاحظات حقوق بشري را به عنوان مبناي مخالفت با دستکاري ژنتيکي مي¬دانند. آنچه حائز اهميت مي¬باشد آن است که در تاليفات حقوق¬دانان داخلي و خارجي رژيم حقوقي حاکم بر مسئله¬ي دستکاري ژنتيکي در چارچوب حقوق بين¬الملل بشر بسيار مبهم است و آنچه مي¬بايست بدان توجه¬اي ويژه شود، اسناد حقوق بشري مرتبط با اين موضوع مي¬باشد.
از جمله¬ي تاليفات موجود در اين زمينه که تنها به بررسي مفاهيم حقوق بشري و کرامت انساني پرداخته و در آن هيچگونه اشاره اي به مسئله تغييرات ژنتيکي و نظام حقوق بشري حاکم بر آن نشده است، مي توان موارد زير را بيان کرد:
• ذاکريان، مهدي، مفاهيم کليدي حقوق بشر بين¬المللي، نشر ميزان، تهران، 1383.
• مهرپور، حسين، نظام بين¬المللي حقوق بشر، انتشارات اطلاعات، تهران، 1377.
• آقايي، بهمن، فرهنگ حقوق بشر، گنج دانش، تهران، 1376.
از ديگر تاليفات داخلي موجود که به صورت موردي به مسئله (موضوع پايان نامه) پرداخته¬اند، موارد زير مي¬باشند. حال آنکه در اين منابع يا تنها موضوع تغييرات ژنتيکي مورد بررسي قرار گرفته¬است و يا به قوانين بين¬المللي حقوق بشر موجود در اين زمينه اشاره شده است و مولفان به بررسي تعاملات و تقابلات ميان حقوق بشر و دستکاري¬هاي ژنتيکي و نظام حقوقي حاکم برآن نپرداخته¬اند.
• اميرارجمند، اردشير، مجموعه اسناد بين¬المللي حقوق بشر، جلد اول، انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي، تهران، 1381.
• نوروزيان، احمد، بيوتکنولوژي (قوانين و مقررات بين¬المللي)، انتشارات پژوهشکده مطالعات و تحقيقات تکنولوژي، اسفندماه 1373.
• مک کيبن، بيل، مهندسي ژنتيک پايان طبيعت بشري، ترجمه سبحان محقق، انتشارات کتاب صبح، 1387.
• پاترسون، ديويد، اصول و مباني ژنتيك، ترجمه فاطمه قاسم زاده، تهران، انتشارات فرهنگ و هنر، ۱۳۶۶.
• ترو، آلن، مهندسي ژنتيک (دستورزي موجودات زنده)، ترجمه محمد صنعتي، محمود خضاب و چکامه عظيم¬پور، انتشارات مرکز ملي تحقيقات مهندسي ژنتيک و تکنولوژي زيستي، تهران، 1379.
البته در اين بين مي¬توان به کتاب جنبه¬هاي حقوقي فناوري ژن نوشته برايان کين (نشر گنج دانش،1384) اشاره کرد که توسط آقايان رضا نخجواني و محمد علي نوري ترجمه شده-است. در فصل پنجم اين کتاب به مقررات حاکم بر گياهان حاصل از اصلاح ژنتيکي (صفحات 286 تا 297) اشاره شده و بيش¬تر بر نظام حقوقي اتحاديه اروپا تاکيد شده است، حال آنکه در زمينه ژنوم انساني و دستکاري ژنتيکي در اين حيطه تنها به اصول تخصصي علم ژنتيک پرداخته شده و در زمينه نظام حقوقي حاکم بر آن هيچ سخني بيان نشده است.
از جمله اثر ديگر مي¬توان به جلد چهارم کتاب مجموعه مقالات حقوق پزشکي نوشته محمود عباسي (انتشارات حقوقي، 1383) اشاره نمود که در بخش پنجم اين کتاب (صفحات 153 تا 171) تحت عنوان ژن درماني و مداخله در ژن¬هاي انساني تنها به بررسي نظام حقوقي آمريکا در اين زمينه پرداخته است و گفته مي¬شود که تاريخچه¬ي قانون گذاري فدرال نشانگر قصد و نيت کنگره آمريکا در عدم وضع قوانين مربوط به فناوري ژنتيک به عنوان تکنولوژي مشخص مطرح است و اين همان خط مشي است که در حال حاضر اجرا مي شود (صفحه 158)، حال آنکه از منظر نظام حقوق بشر بين المللي حاکم بر اين مسئله، هيچ¬گونه مقاله¬اي در اين کتاب يافت نمي¬شود.
نمونه ديگر مقاله¬اي تحت عنوان بررسي تطبيقي مسووليت مدني و کيفري ناشي از دستکاري ژنتيکي در نظام حقوقي ايران و اسناد بين¬المللي مي¬باشد که توسط محمد تيموري و مرضيه آقاميرسليم در فصلنامه حقوق پزشكي سال چهارم، شماره13 و در سال 1389 نگاشته شده¬است. در اين مقاله مسئله¬ي دستکاري ژنتيکي بعد از حيات جنين و بحث رضايت آگاهانه شخص بيشتر مورد ارزيابي واقع شده است (صفحات 92 تا 96). حال آنکه بحث رضايت جنيني (قبل از حيات) که بر روي ژنوم آن دستکاري ژنتيکي صورت گرفته، مورد توجه قرار نگرفته است. در اسناد کيفري بين¬المللي موجود در اين مقاله بحث آزمايش-هاي زيستي بر روي انسان به صورت بسيار کلي مطرح است و نمي¬توان از اين اسناد يک نظام بين¬المللي حقوقي الزام¬آور را استنباط کرد. از محدوديت¬هاي اين مقاله مي¬توان به اين مسئله اشاره کرد که نويسندگان تنها تاکيد مي¬کنند که آزمايش¬هاي زيست¬شناختي بر روي ژن¬هاي انساني در صورت عدم رعايت اصول انساني، جنايت عليه بشريت محسوب مي¬شود (صفحه 95)، حال آنکه هيچ گونه ضمانت اجرايي در جهت حمايت از حقوق بشر براي اين امر بيان نمي¬دارند.
“ملاحظاتي پيرامون اعلاميه جهاني اخلاق زيستي و حقوق بشر” نوشته¬ي ناصر قربان¬نيا که در فصلنامه اخلاق در علوم و فناوري در سال چهارم، شماره1 چاپ شده¬است، عنوان مقاله¬ي ديگري مي¬باشد که به بررسي رابطه بين علوم زيستي از جمله فناوري ژنتيک و حقوق بشر مي¬پردازد. نويسنده در اين مقاله بيشتر به مسئله¬ي تعهدات دولتها در موضوع اخلاق زيستي پرداخته است، حال آنکه ناقضان اصلي حقوق بشر در زمينه فناوري ژنتيک، افراد حقيقي و حقوقي مي¬باشند و از تعهدات اين افراد و چگونگي اجراي آن در جهت حمايت از حقوق بشر سخني به ميان نمي¬آورد. نويسنده تنها در صفحه 34 به اين مسئله اشاره مي¬کند که درست است که علي الاصول در حوزه¬ي حقوق بشر دولتها متعهدند و متعهد دانستن افراد در نظام بين¬الملل حقوق بشر جنبه استثنائي دارد اما در مواردي حقوق بشر توسط افراد نقض مي¬شود و گزاردن تعهد بر عهده¬ي افراد در نظام بين¬الملل حقوق بشر امکان پذير است.
در مقاله¬اي از امير حسين رنجبريان و زهرا سيف با عنوان پرتو حقوق بين¬الملل بر شبيه-سازي انسان که در مجله حقوق دوره 39 و در شماره 3 در سال 1388 به چاپ رسيده است، مسئله¬ي شبيه¬سازي انسان (به مفهوم توليد انسان جديد از طريق کپي ژنتيک يک‏ انسان) به عنوان يکي از مصاديق دستکاري ژنتيکي در چارچوب اقدامات منطقه¬اي و بين¬المللي مورد ارزيابي قرار گرفته¬است. در اين مقاله بيشتر فعاليت¬هاي اتحاديه اروپا در اين عرصه مورد توجه قرار گرفته است (صفحات 167 تا 171) و به ساير نظام¬هاي حقوقي بين¬المللي اشاره¬اي نشده-است. همچنين از کاستي¬هاي اين مقاله مي¬توان عنوان کرد که نويسندگان به مسئله¬ي شبيه-سازي درماني و نظام حقوق بين¬الملل حاکم بر آن توجه بيش¬تري نموده¬اند و به موضوع شبيه¬سازي مولد از ديدگاه حقوق بين¬الملل اشاره¬اي نشده است و تنها به بيان ديدگاه موافقان و مخالفان اين امر پرداخته¬اند.

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “نظام حقوقي حاکم بر تغييرات ژنتيکي در چارچوب حقوق بين الملل بشر”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

30 + = 38

شناسه محصول: c1885 دسته: برچسب: